Luận án Tiến sĩ Luật: Pháp luật Việt Nam về chứng cứ điện tử - Lê Tấn Quan

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ TP. HỒ CHÍ MINH ------------------- LÊ TẤN QUAN PHÁP LUẬT VIỆT NAM VỀ CHỨNG CỨ ĐIỆN TỬ LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT Tp. Hồ Chí Minh - 2022 i BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ TP. HỒ CHÍ MINH ------------------- LÊ TẤN QUAN PHÁP LUẬT VIỆT NAM VỀ CHỨNG CỨ ĐIỆN TỬ Chuyên ngành: Luật Kinh tế Mã số: 9380107 LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS.

VÕ TRÍ HẢO Tp. Hồ Chí Minh - 2022 ii LỜI CAM ĐOAN Tác giả cam đoan Luận án này là công trình do chính tác giả thực hiện. Mọi dữ liệu, kết quả nghiên cứu đã công bố được đưa vào tham khảo trong Luận án đều trung thực và trích dẫn nguồn đúng quy định. Những kết quả nghiên cứu của Luận án chưa từng được công bố trong bất kỳ công trình của tác giả nào khác.

Nghiên cứu sinh Lê Tấn Quan iii MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN.II MỤC LỤC. III DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT. VI DANH MỤC HÌNH. VII PHẦN MỞ ĐẦU.

Lý do lựa chọn đề tài. Mục tiêu nghiên cứu. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu. Đối tượng nghiên cứu.

Phạm vi nghiên cứu. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn. TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU .1 Tổng quan về tình hình nghiên cứu .1 Các công trình nghiên cứu chung về chứng cứ điện tử.2 Các công trình nghiên cứu có liên quan đến thu thập chứng cứ điện tử .3 Công trình nghiên cứu liên quan đến chấp nhận chứng cứ điện tử.4 Các công trình nghiên cứu có liên quan đến sử dụng chứng cứ điện tử .5 Đánh giá chung về tình hình nghiên cứu có liên quan .2 Cơ sở lý thuyết nghiên cứu .1 Lý thuyết về chứng cứ trong hệ thống Thông luật .2 Lý thuyết về chứng cứ trong hệ thống Dân luật.3 Nhận xét, đánh giá và sử dụng cơ sở lý thuyết của chứng cứ .3 Câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu.4 Phương pháp nghiên cứu .1 Phương pháp luận .2 Phương pháp nghiên cứu .5 Những điểm mới khoa học của luận án .6 Bố cục luận án. 37 Kết luận Chương 1.

PHÁP LUẬT VIỆT NAM VỀ THU THẬP CHỨNG CỨ ĐIỆN TỬ .1 Cơ sở khoa học và lý thuyết cho việc thu thập chứng cứ điện tử .1 Cơ sở khoa học .2 Nội dung thu thập chứng cứ điện tử .1 Khái niệm về thu thập chứng cứ điện tử.2 Bản chất thu thập chứng cứ điện tử .3 Nguyên tắc và phương pháp thu thập chứng cứ điện tử .4 Biện pháp thu thập chứng cứ điện tử .3 Các nhân tố tác động đến quá trình thu thập chứng cứ điện tử.2 Quyền sở hữu dữ liệu điện tử .3 Nghĩa vụ cung cấp chứng cứ điện tử của bên thứ ba .4 Thu thập chứng cứ điện tử trong bối cảnh toàn cầu hóa .4 Mô hình quy trình điều tra kỹ thuật số để thu thập chứng cứ điện tử.1 Lý do xây dựng quy trình điều tra kỹ thuật số .2 Đánh giá các mô hình đã có .3 Đề xuất mô hình phù hợp. 77 Kết luận Chương 2. PHÁP LUẬT VIỆT NAM VỀ CHẤP NHẬN CHỨNG CỨ ĐIỆN TỬ.1 Cơ sở lý thuyết chấp nhận chứng cứ điện tử .1 Theo hệ thống Thông luật .2 Theo hệ thống Dân luật .3 Theo pháp luật Việt Nam .4 Đánh giá, nhận xét .2 Sự cần thiết của tiêu chí chấp nhận chứng cứ điện tử .1 Khái niệm chấp nhận chứng cứ điện tử.2 Bản chất của chấp nhận chứng cứ điện tử .3 Yêu cầu khách quan của các tiêu chí chấp nhận chứng cứ điện tử .3 Nội dung yêu cầu pháp lý. Tính liên quan.

Tính hợp pháp. Độ tin cậy của chứng cứ điện tử. Tính toàn vẹn của chứng cứ điện tử. Tính hữu dụng .4 Nội dung yêu cầu công nghệ.

Mô hình điều tra kỹ thuật số. Pháp luật hóa công cụ pháp y kỹ thuật số. Kỹ thuật giám sát nguồn gốc chứng cứ điện tử. Năng lực chủ thể thực hiện pháp y kỹ thuật số.

Chất lượng phòng thí nghiệm pháp y kỹ thuật số. Kiểm tra tính nguyên vẹn về dữ liệu điện tử. Nhân chứng chuyên gia trong lĩnh vực pháp y kỹ thuật số. Kết luận pháp y kỹ thuật số .5 Nội dung yêu cầu chứng minh .6 Mô hình quy trình chấp nhận chứng cứ điện tử cho pháp luật Việt Nam.

Lý do xây dựng mô hình. Xây dựng mô hình. 107 Kết luận Chương 3. SỬ DỤNG CHỨNG CỨ ĐIỆN TỬ, KIẾN NGHỊ SỬA ĐỔI PHÁP LUẬT VIỆT NAM .1 Cơ sở lý thuyết sử dụng chứng cứ điện tử .2 Những vấn đề căn bản trong sử dụng chứng cứ điện tử .1 Nguồn gốc và quá trình hình thành chứng cứ điện tử .2 Khái niệm sử dụng chứng cứ điện tử .3 Bản chất của sử dụng chứng cứ điện tử .4 Nguyên tắc sử dụng chứng cứ điện tử .3 Sử dụng chứng cứ điện tử trong các tình huống pháp lý .1 Tranh chấp sở hữu trí tuệ trong không gian mạng .2 Sử dụng chứng cứ điện tử trong tranh chấp hợp đồng .3 Sử dụng chứng cứ điện tử vi phạm luật cạnh tranh trong nền kinh tế số .4 Sử dụng chứng cứ điện tử trong vụ án hình sự .4 Kiến nghị sửa đổi, bổ sung pháp luật Việt Nam liên quan đến chứng cứ điện tử ……………………………………………………………………………………135 4.1 Khái niệm, xác định, đánh giá chứng cứ .2 Thu thập, sử dụng chứng cứ.

140 Kết luận Chương 4. 145 DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ. I DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO.II vi DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT Chữ viết tắt Tiếng Anh Tiếng Việt ACPO Association of Chief Police Officers Hiệp hội Cảnh sát trưởng Anh quốc of England EC Electronic Commerce Thương mại điện tử ESI Electronically Store Information Thông tin lưu trữ điện tử IDIP Integrated Digital Investigation Quy trình điều tra kỹ thuật số tích hợp Process IMEI International Mobile Equipment Nhận dạng thiết bị di động quốc tế Identity IOCE International Organization on Tổ chức quốc tế chứng cứ máy tính Computer Evidence IP Internet Protocol Giao thức Internet ITU International Telecommunication Hội đồng Liên minh Viễn thông Union quốc tế MDFIPM A multidisciplinary digital forensic Mô hình quy trình điều tra pháp y kỹ investigation process model thuật số đa nền tảng NIST National Institute of Standards and Viện Tiêu chuẩn và Công nghệ Mỹ Technology SDFIPM The Standardised Digital Forensic Mô hình quy trình điều tra pháp y kỹ Investigation Process Model thuật số được tiêu chuẩn hóa SRDFIM Systematic Digital Forensic Điều tra pháp y kỹ thuật số có hệ thống Investigation Model VECOM Vietnam E-Commerce Association Hiệp hội Thương mại điện tử Việt Nam vii DANH MỤC HÌNH Hình 1. Mô hình của quy trình điều tra kỹ thuật số tích hợp - IDIP Hình 1.

Mô hình Điều tra pháp y kỹ thuật số có hệ thống - SRDFIM Hình 1. Mô hình vấn đề nghiên cứu của đề tài Hình 2. Mô phỏng quá trình thu thập chứng cứ điện tử Hình 2. Mối quan hệ giữa điều tra kỹ thuật số và thu thập chứng cứ điện tử Hình 2.

Mô hình quy trình điều tra pháp y kỹ thuật số đa nền tảng - MDFIPM Hình 2. Mô hình quy trình điều tra pháp y kỹ thuật số được chuẩn hóa - SDFIPM Hình 2. Mô hình nhận thức thu thập chứng cứ điện tử từ điều tra kỹ thuật số Hình 2. Mô hình điều tra kỹ thuật số thu thập chứng cứ điện tử ở cấp độ trừu tượng Hình 3.

Mô hình quy trình chấp nhận chứng cứ điện tử viii TÓM TẮT Trong thời đại công nghệ thông tin, con người giao tiếp thường xuyên với nhau thông qua các phương tiện điện tử, kỹ thuật số và để lại vô vàn dấu vết dưới dạng dữ liệu điện tử. Khi xảy ra tranh chấp, cần làm rõ sự việc, hiện tượng, chứng minh tình huống pháp lý, Tòa án hoặc các cơ quan tài phán khác, chủ thể tham gia tố tụng, phải thu thập chứng cứ có nguồn từ dữ liệu điện tử, hay còn gọi là chứng cứ điện tử. Đáp ứng yêu cầu đòi hỏi của thực tiễn, pháp luật Việt Nam đã thừa nhận loại hình chứng cứ này. Tuy nhiên, trên thực tế các chủ thể tố tụng gặp rất nhiều khó khăn trong việc sử dụng chứng cứ điện tử, nguyên nhân vấn đề cần được làm rõ.

Chính vì vậy, nghiên cứu sinh chọn đề tài “Pháp luật Việt Nam về chứng cứ điện tử” để nghiên cứu lý thuyết chứng cứ, chứng cứ điện tử, hệ thống pháp luật thực định trong hệ thống Thông luật, Dân luật, nhằm làm rõ nguyên nhân của khó khăn trong việc sử dụng chứng cứ điện tử trên nền tảng pháp luật Việt Nam hiện hành. Trên cơ sở đó, đề tài kiến nghị chỉnh sửa các điều luật trong hệ thống pháp luật Việt Nam, phù hợp với yêu cầu khách quan của chứng cứ điện tử. Để giải quyết mục tiêu nghiên cứu của luận án, nghiên cứu sinh tiến hành nghiên cứu các kết quả đã có về chứng cứ, chứng cứ điện tử trong hai hệ thống Thông luật và Dân luật của các quốc gia Mỹ, Anh, Pháp, Đức và pháp luật Việt Nam hiện hành. Từ đó, nghiên cứu sinh cho thấy các vấn đề khó khăn ở chỗ thu thập chứng cứ điện tử; chấp nhận chứng cứ điện tử; sử dụng chứng cứ điện tử để thực hiện nghĩa vụ chứng minh (burden of proof) bao gồm: Nghĩa vụ yêu cầu (burden of pleading), nghĩa vụ chứng minh nội dung (burden of persuasion), nghĩa vụ chứng minh hình thức hay còn gọi là nghĩa vụ cung cấp chứng cứ (burden of production).

Hiện nay, ở nước ta, những vấn đề này vẫn chưa được làm rõ về cả lý thuyết lẫn pháp luật thực định. Trên cơ sở đó, nhằm giải quyết các vấn đề nghiên cứu, nghiên cứu sinh có nhiệm vụ phải làm rõ các khái niệm, nội dung thu thập, chấp nhận, sử dụng chứng cứ điện tử thực hiện nghĩa vụ chứng minh, cũng như xây dựng quy trình điều tra thu thập chứng cứ điện tử. Từ đó, nghiên cứu sinh xây dựng bộ tiêu chí chấp nhận chứng cứ điện tử, hệ thống nguyên tắc sử dụng chứng cứ điện tử. Đồng thời, nghiên cứu sinh chỉ ra các các vấn đề cần được bổ sung, chỉnh sửa trong hệ thống pháp luật Việt Nam có liên quan, đáp ứng đòi hỏi khách quan trong việc sử dụng chứng cứ điện tử, trong chứng minh các tình huống pháp lý của các chủ thể tham gia tố tụng, trong lĩnh vực dân sự, hình sự.

Từ khóa: chứng cứ, chứng cứ điện tử, chứng cứ kỹ thuật số, chứng cứ máy tính. ix ABSTRACT In the information technology age, people communicate through electronic and digital means and leave countless traces in the form of electronic data.