Luận án tiến sĩ về quan hệ pháp luật ở Việt Nam hiện nay - Lê Văn Long

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ TƯ PHÁP TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT HÀ NỘI LÊ VĂN LONG QUAN HỆ PHAP LUẬT - NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THUC TIEN O VIET NAM HIỆN NAY Chuyên ngành : Ly luận nhà nước và pháp luật Mã số : 5.01 _ THU VIÊN TRUONG ĐẠI HỌC LUẬT HÀ NỘI PHONG GV 44— LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC Người hướng dan khoa học: PGS.TS Lê Minh Tam HÀ NỘI - 2003 LOI CAM DOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu nêu trong luận án là trung thực. Những kết luận khoa học của luận án chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác. TÁC GIÁ LUẬN ÁN Lê Văn Long MỤC LỤC Trang MỞ ĐẦU Chương 1: MỘT SỐ VAN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ QUAN HỆ PHÁP LUẬT 1.

Khái niệm và đặc điểm của quan hệ pháp luật 1. Cấu thành quan hệ pháp luật 19 1,5. Phân loại quan hệ pháp luật 49 1. Vi trí, vai trò củàquan hệ pháp luật trong cơ chế điều chỉnh 60 pháp luật và trong đời sống thực tiễn 1.

Điều kiện làm phát sinh, thay đổi và chấm dứt quan hệ 68 pháp luật Chương 2: QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CỦA 75 HỆ THỐNG QUAN HỆ PHÁP LUẬT VIỆT NAM TỪ 1945 ĐẾN NAY 2. Các đặc điểm cơ bản về chính trị, kinh tế, văn hóa - xã hội 75 ảnh hưởng đến quá trình hình thành và phát triển của hệ thống quan hệ pháp luật Việt Nam 2. Khái quát về sự phát triển của hệ thống quan hệ pháp luật 82 Việt Nam qua các giai đoạn Thực trạng hệ thống quan hệ pháp luật Việt Nam hiện nay 108 Chương 3: PHƯƠNG HƯỚNG VA CÁC GIẢI PHAP PHÁT TRIEN 140 HỆ THỐNG QUAN HỆ PHÁP LUẬT VIỆT NAM HIEN NAY 3. Những yêu cầu cơ bản đối với việc phát triển hệ thống 142 quan hệ pháp luật Việt Nam hiện nay 3.

Phương hướng và các giải pháp đối với việc phát triển hệ 169 thống quan hệ pháp luật Việt Nam hiện nay KẾT LUẬN 197 NHỮNG CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN TỚI LUẬN ÁN 200 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 201 PHỤ LỤC 208 NHỮNG TU VIET TAT TRONG LUẬN AN BLDS: Bộ luật Dân su BLHS: Bộ luật Hình sự LDN: Luật Doanh nghiệp LLD: Luật Lao động LHNGĐ: Luật Hôn nhân và gia đình MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Công cuộc đổi mới và sự nghiệp xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân, do dân và vì dân ở nước ta đang đặt ra nhiều vấn đề cần được kiến giải về phương diện lý luận và kiểm chứng về mặt thực tiễn. Trong đó, hoàn thiện lý luận quan hệ pháp luật, củng cố, mở rộng và phát triển hệ thống quan hệ pháp luật là một trong những vấn đề cơ bản và thiết thực. Quan hệ pháp luật là một trong những vấn đề lý luận cơ bản của khoa học pháp lý, vì vậy nó đã được các nhà khoa học trong và ngoài nước quan tâm nghiên cứu ở những góc độ khác nhau.

Các kết quả nghiên cứu đó đã góp phần hình thành cơ sở lý luận về quan hệ pháp luật và ở mức độ này hay mức độ khác được vận dụng trên thực tế góp phần giải quyết những vấn đề cụ thể của đời sống pháp lý. Tuy nhiên, trong điều kiện nhà nước và pháp luật có những thay đổi thì quan hệ pháp luật có nhiêu đổi biến đổi hon so với các hiện tượng khác. Chính vì vậy, các kết quả nghiên cứu trước đây bộc lộ những điểm không phù hợp và thích ứng. Việc sử dụng các kết quả nghiên cứu đó sẽ gián tiếp đem lại hậu quả làm bó hẹp khung pháp luật và khả năng hành vi thực tiễn của chủ thể.

Điều này đòi hỏi cần phải tiếp tục nghiên cứu về quan hệ pháp luật để không làm hạn chế tư duy nhận thức về điều chỉnh pháp luật, xác định luận cứ phân chia ngành luật và chế định pháp luật. Trong cơ chế điều chỉnh pháp luật, quan hệ pháp luật là một thành tố quan trọng. Nó là tấm gương phản chiếu đời sống pháp lý hiện thực trên tất cả các lĩnh vực của đất nước qua mỗi chặng đường xây dựng và phát triển. Đồng thời nó là cơ sở, môi trường thực tế để đánh giá hiệu quả pháp luật, giá trị xã hội của pháp luật.

Điều này cho thấy, quá trình nghiên cứu quan hệ pháp luật ngoài việc tiếp tục phát triển lý luận cơ bản, đòi hỏi phải có sự ứng dụng vào thực tiễn để giải quyết các vấn đề thực tiễn đặt ra, làm sáng tỏ các vấn đề nóng hổi và thiết thực là hiện nay vì sao pháp luật ít đi vào cuộc sống, hiệu quả pháp luật không cao, trật tự pháp luật và pháp chế còn long léo. Trong điều kiện phát triển kinh tế thị trường và hội nhập ở nước ta hiện nay, quan hệ pháp luật hình thành, vận động đa dạng, linh hoạt. Tuy nhiên, hệ thống quan hệ pháp luật cũng như các yếu tố cơ sở của nó đã bộc lộ những điểm hạn chế nhất định. Đó là thiếu tính cân đối trong sự phát triển của các loại quan hệ pháp luật, năng lực chủ thể không theo kịp với nhu cầu đòi hỏi của đời sống xã hội, cơ chế kiểm soát quá trình hình thành và vận động quan hệ pháp luật trên thực tế kém hiệu quả, nhiều loại quan hệ pháp luật bị biến dạng về cơ cấu và tính chất v.

Điều này cho thấy, không những phải có một hệ thống pháp luật hoàn chỉnh, nâng cao hiệu quả pháp luật mà cần thiết phải xem xét một cách toàn diện về hệ thống pháp luật trên cơ sở gắn liền việc nghiên cứu cơ bản với khảo cứu hệ thống quan hệ pháp luật thực tế. Đây là công việc khó khăn bởi quan hệ pháp luật là một hiện tượng phức tạp trong nhận thức luận, sự tồn tại, vận động và phát triển của quan hệ pháp luật trên thực tế rất đa dạng, linh hoạt đồng thời chịu sự tác động đa chiều của nhiều yếu tố. Sự hình thành và phát triển của hệ thống quan hệ pháp luật trên thực tế không chỉ mang tính pháp lý mà còn thể hiện cả những đặc điểm chính trị, kinh tế, tâm lý, xã hội ở mỗi giai đoạn lịch sử. Chúng tôi chọn đề tài: "Quan hệ pháp luật - Những vấn đề lý luận và thực tiên ở Việt Nam hiện nay" làm luận án với mong muốn có được cách nhìn tổng quan, khoa học về quan hệ pháp luật và khái quát được những nét căn bản về thực trạng hệ thống quan hệ pháp luật nước ta qua các giai đoạn phát triển khác nhau.

Trên cơ sở của việc nghiên cứu một cách toàn diện đó có thể rút ra được những kết luận, làm sáng tỏ những nguyên nhân và tìm kiếm các giải pháp nhằm góp phần xây dựng, hoàn thiện hệ thống quan hệ pháp luật Việt Nam trong điều kiện đổi mới, hội nhập và xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân, do dân và vì dân. Tình hình nghiên cứu Từ trước đến nay vấn đề quan hệ pháp luật có ý nghĩa lớn về mặt lý luận và thực tiễn vì vậy nó đã thực sự tạo ra được sự quan tâm nghiên cứu của các nhà khoa học ở các nước xã hội chủ nghĩa, đặc biệt là ở Liên Xô trước đây như. đã nghiên cứu quan hệ pháp luật dưới góc độ khoa hoc lý luận chung và khoa hoc chuyên ngành. Những công trình khoa học của các tác giả này đã đề cập đến nhiều nội dung như khái niệm, đặc điểm, cơ cấu của quan hệ pháp luật cũng như vị trí, vai trò của quan hệ pháp luật trong cơ chế điều chỉnh pháp luật va trong đời sống thực tiễn.

Nhìn chung, đa số các nhà khoa học đều thừa nhận khái niệm quan hệ pháp luật là một khái niệm có tính nền tảng của khoa học pháp lý nên ít nhiều nó cũng đã đem lại tính thống nhất trong nhận thức nghiên cứu về các dạng quan hệ pháp luật chuyên ngành. Tuy nhiên, trong tình hình hiện nay, khi mà quan hệ pháp luật có sự biến đổi linh hoạt, không ít nhà khoa học lại cho rằng, không nên quan niệm như vậy nữa bởi nó sẽ làm hạn chế sự cởi mở tư duy điều chỉnh pháp luật, bó hẹp hệ thống quan hệ pháp luật thực tiễn. Ở nước ta, hoạt động nghiên cứu quan hệ pháp luật nói chung chưa có nhiều và chưa mang tính chuyên sâu. Riêng đối với hệ thống quan hệ pháp luật Việt Nam cũng chưa được nhận thức về mặt lý luận và khái quát, đánh giá về thực trạng vận động và phát triển.

Do vậy, các tài liệu nghiên cứu về đề tài này còn quá ít, nội dung cũng mới dừng lại ở một vài khía cạnh như: quyền chủ thể, nghĩa vụ pháp lý của chủ thể, phân loại quan hệ pháp luật hoặc nghiên cứu quan hệ pháp luật với tư cách là một yếu tố trong cơ chế điều chỉnh pháp luật. Xét về tính chất, mức độ thì đó mới chỉ là những bài viết đăng ở các tạp chí; trong giáo trình môn học lý luận chung về nhà nước và pháp luật hoặc là một phần nhỏ liên quan đến đề tài khác. Có thể nêu lên một số tài liệu như: Chương "Quan hệ pháp luật" trong cuốn chuyên khảo: Những vấn đề lý luận cơ bản về pháp luật của GS.TSKH Đào Trí Úc; "Quan hệ pháp luật xã hội chủ nghĩa" của PGS.TS Thái Vinh Thang, Tạp chí Dan chủ pháp luật, số 12-1996, số 2-1997; "Một số vấn đề về quan hệ pháp luật” của TS. Hoang Thị Kim Quế, Tap chí Khoa học - Dai học Quốc gia Hà Nội, t.

XV, 2-1999; "Sw kết hợp các lợi ích xã hội trong việc qui định và thực hiện các quyền và nghĩa vụ của chủ thể quan hệ pháp luật" PGS.TS Võ Khánh Vinh, Tạp chí Nhà nước và pháp luật, số 12-2002; chương "Quan hệ pháp luật xã hội chủ nghĩa", giáo trình môn học của các trường Đại học Luật Hà Nội, Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, Khoa Luật - Trường Đại học Khoa học xã hội và nhân văn - Đại học Quốc gia Hà Nội, Học viện Hành chính Quốc gia. Mục đích, nhiệm vụ và phạm vi nghiên cứu + Mục đích nghiên cứu Tác giả lựa chọn nghiên cứu vấn đề lý luận và thực tiễn về quan hệ pháp luật ở Việt Nam hiện nay nhằm mục đích: | - Nghiên cứu và hình thành một cách có hệ thống lý luận về quan hệ pháp luật trong điều kiện, hoàn cảnh đổi mới hiện nay ở nước ta.