Luận án TS Luật học: Mối quan hệ giữa pháp luật và đạo đức - Đại học Luật Hà Nội, tác giả Nguyễn Văn Năm

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ TƯ PHÁP TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT HÀ NỘI NGUYEN VAN NAM QUAN HE GIỮA PHAP LUAT VÀ ĐẠO ĐỨC TRONG DIEU KIEN XAY DUNG NHA NUOC PHAP QUYEN VIET NAM HIEN NAY HA NOI 2012 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ TƯ PHÁP TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT HÀ NỘI NGUYEN VAN NAM QUAN HE GIỮA PHAP LUẬT VA ĐẠO ĐỨC TRONG DIEU KIEN XAY DUNG NHA NUOC PHAP QUYEN VIET NAM HIEN NAY Chuyên ngành: Ly luận va lich sử nha nước và pháp luật Mã số 62.01 LUẬN ÁN TIEN SĨ LUẬT HOC NGƯỜI HƯỚNG DAN KHOA HOC 1. Nguyén Minh Doan 2. Nguyễn Quốc Hoan HA NOI 2012 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan công trình nghiên cứu này là kết quả nghiên cứu của cá nhân tôi. Các số liệu trong luận án là trung thực, những kết luận khoa học của luận án là kết quả của quá trình nghiên cứu độc lập và chưa được người khác công bô.

Tháng 9 năm 2012 TÁC GIÁ LUẬN ÁN Nguyễn Văn Năm MỤC LỤC Trang Chương 1: TONG QUAN VE ĐÈ TÀI 1. Tính cấp thiết của dé tài 1. Tình hình nghiên cứu đề tài 1. Mục đích, nhiệm vụ và phạm vi nghiên cứu lãi 1.

Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu 12 1.5 Những đóng góp mới về khoa học của luận án. Y nghia khoa hoc va thuc tiễn của luận án. Kết cầu của luận án 14 Chương 2: ĐẠO ĐỨC VÀ PHÁP LUẬT - NHỮNG CÔNG 15 CỤ QUAN TRONG TRONG DIEU CHINH QUAN HỆ XÃ HOI 2. Pháp luật và vai trò của pháp luật trong đời sống xã hội 15 2.

Đạo đức và vai trò của đạo đức trong đời sống xã hội 28 Dads Những điểm tương đồng và khác biệt giữa pháp luật và đạo đức 40 Chương 3: NHỮNG VAN ĐÈ LÝ LUẬN CƠ BAN VE 59 QUAN HỆ GIỮA PHÁP LUẬT VÀ ĐẠO ĐỨC TRONG DIEU KIỆN XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYEN VIỆT NAM 3. Những vấn đề lý luận cơ bản về quan hệ giữa pháp luật và đạo 59 đức 3. Khái niệm quan hệ giữa pháp luật và đạo đức 59 3. Bản chất của quan hệ giữa pháp luật và đạo đức 63 Buc laehe Nội dung của quan hệ giữa pháp luật và đạo đức 67 3.

Hình thức thê hiện quan hệ giữa pháp luật và đạo đức 78 3. Những yếu tổ ảnh hưởng đến quan hệ giữa pháp luật và đạo đức 82 3. Ảnh hưởng của việc xây dựng nhà nước pháp quyền đến quan 91 hệ giữa pháp luật và đạo đức ở Việt Nam 3. Tất yếu khách quan của viêc xây dựng nhà nước pháp quyền 91 Việt Nam 3.

Quan hệ giữa pháp luật và đạo đức trong điều kiện trước khi xây 96 dựng nhà nước pháp quyền ở Việt Nam 3; Sự tác động của việc xây dựng nhà nước pháp quyền đến quan 104 hệ giữa pháp luật va đạo đức ở Việt Nam 3. Những đặc điểm cơ bản của quan hệ giữa pháp luật và đạo đức 108 trong điều kiện xây dựng nhà nước pháp quyền Việt Nam Chương 4: THỰC TRẠNG QUAN HỆ GIỮA PHÁP LUẬT 117 VÀ ĐẠO ĐỨC Ở VIỆT NAM HIỆN NAY 4. Những điểm tích cực chủ yếu 118 4. Những hạn chế, tồn tại 134 Chương 5: QUAN DIEM VÀ GIẢI PHÁP KET HỢP PHAP 151 LUẬT VỚI ĐẠO ĐỨC NHẰM NÂNG CAO HIỆU QUÁ DIEU CHỈNH QUAN HỆ XA HỘI TRONG DIEU KIỆN XAY DUNG NHA NUOC PHAP QUYEN VIET NAM HIEN NAY 5.

Những quan điểm cơ bản chi đạo việc kết hop giữa pháp luật 151 với đạo đức 5. Những giải pháp cơ bản kết hợp pháp luật với đạo đức nhằm 155 nâng cao hiệu quả điều chỉnh quan hệ xã hội trong điều kiện xây dựng nhà nước pháp quyền Việt Nam hiện nay KẾT LUẬN 183 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BÓ CỦA TÁC GIÁ PHỤ LỤC Chương 1: TONG QUAN VE DE TÀI 1. Tinh cấp thiết của việc nghiên cứu đề tài Điều chỉnh hành vi con người, xã hội có nhiều công cụ khác nhau, trong đó, pháp luật và đạo đức là những công cụ quan trọng bậc nhất. Bên cạnh những ưu thế vốn có, cả pháp luật và đạo đức đều có những hạn chế nhất định, song giữa chúng luôn có mối quan hệ mật thiết, tác động qua lại, bố sung cho nhau.

Chính vì vậy, dé quản lý xã hội một cách có hiệu quả, cần phải kết hợp chặt chẽ, hài hòa giữa pháp luật với đạo đức. Tuy nhiên, thực tế Việt Nam cho thấy, vị trí, vai trò của pháp luật, đạo đức cũng như mối quan hệ giữa chúng nhìn chung chưa được nhận thức một cách đúng đăn, đầy đủ cả từ phía nhà nước, cả từ phía xã hội. Trong cơ chế kinh tế cũ, nhận thức về pháp luật có hai khuynh hướng, hoặc quá đề cao pháp luật, coi pháp luật là công cụ vạn năng có thể xác lập hay xóa bỏ một quan hệ xã hội nào đó một cách duy ý chí; hoặc lại hạ thấp vai trò của pháp luật, dẫn đến sử dụng mệnh lệnh hành chính, các quan niệm dao đức mới như tinh thần làm chủ tập thể, mỗi người vì mọi người. dé thay thé cho pháp luật.

Trong khi đó, trong một thời gian dài trước đây, do nhận thức ấu trĩ, giáo điều về chủ nghĩa xã hội, nên đã không thấy hết được vai trò, giá trị to lớn của truyền thống, đạo đức, thuần phong mỹ tục của dân tộc, thậm chí nhiều quan niệm đạo đức truyền thống của dan tộc còn bi coi là tàn dư của chế độ cũ cần phải loại bỏ. Lối suy nghĩ, tư duy và hành động đó còn ảnh hưởng không nhỏ trong điều kiện xã hội Việt Nam hiện nay. Điều này dẫn đến, trong thực tiễn, việc sử dụng pháp luật và đạo đức trong quản lý xã hội còn nhiều hạn chế, một mặt, những ưu thế vốn có của pháp luật cũng như đạo đức không được phát huy hết, mặt khác, sự tác động bổ sung cho nhau giữa chúng cũng không khai thác được, chính vì vậy, hiệu quả điều chỉnh các quan hệ xã hội của cả pháp luật và đạo đức đều chưa cao. Hién pháp năm 1992, được sua đôi, bố sung năm 2001 đã qui định: “Nhà nước cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là Nhà nước pháp quyên xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân ”.

Xây dựng nhà nước pháp quyền đã trở thành một trong những nhiệm vụ trọng tâm của nhà nước và toàn xã hội. Trong điều kiện xây dựng nhà nước pháp quyền, pháp luật được đặc biệt coi trọng, giữ vai trò thống tri trong đời song nhà nước va xã hội, mọi cá nhân, tô chức trong xã hội kể cả nhà nước đều phải thượng tôn pháp luật, chấp pháp nghiêm chỉnh. Tuy nhiên, Việt Nam là một quốc gia Á Đông, chịu sự ảnh hưởng sâu sắc bởi Nho giáo, sự coi trọng đạo lý, ứng xử theo đạo lý đã trở thành truyền thống của dân tộc. Truyền thống đó ăn sâu, bám chắc trong tâm lý xã hội, nó cố kết chặt chẽ trong tư duy con người.

Có thể nói, trong điều kiện hiện nay ở nước ta, thói quen xử sự theo đạo lý vẫn còn “ngự trị” trong lỗi sống của không ít người, ngược lại, thói quen xử sự theo pháp luật vẫn chưa được hình thành. Trong điều kiện đó, việc xây dựng nhà nước pháp quyền ở nước ta hiện nay gặp không ít khó khăn. Qua may chục năm tiễn hành công cuộc cải cách, xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, đời sống xã hội đã có sự phát triển vượt bậc. Tuy nhiên, cùng với nó, mặt trái của nên kinh tế thi trường và việc hợp tác, hội nhập quốc tế cũng gây ra không ít phức tạp, đó là sự coi thường các giá trị truyền thống, lỗi sống thực dụng, cá nhân vị kỷ, chạy theo đồng tiền, đặt vật chất, tiền bạc lên trên hết, tìm kiếm lợi nhuận băng mọi cách.

Sự xuống cấp của đạo đức xã hội đã gây ra những hệ lụy to lớn, làm đảo lộn các giá trị của cuộc song, can tro su phat trién của xã hội, làm xã hội van động, phat triển một cách không lành mạnh, thiếu vững chắc. Do vậy, phát triển kinh tế phải đi đôi với đảm bảo tiễn bộ, công bằng xã hội, giải quyết hài hòa giữa lợi ích cá nhân và lợi ích xã hội. Phát triển kinh tế phải đi đôi với xây dựng một nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, giữ gìn và phát huy các giá trị đạo đức truyền thống, thuần phong mỹ tục của dân tộc. Hiện nay, nước ta đang trong quá trình hợp tác, hội nhập sâu rộng vào đời sống kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội quốc tế.

Bản lĩnh, sự tự tin cũng như sự thành công trong các quan hệ quốc tế phụ thuộc khá lớn vào nền tảng văn hóa phong phú và đặc sắc của dân tộc. Mở cửa, hợp tác, hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng thì ảnh hưởng của điều kiện quốc tế đến đời sống kinh tế - xã hội trong nước ngày càng lớn, trong đó, bên cạnh những ảnh hướng tích cực, cũng có không it những ảnh hưởng tiêu cực. “Mở cửa ra, gió mát lùa vào thì ruồi muỗi cũng bay vào”. Chính vì vậy, cần phải có những rào cản hữu hiệu dé sang loc, tiép thu, hoc hỏi những tinh hoa văn hóa của các dân tộc, ngăn chan sự anh hưởng cua những quan điểm, tư tưởng, lỗi sống độc hại.

Trong điều kiện đó, các giá trị đạo đức truyền thống của dân tộc là một màng lọc có hiệu quả nhất, chúng “đóng vai tro màng lọc và điều tiết việc sản sinh, tiếp thu cái mới, nhất là cái mới từ bên ngoài ”, bởi lẽ chúng đã được “sàng lọc, tích lity và kế thừa qua nhiêu thế hệ”, ching đã trở thành “thudn phong, mỹ tục và mang “khí thiêng sông nui” [123, tr. Chính vì vậy, việc giữ gìn,bảo tồn và phát huy các giá trị đạo đức truyền thống của dân tộc là việc lam có ý nghĩa hét sức to lớn và vô cùng cân thiết. Tất cả những phân tích trên đây cho thấy, cần phải nghiên cứu một cách sâu sắc, toàn diện mối quan hệ giữa pháp luật với đạo đức, đặc biệt là mối quan hệ giữa chúng trong điều kiện xây dựng Nhà nước pháp quyền Việt Nam hiện nay, nhằm có được những tri thức đúng đắn về vị trí, vai trò, ưu thế cũng như hạn chế của từng yếu tố, sự tác động qua lại, hỗ trợ, bô sung cho nhau giữa chúng. Trên cơ sở đó, đánh giá một cách khách quan, toàn diện thực trạng mối quan hệ giữa pháp luật với đạo đức ở Việt Nam trong điều kiện hiện nay.