Luận án tiến sĩ về pháp luật bảo vệ người tố cáo tại Việt Nam - Mai Văn Duẩn

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI KHOA LUẬT MAI VĂN DUẨN PH¸P LUËT VÒ B¶O VÖ NG¦êI Tè C¸O ë VIÖT NAM HIÖN NAY LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC HÀ NỘI - 2017 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI KHOA LUẬT MAI VĂN DUẨN PH¸P LUËT VÒ B¶O VÖ NG¦êI Tè C¸O ë VIÖT NAM HIÖN NAY Chuyên ngành: Lý luận và Lịch sử nhà nƣớc và Pháp luật Mã số: 62 38 01 01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: 1.TS Nguyễn Hoàng Anh 2.TS Vũ Công Giao HÀ NỘI - 2017 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các kết quả, số liệu nêu trong luận án là trung thực, có nguồn gốc rõ ràng, chính xác do các cơ quan chức năng đã công bố. Những kết luận khoa học của luận án là mới và chưa từng được công bố trong bất cứ công trình khoa học nào. Tác giả luận án Mai Văn Duẩn LỜI CẢM ƠN Với lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc, tôi xin chân thành cảm ơn tới PGS.

Nguyễn Hoàng Anh và PGS. Vũ Công Giao, những người Thầy đã tận tình hướng dẫn tôi nghiên cứu, học tập; dành nhiều thời gian quý báu để trao đổi, định hướng, động viên, khích lệ tôi trong quá trình th c hiện luận án Tiến s này. Tôi cũng vô cùng biết ơn những người thân, các bạn bè, đồng nghiệp thân thiết của tôi đã luôn động viên, chia sẻ để tôi có thêm nghị l c trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu và viết luận án. Tác giả luận án Mai Văn Duẩn MỤC LỤC Trang Trang phụ bìa Lời cam đoan Mục lục Danh mục các chữ viết tắt Danh mục bảng Danh mục các biểu đồ MỞ ĐẦU .1 Chƣơng 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI VÀ KHUNG LÝ THUYẾT CỦA LUẬN ÁN.

Tình hình nghiên cứu. Tình hình nghiên cứu trong nước. Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài. Nhận xét, đánh giá chung về kết quả nghiên cứu đã công bố có liên quan đến đề tài.

Khung lý thuyết của luận án. Câu hỏi nghiên cứu. Giả thuyết khoa học .30 Tiểu kết Chƣơng 1 .31 Chƣơng 2: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ BẢO VỆ NGƢỜI TỐ CÁO VÀ PHÁP LUẬT VỀ BẢO VỆ NGƢỜI TỐ CÁO. Những vấn đề lý luận về bảo vệ ngƣời tố cáo.

Khái niệm tố cáo, người tố cáo, quyền của người tố cáo và bảo vệ người tố cáo. Vai trò của tố cáo và sự cần thiết phải bảo vệ người tố cáo. Ý nghĩa của việc bảo vệ người tố cáo. Các yếu tố ảnh hưởng đến việc thực hiện quyền tố cáo và bảo vệ người tố cáo.

Cách tiếp cận về bảo vệ người tố cáo. Những vấn đề lý luận về pháp luật về bảo vệ ngƣời tố cáo. Khái niệm, đặc điểm, nội dung và hình thức thể hiện của pháp luật về bảo vệ người tố cáo. Bảo đảm thực hiện pháp luật về bảo vệ người tố cáo.

Vai trò của pháp luật trong việc bảo vệ người tố cáo. Các tiêu chí đánh giá sự hoàn thiện pháp luật về bảo vệ người tố cáo. Pháp luật quốc tế và pháp luật của một số quốc gia về bảo vệ ngƣời tố cáo và kinh nghiệm có thể áp dụng với Việt Nam. Quy định về bảo vệ người tố cáo trong pháp luật quốc tế và pháp luật của một số quốc gia trên thế giới.

Một số kinh nghiệm có thể áp dụng cho pháp luật Việt Nam .85 Tiểu kết Chƣơng 2 .87 Chƣơng 3: THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VÀ THỰC THI PHÁP LUẬT VỀ BẢO VỆ NGƢỜI TỐ CÁO Ở VIỆT NAM. Khái quát sự phát triển của các quy định pháp luật về bảo vệ ngƣời tố cáo ở Việt Nam. Giai đoạn từ Cách mạng Tháng Tám năm 1945 đến trước Hiến pháp năm 1980. Giai đoạn từ Hiến pháp năm 1980 đến trước khi ban hành Luật Tố cáo năm 2011.

Giai đoạn từ khi Luật Tố cáo năm 2011 được ban hành đến nay. Thực trạng pháp luật về bảo vệ ngƣời tố cáo. Khuôn khổ pháp luật hiện hành về bảo vệ người tố cáo. Những tồn tại, hạn chế của pháp luật hiện hành về bảo vệ người tố cáo.

Thực tiễn thực thi pháp luật bảo vệ ngƣời tố cáo. Khái quát về việc thực hiện quyền tố cáo và thực trạng đe dọa, trả thù, trù dập người tố cáo. Thực tiễn thực thi các biện pháp bảo vệ người tố cáo. Đánh giá chung về thực tiễn thực thi bảo vệ người tố cáo .133 Tiểu kết Chƣơng 3 .135 Chƣơng 4: QUAN ĐIỂM, GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ BẢO VỆ NGƢỜI TỐ CÁO Ở VIỆT NAM HIỆN NAY.

Quan điểm hoàn thiện pháp luật về bảo vệ ngƣời tố cáo ở Việt Nam hiện nay. Hoàn thiện pháp luật về bảo vệ người tố cáo cần bảo đảm sự phù hợp với các yêu cầu xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Hoàn thiện pháp luật về bảo vệ người tố cáo cần phù hợp và đáp ứng yêu cầu cải cách hành chính, cải cách tư pháp. Hoàn thiện pháp luật về bảo vệ người tố cáo cần phù hợp với các điều ước quốc tế và xu hướng chung trên thế giới.

Giải pháp hoàn thiện pháp luật về bảo vệ ngƣời tố cáo ở Việt Nam hiện nay. Rà soát pháp luật hiện hành về bảo vệ người tố cáo. Tổng kết thực tiễn việc thực hiện pháp luật về bảo vệ người tố cáo. Hoàn thiện khuôn khổ pháp luật về bảo vệ người tố cáo.

Một số giải pháp khác gắn với việc hoàn thiện pháp luật về bảo vệ người tố cáo .148 Tiểu kết Chƣơng 4 .155 DANH MỤC CÁC BÀI VIẾT NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN .157 TÀI LIỆU THAM KHẢO .170 DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN ÁN 1 BPBV Biện pháp bảo vệ 2 BVNTC Bảo vệ người tố cáo 3 CBCC Cán bộ, công chức, viên chức và người lao động 4 KNTC Khiếu nại, tố cáo 5 NNPQ Nhà nước pháp quyền 6 XHCN Xã hội chủ nghĩa 7 NTC Người tố cáo 8 VPPL Vi phạm pháp luật DANH MỤC BẢNG Số hiệu Tên bảng Trang Bảng 3. Đánh giá, tổng hợp kết quả BVNTC 123 DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ Số hiệu Tên biểu đồ Trang Biểu đồ 2. Lý do không tố cáo tham nhũng ở Việt Nam 53 Biểu đồ 3. Quan điểm, sự nhìn nhận của CBCC về tố cáo 119 Biểu đồ 3.

Quan điểm, sự nhìn nhận của CBCC về NTC 119 Biểu đồ 3. Phát hiện hành vi sai trái, phạm pháp, tham nhũng của CBCC trong cơ quan hành chính nhà nước 121 Biểu đồ 3. Quan điểm/sự nhìn nhận của CBCC đối với hành vi sai trái, phạm pháp, tham nhũng 121 Biểu đồ 3. Lý do khiến CBCC trong cơ quan nhà nước đã từng phát hiện hành vi sai trái, phạm pháp, tham nhũng nhưng không tố cáo 122 Biểu đồ 3.

NTC bị trả thù, trù dập 125 Biểu đồ 3. Hình thức NTC bị trả thù, trù dập 125 MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của việc nghiên cứu đề tài Tố cáo và giải quyết tố cáo có ý nghĩa và vai trò quan trọng trong quản lý xã hội. Tố cáo là một trong những kênh thông tin giúp nhà nước phát hiện, phòng ngừa và xử lý các hành vi gian lận, tiêu cực, tham nhũng và các hành vi VPPL khác.

Giải quyết tố cáo hiệu quả sẽ góp phần bảo vệ lợi ích xã hội, lợi ích nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của công dân. Thông qua hoạt động giải quyết tố cáo, một mặt nhà nước thừa nhận quyền làm chủ trực tiếp của nhân dân trong việc kiểm tra, giám sát hoạt động của cơ quan, cán bộ, công chức nhà nước; mặt khác thấy được thực trạng về phẩm chất, năng lực của đội ngũ cán bộ, công chức trong quá trình thực thi công vụ, nhiệm vụ và trong việc tổ chức thực hiện các hoạt động quản lý nhà nước, từ đó có cơ sở bổ sung, hoàn thiện thể chế, pháp luật, nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước, quản lý xã hội. Thực tiễn cho thấy, tố cáo các biểu hiện VPPL của người có chức vụ, quyền hạn trong thi hành công vụ, nhiệm vụ mang tính quyền lực nhà nước cũng như mọi hành vi VPPL khác là việc làm đầy thách thức. Nó đòi hỏi NTC phải thực sự gan dạ, dũng cảm đương đầu với những khó khăn trong việc tiếp cận, cung cấp chứng cứ và trách nhiệm pháp lý (hành chính, hình sự và dân sự).

NTC thường phải chịu đựng sự nhìn nhận tiêu cực, những áp lực từ dư luận xã hội, những người xung quanh và ngay cả từ phía bạn bè, đồng nghiệp, người thân trong gia đình; đặc biệt là có thể bị trù dập, cô lập và trả thù từ phía người bị tố cáo. “NTC thường chấp nhận rủi ro cá nhân cao. Họ có thể bị sa thải, bị kiện, danh sách đen, bị bắt, bị đe dọa hoặc trong trường hợp nặng, bị tấn công hoặc bị giết” [140, tr.24], “bị tẩy chay khỏi tổ chức, bị buộc tội vì VPPL” [117, tr.1]; thậm chí họ có thể bị kiện vì vi phạm quy định bảo mật thông tin hoặc bôi nhọ danh dự người khác [110, tr. Cho đến nay ở nước ta vẫn chưa có số liệu, báo cáo thống kê một cách chi tiết về tình hình đe dọa, trả thù NTC, cũng như kết quả bảo vệ họ.

Duy nhất chỉ có Báo cáo số 180/BC-TH ngày 28/9/2015 của Cục Chống tham nhũng, Thanh tra Chính phủ đánh giá, tổng hợp kết quả BVNTC từ khi Luật Tố cáo có hiệu lực đến 31/3/2015; tuy nhiên, số liệu trong báo cáo còn thiếu toàn diện, chưa phản ánh đầy đủ thực tiễn tình trạng trả thù, trù dập NTC đã và đang diễn ra. Qua một số vụ trả thù NTC xảy ra 1 được đăng tải trên các phương tiện thông tin đại chúng, có thể nhận thấy việc bảo vệ an toàn cho NTC và những người thân của họ là việc làm cấp thiết hiện nay ở nước ta. Nói cách khác, cần hoàn thiện khung pháp lý để bảo vệ an toàn cho NTC. Nghiên cứu những quy định pháp luật hiện hành về quyền tố cáo và BVNTC ở Việt Nam cho thấy Đảng và Nhà nước ta rất quan tâm đến công tác giải quyết khiếu nại, tố cáo của công dân.

Đảng và Nhà nước coi tố cáo là phương thức dân chủ để nhân dân tham gia vào quản lý nhà nước, quản lý xã hội. Xuất phát từ cách tiếp cận đó, quyền tố cáo được ghi nhận là quyền hiến định ở Việt Nam, đồng thời được quy định trong nhiều đạo luật, văn bản dưới luật.