Phát triển năng lực đánh giá sự kiện cho học sinh THPT trong dạy học Lịch sử Việt Nam

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI DƯƠNG TẤN GIÀU PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC ĐÁNH GIÁ SỰ KIỆN CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG (Vận dụng qua chương trình Lịch sử Việt Nam từ năm 1858 đến năm 1918) LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC HÀ NỘI, 2022 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI DƯƠNG TẤN GIÀU PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC ĐÁNH GIÁ SỰ KIỆN CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG (Vận dụng qua chương trình Lịch sử Việt Nam từ năm 1858 đến năm 1918) Chuyên ngành: Lí luận và Phương pháp dạy học bộ môn Lịch sử Mã số: 62.11 LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS NGUYỄN MẠNH HƯỞNG HÀ NỘI, 2022 i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, được hoàn thành với sự hướng dẫn, giúp đỡ tận tình của PGS.TS Nguyễn Mạnh Hưởng. Các kết quả nghiên cứu trình bày trong luận án là trung thực, chính xác. Tài liệu tham khảo, trích dẫn có xuất xứ rõ ràng. Những kết luận khoa học của luận án chưa từng được ai công bố trong bất kì công trình nào khác.

Hà Nội, ngày tháng 8 năm 2022 Tác giả luận án Dương Tấn Giàu ii LỜI CẢM ƠN Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới PGS.TS Nguyễn Mạnh Hưởng đã tận tình hướng dẫn và giúp đỡ tôi thực hiện thành công đề tài luận án. Tôi xin chân thành cảm ơn các thầy cô, các nhà khoa học trong Bộ môn Lí luận và Phương pháp dạy học, Ban Chủ nhiệm cùng các thầy cô trong Khoa Lịch sử, Phòng Sau đại học - Trường Đại học Sư phạm Hà Nội đã giúp đỡ tôi trong quá trình học tập và hoàn thành luận án. Tôi xin gửi lời cảm ơn tới Ban Giám hiệu, Phòng sau Đại học, Ban Chủ nhiệm Khoa, các thầy cô, đồng nghiệp trong Khoa Lịch sử, Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh và Ban Giám hiệu, các thầy cô giáo công tác tại các trường THPT đã giúp đỡ, động viên tôi trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu đề tài. Cuối cùng, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn tới gia đình, người thân và bạn bè đã giúp đỡ, động viên tôi trong quá trình học tập và hoàn thành đề tài luận án.

Hà Nội, ngày tháng 8 năm 2022 Tác giả luận án Dương Tấn Giàu iii MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN.ii MỤC LỤC.iii BẢNG KÍ HIỆU NHỮNG TỪ VIẾT TẮT TRONG LUẬN ÁN.vii DANH MỤC CÁC BẢNG TRONG LUẬN ÁN. viii DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ, HÌNH, SƠ ĐỒ. Tính cấp thiết của đề tài. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu.

Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu. Cơ sở phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu. Giả thuyết khoa học. Đóng góp của luận án.

Ý nghĩa của đề tài. Cấu trúc luận án. TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI. Những nghiên cứu về sự kiện và đánh giá sự kiện trong nghiên cứu và dạy học lịch sử.

Những nghiên cứu về năng lực và phát triển năng lực đánh giá sự kiện cho học sinh trong dạy học lịch sử. Đánh giá khái quát những nghiên cứu liên quan đến đề tài và vấn đề luận án tiếp tục giải quyết. Đánh giá chung và những vấn đề luận án được kế thừa. Những vấn đề luận án tiếp tục giải quyết.

33 iv Chương 2. CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC ĐÁNH GIÁ SỰ KIỆN CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG. Quan niệm về đánh giá sự kiện trong dạy học lịch sử ở trường THPT. Quan niệm về sự kiện và sự kiện lịch sử.

Quan niệm về đánh giá sự kiện trong dạy học lịch sử. Các loại sự kiện và đặc điểm của sự kiện trong dạy học lịch sử ở trường THPT37 2. Các loại sự kiện. Đặc điểm của sự kiện trong dạy học lịch sử.

Đặc điểm của đánh giá sự kiện và các mức độ đánh giá sự kiện trong dạy học lịch sử ở trường THPT. Đặc điểm của đánh giá sự kiện trong dạy học lịch sử ở trường THPT. Các mức độ đánh giá sự kiện trong dạy học lịch sử ở trường THPT. Những yếu tố tác động đến kết quả đánh giá sự kiện trong dạy học lịch sử ở trường THPT.

Quan niệm về phát triển năng lực đánh giá sự kiện cho học sinh trong dạy học lịch sử ở trường THPT. Năng lực và phát triển năng lực. Năng lực đánh giá sự kiện và phát triển năng lực đánh giá sự kiện. Yêu cầu về năng lực đánh giá sự kiện của học sinh trong Chương trình môn Lịch sử 2022.

Vai trò, ý nghĩa của việc phát triển năng lực đánh giá sự kiện cho học sinh trong dạy học lịch sử ở trường THPT. Cơ sở thực tiễn. Khái quát về thực tiễn dạy học lịch sử ở trường THPT. Một số tồn tại.

Điều tra, khảo sát thực tiễn phát triển năng lực đánh giá sự kiện cho học sinh trong dạy học lịch sử ở trường THPT. Mục đích, đối tượng và địa bàn điều tra, khảo sát. Nội dung, phương pháp và quá trình điều tra, khảo sát. Nhận xét, đánh giá kết quả điều tra, khảo sát.

CÁC BIỆN PHÁP PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC ĐÁNH GIÁ SỰ KIỆN CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG. THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM TỪNG PHẦN. Một số yêu cầu cơ bản khi lựa chọn các biện pháp phát triển năng lực đánh giá sự kiện cho học sinh trong dạy học lịch sử ở trường THPT. Các biện pháp phát triển năng lực đánh giá sự kiện cho học sinh trong dạy học lịch sử ở trường THPT.

Nhóm biện pháp hướng dẫn học sinh tìm hiểu, khám phá sự kiện lịch sử. Tạo động cơ, hứng thú cho học sinh trước khi tổ chức hoạt động tìm hiểu, khám phá về sự kiện lịch sử. Định hướng cho học sinh “công thức – cấu trúc” khi đánh giá một sự kiện lịch sử. Hướng dẫn học sinh khai thác triệt để nguồn sử liệu trong SGK.

Hướng dẫn học sinh khai thác có hiệu quả nguồn sử liệu ngoài SGK có liên quan đến SK được nhắc đến trong bài học. Sử dụng hiệu quả các phương pháp dùng lời hướng dẫn HS tìm hiểu và lĩnh hội kiến thức, làm cơ sở cho việc đánh giá. Nhóm biện pháp hướng dẫn học sinh phát hiện và giải quyết vấn đề lịch sử 92 3. Vận dụng quy trình tổ chức dạy học nêu và giải quyết vấn đề để hướng dẫn học sinh đánh giá sự kiện.

Xây dựng và sử dụng các dạng bài tập tình huống có vấn đề. Hướng dẫn học sinh tìm hiểu ý nghĩa và rút ra bài học kinh nghiệm của sự kiện lịch sử. Dạy học dự án. Nhóm biện pháp vận dụng các hình thức tổ chức dạy học và mô hình học tập tích cực.

Tổ chức dạy học nội khóa. Tổ chức dạy học trải nghiệm. Nhóm biện pháp hướng dẫn học sinh rèn luyện kĩ năng đánh giá sự kiện. Hướng dẫn học sinh rèn luyện kĩ năng đánh giá sự kiện theo hình thức cá nhân.

Hướng dẫn học sinh rèn luyện kĩ năng đánh giá sự kiện theo nhóm. THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM TOÀN PHẦN. Bảng tiêu chí đánh giá về phát triển năng lực đánh giá sự kiện cho học sinh trong dạy học lịch sử ở trường THPT. Cơ sở xây dựng bảng tiêu chí đánh giá về phát triển năng lực đánh giá sự kiện cho học sinh trong dạy học lịch sử ở trường THPT.

Bảng tiêu chí đánh giá về phát triển năng lực đánh giá sự kiện cho học sinh trong dạy học lịch sử ở trường THPT. Thực nghiệm sư phạm toàn phần các biện pháp phát triển năng lực đánh giá sự kiện cho học sinh trong dạy học lịch sử ở trường THPT. Mục tiêu, khái quát chương trình môn Lịch sử ở trường THPT. Mục tiêu dạy học môn Lịch sử ở trường THPT.

Khái quát chương trình môn Lịch sử ở trường THPT. Thực nghiệm sư phạm toàn phần. Mục đích, đối tượng và địa bàn thực nghiệm sư phạm. Mục tiêu và nội dung lịch sử Việt Nam (1858 – 1918) ở trường THPT.

Nội dung, phương pháp và tiến trình thực nghiệm sư phạm. Đánh giá kết quả thực nghiệm. Tổng hợp ý kiến về thực nghiệm sư phạm. 180 KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ.186 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN.189 TÀI LIỆU THAM KHẢO.1 vii BẢNG KÍ HIỆU NHỮNG TỪ VIẾT TẮT TRONG LUẬN ÁN Kí hiệu Tên đầy đủ CTGDPT Chương trình Giáo dục phổ thông DHLS Dạy học lịch sử ĐGSK Đánh giá sự kiện GV Giáo viên HS Học sinh LS Lịch sử LSVN Lịch sử Việt Nam NL Năng lực Nxb Nhà xuất bản PP Phương pháp PPDH Phương pháp dạy học SGK Sách giáo khoa SK Sự kiện SKLS Sự kiện lịch sử TNSP Thực nghiệm sư phạm THCS Trung học cơ sở THPT Trung học phổ thông viii DANH MỤC CÁC BẢNG TRONG LUẬN ÁN Bảng 1.

Các câu hỏi cần trả lời khi khai thác nguồn sử liệu. Căn cứ và phân loại SKLS trong giảng dạy. Biểu hiện của thành phần NLLS theo CT môn LS 2022. Yêu cầu cần đánh giá được SK của một số chủ đề và chuyên đề trong CTGDPT môn LS 2022 56 Bảng 3.

Định hướng khai thác tranh ảnh biếm họa, châm biếm mang chủ đề LS 89 Bảng 3. Kết quả TNSP từng phần của nhóm biện pháp hướng dẫn HS tìm hiểu SK 91 Bảng 3. Các mức độ trong quan điểm dạy học nêu và giải quyết vấn đề. So sánh động thái của triều đình và nhân dân trước hành động xâm lược của thực dân Pháp 95 Bảng 3.

Các dạng câu hỏi bài tập tình huống theo hướng phát triển NL ĐGSK cho HS trong dạy học LSVN 1858 - 1918. Các nhân vật có nhiều ý kiến trái chiều. Kết quả TNSP từng phần của nhóm biện pháp hướng dẫn HS phát hiện và giải quyết vấn đề về SK. Bảng thống kê các cuộc khởi nghĩa ở Nam Kì (1862 – 1867).

Kết quả TNSP từng phần của nhóm biện pháp vận dụng các hình thức tổ chức dạy học và mô hình học tập tích cực. Các dạng câu hỏi vấn đáp có thể sử dụng trong tự kiểm tra, tự đánh giá về SKLS. Mẫu bảng hồ sơ nhân vật LS. Bảng ma trận trí nhớ tự đánh giá về SKLS.

Mẫu thang đo số. Mẫu thang đo số kết hợp mô tả. Mẫu bảng kiểm - checklist. Bảng tiêu chí đánh giá quá trình đánh giá SKLS.

Kết quả TNSP từng phần của nhóm biện pháp hướng dẫn HS rèn luyện kĩ năng ĐGSK 138 Bảng 4. Bảng tiêu chí đánh giá về phát triển NL ĐGSK cho HS trong DHLS ở trường THPT 143 Bảng 4. Chương trình LS năm 2006 và năm 2022.