Thực hiện pháp luật về an ninh mạng ở Việt Nam - Luận án Tiến sĩ Bùi Thị Long

HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH BÙI THỊ LONG THỰC HIỆN PHÁP LUẬT VỀ AN NINH MẠNG Ở VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÀNH: LÝ LUẬN VÀ LỊCH SỬ NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT HÀ NỘI - 2022 HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH BÙI THỊ LONG THỰC HIỆN PHÁP LUẬT VỀ AN NINH MẠNG Ở VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÀNH: LÝ LUẬN VÀ LỊCH SỬ NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT Mã số: 938 01 06 Người hướng dẫn khoa học: 1. TRỊNH ĐỨC THẢO 2. LÊ THANH BÌNH HÀ NỘI - 2022 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả nêu trong luận án là trung thực, có nguồn gốc rõ ràng và được trích dẫn đầy đủ theo quy định.

Tác giả luận án Bùi Thị Long MỤC LỤC Trang MỞ ĐẦU 1 Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 8 1. Tình hình nghiên cứu trong nước 8 1. Tình hình nghiên cứu nước ngoài 24 1. Khái quát kết quả nghiên cứu và những vấn đề đặt ra cần nghiên cứu 29 1.

Giả thuyết và câu hỏi nghiên cứu 32 Chương 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA THỰC HIỆN PHÁP LUẬT VỀ AN NINH MẠNG Ở VIỆT NAM 35 2. Khái niệm, nội dung điều chỉnh pháp luật về an ninh mạng 35 2. Khái niệm, đặc điểm, vai trò của thực hiện pháp luật về an ninh mạng 51 2. Hình thức và điều kiện bảo đảm thực hiện pháp luật về an ninh mạng 60 2.

Thực hiện pháp luật về an ninh mạng ở một số nước trên thế giới và giá trị tham khảo cho Việt Nam 68 Chương 3: THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VÀ THỰC HIỆN PHÁP LUẬT VỀ AN NINH MẠNG Ở VIỆT NAM 84 3. Thực trạng pháp luật về an ninh mạng ở Việt Nam 84 3. Thực trạng thực hiện pháp luật về an ninh mạng ở Việt Nam 99 Chương 4: QUAN ĐIỂM VÀ GIẢI PHÁP BẢO ĐẢM THỰC HIỆN PHÁP LUẬT VỀ AN NINH MẠNG Ở VIỆT NAM 132 4. Quan điểm bảo đảm thực hiện pháp luật về an ninh mạng ở Việt Nam 132 4.

Giải pháp bảo đảm thực hiện pháp luật về an ninh mạng ở Việt Nam 141 KẾT LUẬN 163 DANH MỤC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 165 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 166 PHỤ LỤC 178 DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT ADPL : Áp dụng pháp luật ANM : An ninh mạng ASEAN : Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á ATTT : An toàn thông tin KGM : Không gian mạng THPL : Thực hiện pháp luật UBND : Ủy ban nhân dân XHCN : Xã hội chủ nghĩa DANH MỤC BẢNG/BIỂU ĐỒ Trang Bảng 3.1: 10 sản phẩm phần mềm phổ biến hàng đầu có nhiều lỗ 111 hổng bảo mật nhất năm 2016 theo tham chiếu của hệ thống CVSS Biểu đồ 3.1: Chỉ số xếp hạng tăng trưởng chính phủ điện tử của Việt 110 Nam giai đoạn 2003-2020 Biểu đồ 3.2: Các cuộc tấn công mạng trong giai đoạn 2015-2019 119 1 MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Trên thế giới, vào năm 1993, chỉ có 1% lượng thông tin truyền thông hai chiều được tải trên internet, đến năm 2000, con số này đã lên đến 51% và năm 2007 là hơn 97% [122, tr. Có thể thấy, không gian mạng (KGM) đã trở thành một bộ phận cấu thành không thể thiếu và đóng vai trò quan trọng trong xây dựng xã hội thông tin và phát triển kinh tế tri thức, đặc biệt trong quá trình chuyển đổi số quốc gia hướng đến xây dựng nền kinh tế số, xã hội số. Sự phát triển bùng nổ của công nghệ mang tính đột phá như internet vạn vật, trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, dữ liệu nhanh,… đã làm KGM thay đổi sâu sắc cả về chất và lượng, đem lại những lợi ích chưa từng có cho xã hội loài người, song cũng tiềm ẩn nhiều nguy cơ khôn lường.

Tội phạm và vi phạm trong lĩnh vực công nghệ thông tin, mạng viễn thông xuất hiện ở hầu hết các lĩnh vực của đời sống xã hội, gây thiệt hại lớn và diễn biến ngày càng phức tạp với nhiều phương thức, thủ đoạn mới, hoạt động có tính chất xuyên quốc gia. Trước tình hình này, để có cơ sở pháp lý chống lại các nguy cơ đe dọa đến an ninh quốc gia từ KGM cũng như đấu tranh phòng, chống các loại tội phạm an ninh mạng (ANM), nhiều quốc gia trên thế giới đã tập trung nghiên cứu, ban hành các văn bản luật; tăng cường thực hiện pháp luật (THPL) về ANM, thành lập các lực lượng chuyên trách về bảo vệ ANM, tình báo mạng, chiến tranh mạng, phòng, chống khủng bố mạng và tội phạm mạng; siết chặt các chế tài xử lý vi phạm ANM,. Ở Việt Nam, để bảo vệ an ninh quốc gia, trong đó có ANM, Đảng và Nhà nước ta đã ban hành nhiều chủ trương, chính sách, pháp luật và các giải pháp nhằm thúc đẩy, tăng cường ứng dụng, phát triển công nghệ thông tin trong các lĩnh vực gắn với bảo vệ vững chắc chủ quyền, lợi ích, an ninh quốc gia trên KGM; xây dựng KGM an toàn, trở thành nguồn lực mạnh mẽ để xây dựng, bảo vệ và phát triển đất nước. Đảng ta đã nhận thức sâu sắc về tác động 2 của cách mạng khoa học công nghệ đối với sự phát triển đất nước, điều này được thể hiện rõ trong Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội đã được bổ sung, phát triển năm 2011: "Cuộc cách mạng khoa học và công nghệ, kinh tế tri thức và quá trình toàn cầu hoá diễn ra mạnh mẽ, tác động sâu sắc đến sự phát triển của nhiều nước" [102].

Ngày 16/9/2013, Ban Bí thư Trung ương Đảng đã ban hành Chỉ thị số 28-CT/TW về tăng cường công tác bảo đảm an toàn thông tin mạng. Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XII của Đảng xác định: "Củng cố quốc phòng, giữ vững an ninh quốc gia, ổn định chính trị, trật tự, an toàn xã hội là nhiệm vụ trọng yếu, thường xuyên của Đảng, Nhà nước, của cả hệ thống chính trị và toàn dân" [31, tr. Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII của Đảng tiếp tục khẳng định: “Giữ vững an ninh chính trị, bảo đảm trật tự, an toàn xã hội, an ninh con người, an ninh kinh tế, an ninh mạng” [32, tập 2, tr. Có thể nhận thấy, quan điểm nhất quán của Đảng ta là củng cố quốc phòng, an ninh, bảo vệ Tổ quốc là nhiệm vụ "trọng yếu, thường xuyên".

Thể chế hóa quan điểm của Đảng, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Chỉ thị số 15/CT-TTg, ngày 17/6/2014 về tăng cường công tác bảo đảm an ninh và an toàn thông tin mạng trong tình hình mới. Năm 2015, Luật An toàn thông tin mạng được ban hành. Đến năm 2018, Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa (XHCN) Việt Nam ban hành Luật An ninh mạng. Những văn bản pháp luật trên đây đã tạo cơ sở pháp lý quan trọng cho việc bảo đảm hoạt động trên KGM, không gây phương hại đến an ninh quốc gia, trật tự an toàn xã hội, quyền và lợi ích hợp pháp của cơ quan, tổ chức, cá nhân ở Việt Nam hiện nay.

Luật An ninh mạng ra đời thể hiện chủ trương bảo vệ Tổ quốc của Đảng được ghi nhận tại Điều 11 Hiến pháp năm 2013 "Tổ quốc Việt Nam là thiêng liêng, bất khả xâm phạm" và "Mọi hành vi chống lại độc lập, chủ 3 quyền, thống nhất và toàn vẹn lãnh thổ, chống lại sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc đều bị nghiêm trị" [71, tr. Trong xu thế toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế, các thế lực thù địch và phản động quốc tế có nhiều thủ đoạn, âm mưu chống phá các chủ trương, đường lối của Đảng và chính sách, pháp luật của Nhà nước, làm rối loạn sự bình yên của đất nước. Trên KGM, chúng luôn tìm cách gia tăng hoạt động tấn công nhằm thu thập thông tin, bí mật nhà nước, bí mật nội bộ, chiếm quyền điều khiển, phá hoại “mạch máu” hệ thống mạng thông tin; xuyên tạc, làm giả các trang thông tin điện tử, trang mạng xã hội với nhiều thủ đoạn tinh vi, xảo quyệt nhằm gây chia rẽ nội bộ, xâm phạm nghiêm trọng lợi ích an ninh quốc gia, trật tự an toàn xã hội,v. Vì vậy, cần phải bảo đảm THPL về ANM để bảo vệ an ninh quốc gia, trật tự an toàn xã hội, quyền con người và quyền công dân trước tác động đa chiều của KGM.

Ở Việt Nam, THPL về ANM bao gồm toàn bộ các hoạt động có mục đích của các chủ thể nhằm hiện thực hóa pháp luật về ANM của Nhà nước Cộng hòa XHCN Việt Nam thành các hành vi thực tế, hợp pháp để bảo vệ an ninh quốc gia, bảo đảm trật tự an toàn xã hội, quyền và lợi ích hợp pháp của cơ quan, tổ chức, cá nhân trên KGM. Trong những năm qua, Việt Nam được đánh giá là một trong những quốc gia có hệ thống pháp luật tốt nhìn từ góc độ thể chế. Trong lĩnh vực pháp luật về ANM, "bước đầu hình thành hệ thống pháp luật và cơ sở vật chất cho việc bảo đảm ANM, an toàn thông tin quốc gia, KGM quốc gia" [32, tập 1, tr. Việc tổ chức THPL về ANM đã đạt được những kết quả nhất định.

Nhận thức về bảo vệ ANM ngày càng được nâng cao. Việc tuân thủ, thi hành pháp luật của các chủ thể liên quan đến lĩnh vực ANM ngày càng được cải thiện. Các chủ thể ngày càng chủ động hơn trong sử dụng và áp dụng pháp luật (ADPL) về ANM. 4 Tuy nhiên, tình hình ANM ở Việt Nam ngày càng có chiều hướng diễn biến phức tạp.

Thực tiễn THPL về ANM còn nhiều bất cập, hạn chế. Một số chủ thể nhận thức về THPL về ANM chưa đồng đều, thậm chí còn có thái độ coi nhẹ, thờ ơ. Việc chấp hành, tuân thủ các quy định của pháp luật về ANM còn chưa nghiêm. Các chủ thể áp dụng pháp luật chưa có nhiều kinh nghiệm.

Đầu tư cho hạ tầng mạng còn dàn trải. Trước yêu cầu toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế, trước các thách thức an ninh phi truyền thống, dịch bệnh, tình trạng khẩn cấp,… việc hợp tác giữa các cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp trong và ngoài nước trong lĩnh vực THPL về ANM còn yếu và thiếu chuyên nghiệp. Các nghiên cứu chuyên sâu để làm rõ cơ sở lý luận THPL về ANM chưa nhiều.