Luận án tiến sĩ luật học cơ chế điều chỉnh pháp luật mối quan hệ giữa nhà nước và cá nhân ở Việt Nam hiện nay

HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH TRẦN THỊ THANH MAI c¬ chÕ ®iÒu chØnh ph¸p luËt mèi quan hÖ gi÷a nhµ níc vµ c¸ nh©n ë viÖt nam hiÖn nay LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC HÀ NỘI - 2015 HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH TRẦN THỊ THANH MAI c¬ chÕ ®iÒu chØnh ph¸p luËt mèi quan hÖ gi÷a nhµ níc vµ c¸ nh©n ë viÖt nam hiÖn nay Chuyên ngành : Lý luận và lịch sử Nhà nước và pháp luật Mã số : 62 38 01 01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC Người hướng dẫn khoa học: GS. LÊ MINH TÂM HÀ NỘI - 2015 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu nêu trong luận án là trung thực, có nguồn gốc rõ ràng và được trích dẫn đầy đủ theo quy định. TÁC GIẢ LUẬN ÁN Trần Thị Thanh Mai MỤC LỤC Trang MỞ ĐẦU 1 Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN CƠ CHẾ ĐIỀU CHỈNH PHÁP LUẬT MỐI QUAN HỆ GIỮA NHÀ NƯỚC VÀ CÁ NHÂN, NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA CẦN TIẾP TỤC NGHIÊN CỨU 8 1.

Tình hình nghiên cứu trong nước 8 1. Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài 18 1. Một số vấn đề đặt ra cần tiếp tục nghiên cứu trong luận án 25 Chương 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CƠ CHẾ ĐIỀU CHỈNH PHÁP LUẬT MỐI QUAN HỆ GIỮA NHÀ NƯỚC VÀ CÁ NHÂN 29 2. Khái niệm, đặc điểm mối quan hệ giữa nhà nước và cá nhân 29 2.

Khái niệm, nội dung, đặc điểm của cơ chế điều chỉnh pháp luật mối quan hệ giữa nhà nước và cá nhân 41 2. Các tiêu chuẩn đánh giá mức độ hoàn thiện của cơ chế điều chỉnh pháp luật mối quan hệ giữa nhà nước và cá nhân 57 2. Những yếu tố cơ bản tác động đến cơ chế điều chỉnh pháp luật mối quan hệ giữa nhà nước và cá nhân 63 Chương 3: QUÁ TRÌNH PHÁT TRIỂN VÀ THỰC TRẠNG CỦA CƠ CHẾ ĐIỀU CHỈNH PHÁP LUẬT MỐI QUAN HỆ GIỮA NHÀ NƯỚC VÀ CÁ NHÂN Ở VIỆT NAM HIỆN NAY 74 3. Quá trình phát triển của cơ chế điều chỉnh pháp luật mối quan hệ giữa nhà nước và cá nhân từ năm 1945 đến nay 74 3.

Thực trạng cơ chế điều chỉnh pháp luật mối quan hệ giữa nhà nước và cá nhân ở Việt Nam hiện nay 91 Chương 4: NHỮNG YÊU CẦU, QUAN ĐIỂM VÀ GIẢI PHÁP CƠ BẢN HOÀN THIỆN CƠ CHẾ ĐIỀU CHỈNH PHÁP LUẬT MỐI QUAN HỆ GIỮA NHÀ NƯỚC VÀ CÁ NHÂN Ở VIỆT NAM HIỆN NAY 118 4. Những yêu cầu cơ bản hoàn thiện cơ chế điều chỉnh pháp luật mối quan hệ giữa nhà nước và cá nhân 118 4. Các quan điểm cơ bản về hoàn thiện cơ chế điều chỉnh pháp luật mối quan hệ giữa nhà nước và cá nhân 124 4. Các giải pháp cơ bản hoàn thiện cơ chế điều chỉnh pháp luật mối quan hệ giữa nhà nước và cá nhân hiện nay 129 KẾT LUẬN 155 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN 157 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 158 DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT CNH, HĐH : Công nghiệp hóa, hiện đại hóa CNXH : Chủ nghĩa xã hội ĐCPL : Điều chỉnh pháp luật KTTT : Kinh tế thị trường KTXH : Kinh tế - xã hội MQH : Mối quan hệ NNPQ : Nhà nước pháp quyền Nxb : Nhà xuất bản QCD : Quyền công dân QCN : Quyền con người QLNN : Quyền lực nhà nước QPPL : Quy phạm pháp luật XHCN : Xã hội chủ nghĩa 1 MỞ ĐẦU 1.

Tính cấp thiết của đề tài Cá nhân và nhà nước là hai chủ thể đặc biệt có mối quan hệ chặt chẽ tương tác và phụ thuộc lẫn nhau. Trong đó, nhà nước là thiết chế xã hội tổ chức thực hiện quyền lực công, nhà nước nhân danh xã hội bảo vệ lợi ích chung và các giá trị khách quan phổ biến của con người. Mối quan hệ (MQH) giữa nhà nước và cá nhân được thể hiện chủ yếu dưới hình thức quan hệ pháp luật. Vì vậy, nghiên cứu về cơ chế điều chỉnh pháp luật (ĐCPL) MQH giữa nhà nước và cá nhân là vấn đề có ý nghĩa quan trọng trong quá trình hoàn thiện nhà nước và pháp luật nói chung.

Ở Việt Nam, sau gần 30 năm đổi mới, chủ trương xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa (XHCN), nền kinh tế thị trường định hướng XHCN và mở rộng hợp tác quốc tế, đã mang lại những thay đổi quan trọng trong nhận thức chung của xã hội về cá nhân và MQH giữa nhà nước và cá nhân. Những thay đổi này được thể hiện khá rõ nét trong các văn kiện của Đảng, Hiến pháp, pháp luật của Nhà nước. Vấn đề con người và phát huy nguồn lực con người luôn được coi là trung tâm của mọi đường lối, chủ trương, chính sách phát triển trong thời kỳ đổi mới. Điều đó mang lại nhiều thay đổi đáng kể trong các phương tiện pháp luật cơ bản của cơ chế ĐCPL MQH giữa nhà nước và cá nhân.

Trong hệ thống pháp luật, cá nhân được nhìn nhận như những thực thể độc lập, mang trong mình những giá trị khách quan mà nhà nước có trách nhiệm tôn trọng, bảo vệ và bảo đảm, thể hiện ở các quyền con người (QCN), quyền công dân (QCD). Ý chí, nguyện vọng, lợi ích của cá nhân ngày càng được tôn trọng trong quá trình xây dựng, tổ chức thực hiện và bảo vệ pháp luật. Quan điểm coi sự kết hợp hài hoà lợi ích cá nhân, xã hội và nhà nước là động lực của sự phát triển xã hội, trong đó, lợi ích cá nhân là “động lực trực tiếp nhất”, đã được thể hiện trong nhiều chính sách pháp luật của nhà nước, góp phần khơi dậy tiềm năng, sức sáng tạo của xã hội, mang lại những thành tựu đáng kể về mọi mặt kinh tế, chính trị, văn hoá xã hội, đưa Việt nam trở thành một nước đang phát triển. Nhiều thành tựu về phát triển con người đã được ghi nhận, Việt Nam là một trong số hơn 40 nước đang phát triển đạt được những tiến bộ đáng kể về phát triển con người trong những thập kỷ gần đây.

Chỉ số phát triển con người của Việt Nam đã tăng 41% trong vòng hai thập kỷ 2 qua [18]. Đồng thời, quá trình dân chủ hoá đời sống xã hội và nền kinh tế thị trường cũng mang lại những thay đổi quan trọng cho mỗi cá nhân trong nhận thức về bản thân mình. Từ đó, cá nhân ngày càng có nhu cầu khẳng định mạnh mẽ hơn các giá trị riêng khách quan của mình và đòi hỏi xã hội, các chủ thể khác, đặc biệt là nhà nước phải thừa nhận và tôn trọng. Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đã đạt được, trong điều kiện xây dựng nhà nước pháp quyền XHCN hiện nay, cơ chế ĐCPL MQH giữa nhà nước và cá nhân còn tồn tại nhiều bất cập chưa đáp ứng được yêu cầu nhiệm vụ của quá trình đổi mới.

Trong nhiều trường hợp, pháp luật còn chưa quan tâm phản ánh đầy đủ ý chí, nguyện vọng của nhân dân, nhà nước có biểu hiện giành thuận lợi về cho mình, cá nhân gặp nhiều bất lợi trong mối quan hệ với nhà nước. Cá nhân và các giá trị khách quan phổ biến của cá nhân còn chưa thực sự được tôn trọng trong quá trình xây dựng pháp luật. Việc thực hiện QCN, QCD gặp nhiều trở ngại do tính thiếu thống nhất, thiếu đồng bộ và phù hợp của hệ thống pháp luật. Trong quá trình tổ chức thực hiện pháp luật, các thiết chế thực thi pháp luật chưa thực sự dễ tiếp cận, còn nhiều biểu hiện mang tính áp đặt, chưa thực sự coi trọng ý chí, nguyện vọng của nhân dân, chưa là chỗ dựa để nhân dân bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình.

Tình trạng khiếu nại, tố cáo diễn biến phức tạp, có nơi, có lúc đã trở thành những điểm nóng về xung đột giữa nhà nước và nhân dân. Nhiều hành vi tham ô, tham nhũng xâm phạm QCN, QCD chưa được áp dụng chế tài thoả đáng, còn có biểu hiện bao che, xử lý qua loa gây bất bình trong dư luận, "Quyền làm chủ của nhân dân ở nhiều nơi, trên nhiều lĩnh vực còn bị vi phạm. Tình trạng quan liêu không thực sự tôn trọng dân chủ và thực hành dân chủ còn khá nặng trong một bộ phận cán bộ, đảng viên, công chức" [29, tr. Bên cạnh đó, trong không ít trường hợp, tình trạng đòi tuyệt đối hóa vai trò của cá nhân, đề cao tự do cá nhân vô chính phủ, coi nhẹ các giá trị xã hội cũng ảnh hưởng không nhỏ đến trật tự, kỷ cương xã hội.

Đồng thời, quá trình hội nhập quốc tế hiện nay mang lại nhiều cơ hội cho việc hoàn thiện cơ chế ĐCPL MQH giữa nhà nước và cá nhân, nhưng đồng thời, cũng đặt ra nhiều thách thức của quá trình giao lưu, tiếp biến văn hoá pháp lý, đòi hỏi chúng ta phải nâng cao nhận thức về cơ chế ĐCPL MQH giữa nhà nước và cá nhân. Hơn nữa, sau gần 30 năm đổi mới, khi các điều kiện kinh tế, chính trị, văn hoá, xã hội thay đổi, 3 cá nhân đã có những sự trưởng thành nhất định về năng lực làm chủ bản thân và xã hội. Nhưng nhìn chung, nhận thức về cơ chế ĐCPL MQH giữa nhà nước và cá nhân còn nhiều hạn chế, MQH giữa nhà nước và cá nhân chưa được nghiên cứu một cách cơ bản và toàn diện. Từ đó, các giải pháp giải quyết những vấn đề bất cập liên quan đến cơ chế ĐCPL MQH giữa nhà nước và cá nhân còn có biểu hiện lúng túng, bị động, thiếu tính tổng thể, khách quan và khoa học.

Vì vậy, việc nghiên cứu về cơ chế ĐCPL MQH giữa nhà nước và cá nhân ở Việt Nam hiện nay là một vấn đề có ý nghĩa cấp thiết về mặt lý luận và thực tiễn. Đó là lý do tác giả chọn nghiên cứu vấn đề "Cơ chế điều chỉnh pháp luật mối quan hệ giữa nhà nước và cá nhân ở Việt Nam hiện nay” làm Luận án Tiến sỹ Luật học chuyên ngành Lý luận và lịch sử Nhà nước và pháp luật. Mục đích và nhiệm vụ của luận án 2. Mục đích của luận án Trên cơ sở nghiên cứu lý luận và thực tiễn về cơ chế ĐCPL MQH giữa nhà nước và cá nhân ở Việt Nam, luận án đề xuất quan điểm và hệ thống các giải pháp nhằm hoàn thiện cơ chế ĐCPL MQH giữa nhà nước và cá nhân ở Việt Nam hiện nay.