Giáo dục phổ thông tỉnh Lào Cai 1991-2020 - Luận án TS Lịch sử Hà Trọng Thái

Năm 1991, tỉnh Lào Cai chính thức tái lập. Đây là giai đoạn đầy thách thức cho giáo dục phổ thông. Cơ sở vật chất trường học xuống cấp nghiêm trọng sau chiến tranh biên giới 1979. Nhiều trường học bị phá hủy hoàn toàn. Đội ngũ giáo viên thiếu hụt trầm trọng. Trình độ chuyên môn của giáo viên còn thấp. Tỷ lệ biết chữ trong đồng bào dân tộc thiểu số rất thấp. Tuy nhiên, truyền thống hiếu học của nhân dân các dân tộc Lào Cai là động lực quan trọng. Đảng bộ và chính quyền tỉnh đã xác định giáo dục là ưu tiên hàng đầu. Nghị quyết về phát triển giáo dục được ban hành sớm. Các chương trình mục tiêu giáo dục được triển khai đồng bộ. Giai đoạn 1991-2000 đặt nền móng vững chắc cho sự phát triển sau này.

Luận án tiến sĩ của tác giả Hà Trọng Thái là công trình nghiên cứu toàn diện đầu tiên. Nghiên cứu được thực hiện tại Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam. Người hướng dẫn khoa học là PGS.TS Trần Đức Cường và TS. Duy Thị Hải Hường. Luận án hệ thống hóa toàn bộ quá trình phát triển giáo dục phổ thông Lào Cai 1991-2020. Các nguồn tư liệu phong phú được khai thác. Số liệu thống kê được phân tích kỹ lưỡng. Luận án làm rõ những yếu tố tác động đến giáo dục phổ thông tỉnh. Đồng thời rút ra bài học kinh nghiệm quý báu. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa lý luận và thực tiễn cao. Góp phần vào kho tàng lịch sử giáo dục Việt Nam.

Đảng và Nhà nước luôn coi giáo dục miền núi là nhiệm vụ chiến lược. Nghị quyết Trung ương về đổi mới giáo dục được quán triệt sâu sắc. Chương trình phổ cập giáo dục được triển khai quyết liệt. Mục tiêu xóa mù chữ được đặt lên hàng đầu. Các chương trình mục tiêu giáo dục ưu tiên vùng khó khăn. Chính sách cử tuyển đào tạo giáo viên cho vùng dân tộc thiểu số được thực hiện. Đề án kiên cố hóa trường học được triển khai rộng rãi. Chương trình sữa học đường cho học sinh vùng cao được áp dụng. Hệ thống trường phổ thông dân tộc nội trú được xây dựng từ trung ương đến địa phương. Các chủ trương này tạo hành lang pháp lý quan trọng. Là nền tảng vững chắc cho phát triển giáo dục phổ thông Lào Cai.

Lào Cai là tỉnh miền núi đa dân tộc. Có 25 dân tộc anh em cùng sinh sống. Dân tộc Kinh, Tày, Dao, Mông, Giáy chiếm tỷ lệ lớn. Mỗi dân tộc có truyền thống văn hóa riêng. Tuy nhiên, tất cả đều coi trọng việc học. Nhân dân các dân tộc luôn ủng hộ sự nghiệp giáo dục. Nhiều gia đình nghèo vẫn cố gắng cho con đến trường. Phong trào khuyến học, khuyến tài phát triển mạnh. Các dòng họ lập quỹ học bổng cho con em. Nhiều tấm gương vượt khó học giỏi được tôn vinh. Truyền thống hiếu học là động lực nội sinh quan trọng. Góp phần vào thành công của giáo dục phổ thông Lào Cai. Đây cũng là yếu tố văn hóa đặc trưng của giáo dục vùng cao.

Đội ngũ giáo viên phổ thông Lào Cai có bước phát triển vượt bậc. Năm 1991, số lượng giáo viên rất ít. Trình độ đạt chuẩn thấp. Nhiều giáo viên chưa qua đào tạo bài bản. Đến năm 2020, số lượng giáo viên tăng gấp nhiều lần. Tỷ lệ giáo viên đạt chuẩn và trên chuẩn đạt cao. Ở cấp tiểu học, tỷ lệ đạt chuẩn trên 98%. Ở cấp THCS, tỷ lệ đạt chuẩn trên 95%. Ở cấp THPT, tỷ lệ đạt chuẩn trên 90%. Công tác đào tạo, bồi dưỡng được thực hiện thường xuyên. Nhiều giáo viên được cử đi đào tạo đại học, sau đại học. Chương trình bồi dưỡng thường xuyên được đổi mới. Giáo viên được tập huấn phương pháp dạy học mới. Đội ngũ giáo viên dân tộc thiểu số được quan tâm phát triển. Nhiều thầy cô người dân tộc trở thành giáo viên giỏi cấp tỉnh, cấp quốc gia.

Bên cạnh thành tựu, vẫn còn nhiều thách thức cần giải quyết. Giáo viên một số môn học chuyên biệt còn thiếu. Giáo viên tiếng Anh, tin học ở vùng cao rất thiếu. Trình độ giáo viên ở vùng đặc biệt khó khăn chưa đồng đều. Công tác bồi dưỡng chuyên sâu chưa đáp ứng yêu cầu. Đời sống giáo viên vùng cao còn nhiều khó khăn. Chế độ đãi ngộ chưa tương xứng. Tình trạng giáo viên bỏ việc vẫn xảy ra. Cơ sở vật chất ở một số xã biên giới còn thiếu thốn. Thiết bị dạy học hiện đại chưa được khai thác hiệu quả. Giải pháp đặt ra là tăng cường đào tạo, bồi dưỡng giáo viên. Nâng cao chế độ đãi ngộ cho giáo viên vùng cao. Đầu tư cơ sở vật chất bền vững. Ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý và giảng dạy. Xây dựng môi trường học tập thân thiện, an toàn.

Mạng lưới trường lớp được mở rộng liên tục. Năm 1991, số lượng trường học còn ít. Nhiều xã chưa có trường tiểu học. Trường THCS rất thưa thớt. Đến năm 2020, mạng lưới trường lớp phủ kín toàn tỉnh. Mỗi xã có ít nhất một trường tiểu học. Trường THCS có ở hầu hết các xã. Trường THPT được xây dựng ở các huyện, thị. Đặc biệt, hệ thống trường phổ thông dân tộc nội trú được phát triển mạnh. Mỗi huyện có ít nhất một trường PTDTNT. Trường PTDTNT tỉnh được đầu tư khang trang. Hệ thống trường PTDTBT được mở rộng. Mô hình bán trú dân nuôi được triển khai rộng rãi. Nhờ vậy, học sinh dân tộc thiểu số được tiếp cận giáo dục thuận lợi hơn. Tỷ lệ đi học tăng cao qua các năm.

Hệ thống trường PTDTNT, PTDTBT đóng vai trò quan trọng. Đây là mô hình giáo dục đặc thù cho vùng dân tộc thiểu số. Trường PTDTNT tỉnh Lào Cai được thành lập năm 1992. Trường tuyển chọn học sinh dân tộc thiểu số có năng lực. Chất lượng đào tạo đạt cao. Nhiều học sinh PTDTNT đỗ đại học, cao đẳng. Hệ thống trường PTDTNT cấp huyện được mở rộng. Đến năm 2020, mỗi huyện có ít nhất một trường PTDTNT. Trường PTDTBT được triển khai ở các xã vùng cao. Học sinh được nuôi dưỡng, chăm sóc tại trường. Mô hình bán trú dân nuôi giúp giảm chi phí. Phụ huynh đóng góp gạo, thực phẩm. Nhà nước hỗ trợ kinh phí nấu ăn. Nhờ vậy, tỷ lệ bỏ học giảm đáng kể. Học sinh được duy trì việc học thường xuyên. Chất lượng giáo dục được cải thiện rõ rệt.

Giáo dục THPT có bước phát triển mạnh. Quy mô tăng nhanh. Số lượng trường THPT tăng. Chất lượng giáo dục được nâng cao. Tỷ lệ tốt nghiệp THPT tăng từ dưới 60% năm 1991 lên trên 98% năm 2020. Kết quả thi đại học cải thiện rõ rệt. Nhiều học sinh Lào Cai đỗ vào các trường đại học danh tiếng. Trường THPT chuyên Lào Cai đạt nhiều thành tích xuất sắc. Nhiều học sinh đạt giải học sinh giỏi quốc gia. Giáo dục mũi nhọn được quan tâm đặc biệt. Phong trào nghiên cứu khoa học kỹ thuật trong học sinh phát triển. Nhiều đề tài đạt giải cấp quốc gia. Tuy nhiên, chất lượng giáo dục THPT ở huyện vùng cao còn hạn chế. Cần tăng cường đầu tư cho giáo dục THPT vùng khó khăn.

Tỷ lệ bỏ học ở vùng cao là vấn đề nhức nhối. Nguyên nhân kinh tế gia đình chiếm tỷ lệ lớn. Nhiều gia đình nghèo không lo được cho con ăn học. Đường đi lại khó khăn, cách trở. Khoảng cách từ nhà đến trường quá xa. Thời tiết khắc nghiệt vào mùa đông. Nhận thức của một số phụ huynh còn hạn chế. Phong tục tập quán ở một số dân tộc ảnh hưởng. Lao động gia đình thiếu, trẻ phải nghỉ học sớm. Kết hôn sớm vẫn xảy ra ở một số vùng. Giải pháp giảm bỏ học được triển khai đồng bộ. Tăng cường hỗ trợ học bổng, trợ cấp. Xây dựng ký túc xá cho học sinh. Triển khai mô hình bán trú. Tuyên truyền vận động phụ huynh. Phối hợp gia đình, nhà trường, xã hội. Nhờ vậy, tỷ lệ bỏ học giảm đáng kể qua các năm. Tuy nhiên, vẫn cần tiếp tục nỗ lực để đạt mục tiêu không còn học sinh bỏ học.

Xây dựng đội ngũ giáo viên là nhiệm vụ trọng tâm. Cần đào tạo giáo viên đủ về số lượng. Bồi dưỡng nâng cao trình độ chuyên môn. Quan tâm đời sống vật chất, tinh thần nhà giáo. Tạo điều kiện thuận lợi cho giáo viên công tác vùng cao. Chế độ đãi ngộ phải tương xứng với khó khăn. Đầu tư cơ sở vật chất phải bền vững. Xây dựng trường học đạt chuẩn. Trang bị thiết bị dạy học hiện đại. Đảm bảo đủ phòng học, phòng chức năng. Xây dựng ký túc xá cho học sinh nội trú. Cải thiện nhà công vụ cho giáo viên. Ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý, giảng dạy. Mô hình trường học mới cần được triển khai rộng rãi. Đổi mới phương pháp dạy học là yêu cầu cấp thiết.

Giáo dục phổ thông Lào Cai đứng trước nhiều cơ hội mới. Cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 tạo ra nhiều thách thức. Cần tiếp tục đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục. Chương trình giáo dục phổ thông 2018 được triển khai. Phương pháp dạy học lấy học sinh làm trung tâm. Phát triển phẩm chất, năng lực học sinh. Giáo dục STEM được đẩy mạnh. Giáo dục kỹ năng sống được tăng cường. Ứng dụng chuyển đổi số trong giáo dục. Xây dựng trường học thông minh. Nâng cao chất lượng giáo dục vùng cao, vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Giảm khoảng cách chất lượng giáo dục giữa các vùng. Đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao cho tỉnh. Giáo dục phổ thông Lào Cai hướng tới mục tiêu phát triển bền vững, hội nhập quốc tế.