Tăng cường pháp chế về kinh tế trong quản lý nhà nước nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta hiện nay

HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH ---------------------------- QUÁCH SĨ HÙNG TĂNG CƯỜNG PHÁP CHẾ VỀ KINH TẾ TRONG QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở NƯỚC TA HIỆN NAY Chuyên ngành: Lý luận Nhà nước và pháp quyền Mã số: 5.01 LUẬN ÁN PHÓ TIẾN SĨ KHOA HỌC LUẬT HỌC Người hướng dẫn khoa học: TRẦN NGỌC ĐƯỜNG Phó tiến sĩ luật học HÀ NỘI – 1996 MỤC LỤC Trang Lời mở đầu Chương Vai trò của pháp chế về kinh tế trong quản lý nhà nước 1. đối với nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta. Tiết 1 Pháp chế về kinh tế và các đặc trưng cơ bản của nó trong quản lý nhà nước về kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa Tiết 2 Pháp chế về kinh tế – phương pháp quản lý nhà nước đối với nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Chương 2 Tăng cường pháp chế về kinh tế trong quản lý nhà nước ta hiện nay.

Tiết 1 Thực trạng pháp chế về kinh tế của nhà nước ta trong những năm đổi mới Tiết 2 Tính tất yếu khách quan của việc tăng cường pháp chế về kinh tế trong quản lý nhà nước ở nước ta hiện nay. Tiết 3 Tăng cường pháp chế về kinh tế trong quản lý nhà nước đối với nền kinh tế thị trường định hướng XHCN ở nước ta hiện nay – phương pháp và giải pháp. Kết luận Danh mục tham khảo MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài: Sau thắng lợi của cách mạng tháng Mười (1917), cùng với Đảng cộng sản Bôn-sê-vích, V.Lênin đã trực tiếp chỉ đạo xây dựng và củng cố nhà nước kiểu mới đầu tiên trên thế giới.

Qua nhiều tác phẩm của mình, V.Lênin đã đặt nền tảng tư tưởng cho pháp luật và pháp chế cách mạng. Từ đó, khái niệm pháp chế xã hội chủ nghĩa (XHCN) được hình thành trong khoa học pháp lý, được vận dụng trong thực tế nhằm bảo vệ chế độ nhà nước và thiết lập trật tự kỷ cương cho chế đội xã hội XHCN. Ở nước ta từ hiến pháp năm 1946 đến hiến pháp 1992 đều coi sự tôn trọng và tuân thủ Hiến pháp và pháp luật là một nguyên tắc “hiến định”. Trong nền kinh tế quản lý theo cơ chế hành chính quan liêu bao cấp, tăng cường pháp chế XHCN xuất phát chủ yếu từ mong muốn chủ quan, duy ý chí, do vậy việc tuân thủ pháp luật chưa trở thành chế độ của Nhà nước và ý thức tự giác của công dân.

Vì vậy, tăng cường pháp chế XHCN nói chung và pháp chế về kinh tế nói riêng nứơc ta hiện nay không thể không đổi mới tư duy pháp lý hình thành trong cơ chế hành chính quan liêu bao cấp. Ở nước ta, từ sau Đại hội Đại biểu Đảng CSVN lần thứ VI nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần có sự quản lý của Nhà nước theo định hướng XHCN từng bước hình thành và phát triển. Sự ra đời của cơ chế quản lý kinh tế mới, đặt ra những nhu cầu khách quan mang tính cấp bách phải đổi mới và hoàn thiện hệ thống pháp luật. Có thể nói, chưa có thời điểm nào các quan hệ xã hội, đặc biệt là các quan hệ kinh tế đòi hỏi cần phải điều chỉnh băng pháp luật như hiện nay.

Vì vậy tăng cường pháp chế XHCN nói chung và pháp chế về kinh tế nói riêng để một mặt đáp ứng nhu cầu đổi mới và hoàn thiện hệ thống pháp luật và mặt khác tổ chức thực hiện hệ tháng pháp luật ấy một cách nghiêm minh trong thực tiễn. Đó là đòi hỏi cấp thiết, khách quan của việc nâng cao hiệu lực quản lý nhà nứơc, đặc biệt là quản lý nhà nước về kinh tế ở nứơc ta hiện nay. Tăng cường pháp chế XHCN nói chung và pháp chế về kinh tế nói riêng ở nứơc ta còn bắt nguồn từ đòi hỏi khách quan và cấp thiết của việc xây dựng nhà nước pháp quyền không thể không tăng cường pháp chế XHCN trên các lĩnh vực của đời sống xã hội trong đó có lĩnh vực kinh tế. Rõ ràng xuất phát từ đòi hỏi phải xoá bỏ tư duy pháp chế trong cơ chế cũ, hình thành tư duy pháp chế về kinh tế trong cơ chế kinh tế mới và xây dựng nhà nước pháp quyền, việc nghiên cứu đề tài “Tăng cường pháp chế về kinh tế trong quản lý nhà nứơc nền kinh tế thị trường định hướng XHCN ở nứơc ta hiện nay” là đòi hỏi cấp thiết cả về phương diện lý luận lẫn phương diện thực tiễn.Tình hình nghiên cứu đề tài.

Pháp chế XHCN là một phạm trù cơ bản của khoa học pháp lý. Nó được hình thành và phát triển rực rỡ trong khoa học pháp lý Xô Viết và các nước XHCN trứơc đây. Nhiều nhà khoa học đã gắn tên tuổi của mình với các công trình về pháp chế XHCN. Nhưng chưa có công trình nào nghiên cứu về pháp chế trong nền kinh tế.

Ở nửa cuối thập kỷ 80 trong điều kiện cải tổ, không ít các nhà khoa học pháp lý đã quay sang nghiên cứu về Nhà nước pháp quyền. Khi đó thuật ngữ pháp chế XHCN bị “lãng quên” và dường như được thay thế bằng thuật ngữ Nhà nước pháp quyền. Ở nước ta tình hình cũng diễn biến tương tự như vậy. - Từ năm 1945 đến 1975 không có nhiều công trình nghiên cứu về pháp chế XHCN, đặc biệt là pháp chế trong lĩnh vực kinh tế, mặc dầu trong các văn kiện của Đảng, trong các bài viết và bài nói của Chủ tịch Hồ Chí Minh và các đồng chí lãnh đạo Đảng và Nhà nước có đề cập đến.

- Từ năm 1975 đến 1986 sau Đại hộ Đại biểu lần thứ IV, một số tác giả đã viết về tăng cường pháp chế XHCN theo yêu cầu tăng cường hiệu lực của Nhà nước về mặt tổ chức quản lý kinh tế. Từ năm 1976 trở đi, pháp chế XHCN nói riêng và lý luận về Nhà nước pháp luật nói chung được đưa vào giảng dạy ở bậc đại học. Từ năm 1986 đến nay, vấn đề tăng cường pháp chế XHCN đã thu hút được sự quan tâm của nhiều tác giả. Những nội dung về pháp chế XHCN đã được công bố có thể kể đến như: Tính thống nhất của pháp chế XHCN của Hoàng Cong [13], Đại hội VI với vấn đề củng cố kỷ cương tăng cường pháp chế XHCN của Lê Đức Tiết [79], khắc phục những mặt yếu về pháp chế XHCN ở nước ta của Phạm Hưng [37], Ngành tư pháp ở nước ta trong công cuộc tăng cường pháp chế XHCN, nâng cao hiệulực quản lý nhà nước của Phùng Văn Tửu [82], Tăng cường kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong lĩnh vực kinh tế của Hà Mạnh Trí [81]…Đáng chú ý là các tài cấp nhà nước và cấp bộ đã được triển khai nghiên cứu.

Đề tài: “Thực trạng và nguyên nhân tội tham ô, cố ý làm trái, hối lộ ở Việt Nam từ năm 1986 đến nay” Mã số: 91-98-037/ĐT của tập thể tác giả do viện kiểm sát nhân dân tối cao chủ trì (năm 1991).13 “Luận cứ khoa học cho việc hoàn thiện và xây dựng hệ thống pháp luật và quản lý kinh tế bằng pháp luật”do Viện nghiên cứu khoa học pháp lý – Bộ Tư pháp chủ trì (1994).07 “Xây dựng nhà nước pháp quyền Việt Nam” do Viện Nghiên cứu Khoa học pháp lý – Bộ Tư pháp, chủ trì (1993). Các bài báo và công trình nghiên cứu trên tuy không phải là những công trình khoa học về pháp chế trong kinh tế, nhưng thông qua đó, việc tăng cường pháp chế XHCN và vấn đề quản lý kinh tế bằng pháp luật và theo pháp luật đã trở thành tư tưởng nổi trội. Ở thời điểm này các quan niệm truyền thống đang được đổi mới. Từ chỗ không chỉ tìm luận cứ khoa học cho các ngành luật cụ thể mà được đẩy tới việc xác định cả khung pháp luật cho nền kinh tế thị trường có sự quản lý của Nhà nước.

Trong các quan điểm và nội dung xây dựng Nhà nước pháp quyền Việt Nam của nhân dân, do dân, vì nhân dân, nổi bật là quan điểm: “Quyền lực thuộc về nhân dân Nhà nước phải được tổ chức và hoạt động trên cơ sở Hiến pháp và pháp luật. Tính tối cao của Hiến pháp và pháp luật phải được tôn trọng va thực hiện nghiêm chỉnh từ phía các cơ quan, viên chức Nhà nước. Tuy vậy vẫn còn quá ít những công trình nghiên cứu trực tiếp pháp chế về kinh tế. Mục đích và nhiệm vụ của luận án.

Trước yêu cầu tăng cường pháp chế XHCN trong quản lý nhà nước đối với nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần theo cơ chế thị trường, luận án có mục đích góp phần làm sáng tỏ những cơ sở thực tiễn và lý thuyết nhằm xác định nội dung, đặc trưng của pháp chế về kinh tế và vai trò của nó trong quản lý nhà nước. Từ đó làm rõ những yêu cầu chủ quan và khách quan, hệ quan điểm về phương hướng tăng cường pháp chế về kinh tế, kiến nghị những giải pháp chủ yếu thiết lập, củng cố và tăng cường pháp chế về kinh tế. Thực hiện mục đích trên nhiệm vụ của luận án là: - Nghiên cứu những quan điểm của chủ nghĩa Mác – Lênin về pháp chế XHCN, từ đó xác định nội dung hàm của pháp chế về kinh tế, đặc trưng của pháp chế về kinh tế. - Phân tích vai trò của pháp chế về kinh tế trong quản lý nhà nước.

- Khái quát thực trạng pháp chế về kinh tế trong quản lý nhà nước ở nước ta. - Phân tích những đòi hỏi khách quan tăng cường pháp chế về kinh tế trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng XHCN ở nước ta. - Xây dựng hệ thống các quan điểm cơ bản và các giải pháp chủ yếu tăng cường pháp chế về kinh tế trong quản lý nhà nước, nền kinh tế thị trường ở nước ta hiện nay. Phạm vi nghiên cứu của luận án: Pháp chế XHCN là pháp luật trong đời sống.

Là một bộ phận rất cơ bản của pháp chế XHCN, pháp chế về kinh tế đang được đổi mới và tăng cường ở nước ta. Đây là vấn đề còn mới mẻ, phức tạp, quan hệ với nhiều hiện tượng. Luận án chỉ tập trung nghiên cứu pháp chế về kinh tế trong mối quan hệ với quản lý nhà nước và pháp luật mà không nghiên cứu pháp chế về kinh tế nói chung. Những vấn đề lý luận chung về pháp chế XHCN được luận án sử dụng với tư cách là cơ sở lý luận để làm rõ pháp chế về kinh tế trong quản lý nhà nước.