Luận án Tiến sĩ: Hoàn thiện quy phạm pháp luật xung đột ở Việt Nam 2024

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ HOÀN THIỆN HỆ THỐNG QUY PHẠM PHÁP LUẬT XUNG ĐỘT Ở VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC Hà Nội - 2024 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ HOÀN THIỆN HỆ THỐNG QUY PHẠM PHÁP LUẬT XUNG ĐỘT Ở VIỆT NAM Chuyªn ngµnh: LuËt Quèc tÕ M· sè: 62 38 60 01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC Ng-êi h-íng dÉn khoa häc: PGS. NguyÔn B¸ DiÕn Hà Nội – 2024 MỤC LỤC Mở đầu 1 Chƣơng 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ HOÀN THIỆN HỆ THỐNG QUY PHẠM 16 PHÁP LUẬT XUNG ĐỘT 1. Khái niệm quy phạm pháp luật xung đột và hệ thống quy phạm pháp 16 luật xung đột 1. Quan hệ mang tính chất dân sự có yếu tố nước ngoài 54 1.

Vai trò điều chỉnh của quy phạm pháp luật xung đột đối với quan hệ 66 mang tính chất dân sự có yếu tố nước ngoài 1. Một số kinh nghiệm của nước ngoài trong việc ban hành và áp dụng 79 các quy phạm pháp luật xung đột 1. Vị trí, vai trò của các quy phạm pháp luật xung đột trong hệ thống 87 pháp luật Việt Nam Chƣơng 2: THỰC TRẠNG HỆ THỐNG QUY PHẠM PHÁP LUẬT XUNG ĐỘT 99 Ở VIỆT NAM 2. Lịch sử phát triển các quy phạm pháp luật xung đột ở Việt Nam 99 2.

Thực trạng các quy phạm pháp luật xung đột trong một số văn bản 105 pháp luật Việt Nam 2. Thực trạng các quy phạm pháp luật xung đột trong các điều ước 146 quốc tế giữa Việt Nam với nước ngoài 2. Một số vấn đề về áp dụng quy phạm pháp luật xung đột trong thực tiễn 155 Chƣơng 3: NHỮNG QUAN ĐIỂM, PHƢƠNG HƢỚNG VÀ GIẢI PHÁP 166 HOÀN THIỆN HỆ THỐNG QUY PHẠM PHÁP LUẬT XUNG ĐỘT Ở VIỆT NAM 3. Tính tất yếu khách quan của việc hoàn thiện hệ thống quy phạm 166 pháp luật xung đột ở Việt Nam 3.

Những quan điểm cơ bản về hoàn thiện hệ thống quy phạm pháp luật 168 xung đột 3. Những phương hướng hoàn thiện hệ thống quy phạm pháp luật 174 xung đột 3. Những giải pháp hoàn thiện hệ thống quy phạm pháp luật xung đột 187 Kết luận 198 Danh mục công trình của tác giả 204 Danh mục tài liệu tham khảo 205 DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT BLDS: Bộ luật Dân sự BLTTDS: Bộ luật Tố tụng dân sự CHXHCN: Cộng hòa xã hội chủ nghĩa ĐƯQT: điều ước quốc tế HĐTTTP: hiệp định tương trợ tư pháp NXB: nhà xuất bản PLVN: pháp luật Việt Nam PLNN: pháp luật nước ngoài TAND: tòa án nhân dân TANDTC: tòa án nhân dân tối cao TPQT: tư pháp quốc tế TQQT: tập quán quốc tế XHCN: xã hội chủ nghĩa MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài luận án Cùng với quá trình hội nhập quốc tế của nước ta trong hai thập kỷ vừa qua, các mối quan hệ mang tính chất dân sự có yếu tố nước ngoài như: quan hệ dân sự, hôn nhân và gia đình, lao động, kinh doanh, thương mại có yếu tố nước ngoài mà liên quan đến nước ta phát triển ngày càng đa dạng và phong phú.

Thực tiễn hiện nay cho thấy rằng, ngày càng có nhiều người nước ngoài đến Việt Nam đầu tư kinh doanh. “Có thể nói, năm 2007 là một năm đặt dấu ấn đáng ghi nhớ trong thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài, theo đó tổng số vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài đạt 20,3 tỉ USD – mức cao nhất từ trước tới nay, gấp đôi so với dự kiến ban đầu và chiếm 25% tổng số vốn trong 20 năm qua” [63, tr. Số lượng người nước ngoài đi du lịch đến Việt Nam có xu hướng ngày càng tăng. “Theo Tổng cục Du lịch Việt Nam, trong tháng 7, Việt Nam đã đón được 343 nghìn lượt khách quốc tế, đưa lượng khách từ đầu năm đến nay lên hơn 2,46 triệu lượt khách quốc tế, tăng 16,2 % so với cùng kỳ năm trước” [68, tr.

Ngược lại, cũng ngày càng có nhiều người Việt Nam ra nước ngoài học tập, lao động, đi du lịch, đầu tư kinh doanh. “Tính theo lũy kế, đến hết quý I năm 2007, Việt Nam có 200 dự án đầu tư ra nước ngoài còn hiệu lực với tổng số vốn đầu tư hơn 1.003,95 triệu USD” [13, tr. “Năm 2005, Việt Nam đã đưa gần 71.000 người lao động đi làm việc ở nước ngoài” [14, tr. Từ điều kiện thực tiễn đó tất yếu làm phát sinh và phát triển những mối quan hệ dân sự, hôn nhân và gia đình, lao động, kinh doanh, thương mại giữa cá nhân, tổ chức Việt Nam với cá nhân, tổ chức nước ngoài hoặc giữa các cá nhân, tổ chức nước ngoài với nhau diễn ra trên lãnh thổ Việt Nam hoặc giữa các cá nhân, tổ chức Việt Nam với nhau diễn ra trên lãnh thổ nước ngoài.

Chỉ riêng 1 quan hệ hôn nhân có yếu tố nước ngoài cũng đã rất phát triển. “Tính đến năm 2003, đã có gần 70.000 trường hợp kết hôn có yếu tố nước ngoài được giải quyết” [65, tr. Ngay việc đất nước chúng ta có khoảng ba triệu người Việt Nam định cư ở nước ngoài cũng đã làm phát sinh và phát triển rất nhiều mối quan hệ dân sự, hôn nhân và gia đình, lao động, kinh doanh, thương mại có yếu tố nước ngoài. Một nguyên lý chung vô cùng quan trọng trong sự điều chỉnh của pháp luật đối với các mối quan hệ xã hội là pháp luật phải phù hợp với sự phát triển khách quan và đặc điểm của các mối quan hệ xã hội đó.

Thực tiễn cho thấy, để phù hợp với sự phát triển khách quan và đặc điểm của các mối quan hệ mang tính chất dân sự có yếu tố nước ngoài thì không thể thiếu một loại quy phạm pháp luật đặc thù là: quy phạm xung đột (quy phạm không trực tiếp quy định quyền và nghĩa vụ của các bên chủ thể tham gia quan hệ cũng như các biện pháp chế tài kèm theo, mà chỉ có vai trò xác định pháp luật của quốc gia nào đó được áp dụng để điều chỉnh các mối quan hệ dân sự, hôn nhân và gia đình, lao động, kinh doanh, thương mại có yếu tố nước ngoài). Điều đó cũng có nghĩa rằng: “Việc áp dụng pháp luật nước ngoài để giải quyết các quan hệ dân sự quốc tế là đòi hỏi tất yếu trong điều kiện hội nhập” [2, tr. Vai trò điều chỉnh của quy phạm xung đột làm cho quyền và lợi ích chính đáng của các cá nhân, tổ chức của quốc gia này hoặc quốc gia khác được bảo vệ tốt nhất; đồng thời góp phần quan trọng vào việc thúc đẩy sự phát triển các mối quan hệ dân sự, hôn nhân và gia đình, lao động, kinh doanh, thương mại có yếu tố nước ngoài. Chính vì vậy mà hiện nay mỗi quốc gia đều quan tâm và có rất nhiều các quy phạm xung đột trong các văn bản pháp luật của quốc gia mình; ngoài ra, nhiều quốc gia còn tham gia xây dựng các điều ước quốc tế có chứa các quy phạm xung đột.

2 Trong những năm vừa qua, hệ thống các quy phạm xung đột cùng với các quy phạm pháp luật khác ở nước ta đã điều chỉnh có hiệu quả nhất định các quan hệ mang tính chất dân sự có yếu tố nước ngoài, góp phần bảo vệ quyền và lợi ích chính đáng của các cá nhân, tổ chức tham gia quan hệ; thúc đẩy sự phát triển các quan hệ dân sự, kinh doanh, thương mại, lao động, hôn nhân và gia đình giữa các công dân, tổ chức của Việt Nam với các công dân, tổ chức của nước ngoài và cũng góp phần tạo điều kiện thuận lợi để Việt Nam hội nhập với nền kinh tế khu vực và thế giới. Tuy nhiên, theo khảo cứu của tác giả luận án, hệ thống các quy phạm xung đột ở nước ta hiện nay còn có không ít những bất cập, đó là: vẫn còn thiếu những quy phạm mang tính chất là nguyên tắc, nền tảng, thuộc về chính sách TPQT của Việt Nam; nhiều quy phạm xung đột không bảo đảm tính đồng bộ, thống nhất; có những quy phạm xung đột còn chưa phù hợp với nhu cầu của đời sống thực tế, tức là chưa đáp ứng được sự phát triển khách quan của các quan hệ mang tính chất dân sự có yếu tố nước ngoài, làm cho các quy phạm này khó đi vào thực tiễn; có những lĩnh vực quan hệ mang tính chất dân sự có yếu tố nước ngoài không có quy phạm xung đột điều chỉnh. Những bất cập như vậy đã có những cản trở không nhỏ đối với sự phát triển giao lưu dân sự, kinh doanh, thương mại, lao động, hôn nhân và gia đình giữa công dân, tổ chức của Việt Nam với công dân, tổ chức của nước ngoài; ảnh hưởng đến quyền và lợi ích chính đáng của các bên đương sự tham gia quan hệ mang tính chất dân sự có yếu tố nước ngoài. Những bất cập này sẽ được minh chứng qua phần nội dung của luận án.

Với những bất cập đó, hệ thống quy phạm xung đột cần được khắc phục nhằm đạt được sự hoàn thiện và sự hoàn thiện này cũng nằm trong xu hướng chung của việc hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam (PLVN) hiện nay. Vì vậy, việc hoàn thiện hệ thống quy phạm xung đột hiện nay là rất cần thiết và có ý nghĩa quan trọng nhằm những mục đích sau: 3 - Bảo vệ các quyền là lợi ích chính đáng của các công dân, tổ chức tham gia quan hệ mang tính chất dân sự có yếu tố nước ngoài; - Tạo hành lang pháp lý thuận lợi để thúc đẩy sự phát triển giao lưu dân sự, hôn nhân và gia đình, lao động, kinh doanh, thương mại quốc tế giữa công dân, tổ chức của Việt Nam với công dân, tổ chức của các nước; - Góp phần thực hiện tốt chính sách mở cửa, hội nhập của nước ta với khu vực và thế giới; - Góp phần hoàn thiện hệ thống PLVN trong quá trình xây dựng, phát triển đất nước và xây dựng Nhà nước pháp quyền ở nước ta. Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án Cho đến hiện nay, theo khảo cứu của tác giả, đã có không ít các công trình nghiên cứu ở góc độ này hay góc độ khác về xung đột pháp luật nói chung và quy phạm xung đột nói riêng, có liên quan đến đề tài luận án này, nhưng chưa có công trình nào nghiên cứu một cách tổng thể về cơ sở lý luận và thực tiễn về hoàn thiện hệ thống quy phạm pháp luật xung đột ở Việt Nam.