Trách nhiệm bồi thường thiệt hại đối với hành vi gây ô nhiễm môi trường nước của

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI ---------- ĐÀO NGUYỄN HƯƠNG DUYÊN TRÁCH NHIỆM BỒI THƯỜNG THIỆT HẠI ĐỐI VỚI HÀNH VI GÂY Ô NHIỄM MÔI TRƯỜNG NƯỚC CỦA DOANH NGHIỆP THEO PHÁP LUẬT VIỆT NAM HIỆN NAY LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC HÀ NỘI - 2023 VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI ---------- ĐÀO NGUYỄN HƯƠNG DUYÊN TRÁCH NHIỆM BỒI THƯỜNG THIỆT HẠI ĐỐI VỚI HÀNH VI GÂY Ô NHIỄM MÔI TRƯỜNG NƯỚC CỦA DOANH NGHIỆP THEO PHÁP LUẬT VIỆT NAM HIỆN NAY Ngành: Luật kinh tế Mã số: 9.07 LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC Người hướng dẫn khoa học: PGS. BÙI NGUYÊN KHÁNH HÀ NỘI - 2023 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan Luận án là công trình nghiên cứu khoa học của riêng tôi. Các kết quả nêu trong Luận án chưa được công bố trong bất kỳ công trình khoa học nào khác. Các số liệu, ví dụ và trích dẫn trong Luận án đảm bảo tính chính xác, nghiêm túc, tin cậy và trung thực.

Tác giả luận án Đào Nguyễn Hương Duyên MỤC LỤC MỞ ĐẦU. 1 Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT CỦA NGHIÊN CỨU. Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài. Đánh giá tình hình nghiên cứu và các vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu.

Cơ sở lý thuyết, câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết nghiên cứu. 38 Kết luận Chương 1. 42 Chương 2: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TRÁCH NHIỆM BỒI THƯỜNG THIỆT HẠI ĐỐI VỚI HÀNH VI GÂY Ô NHIỄM MÔI TRƯỜNG NƯỚC CỦA DOANH NGHIỆP VÀ PHÁP LUẬT VỀ TRÁCH NHIỆM BỒI THƯỜNG THIỆT HẠI ĐỐI VỚI HÀNH VI GÂY Ô NHIỄM MÔI TRƯỜNG NƯỚC CỦA DOANH NGHIỆP. Lý luận về trách nhiệm bồi thường thiệt hại đối với hành vi gây ô nhiễm môi trường nước của doanh nghiệp.

Lý luận pháp luật về trách nhiệm bồi thường thiệt hại đối với hành vi gây ô nhiễm môi trường nước của doanh nghiệp. Kinh nghiệm của một số quốc gia trong xây dựng, áp dụng pháp luật về trách nhiệm bồi thường thiệt hại đối với hành vi gây ô nhiễm môi trường nước và gợi mở cho Việt Nam. Một số yếu tố ảnh hưởng đến việc thực hiện pháp luật về bồi thường thiệt hại đối với hành vi gây ô nhiễm môi trường nước của doanh nghiệp tại Việt Nam. 94 Kết luận Chương 2.

98 Chương 3: THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VÀ THỰC TIỄN THỰC HIỆN PHÁP LUẬT VỀ TRÁCH NHIỆM BỒI THƯỜNG THIỆT HẠI ĐỐI VỚI HÀNH VI GÂY Ô NHIỄM MÔI TRƯỜNG NƯỚC CỦA DOANH NGHIỆP. Thực trạng pháp luật về trách nhiệm bồi thường thiệt hại đối với hành vi gây ô nhiễm môi trường nước của doanh nghiệp. Thực tiễn thực hiện pháp luật bồi thường thiệt hại đối với hành vi gây ô nhiễm môi trường nước của các doanh nghiệp tại Việt Nam. 109 Kết luận Chương 3.

138 Chương 4: ĐỊNH HƯỚNG, GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VÀ NÂNG CAO HIỆU QUẢ THỰC HIỆN PHÁP LUẬT VỀ BỒI THƯỜNG THIỆT HẠI ĐỐI VỚI HÀNH VI GÂY Ô NHIỄM MÔI TRƯỜNG NƯỚC CỦA DOANH NGHIỆP. Định hướng hoàn thiện pháp luật về trách nhiệm bồi thường thiệt hại đối với hành vi gây ô nhiễm môi trường nước. Giải pháp hoàn thiện pháp luật về trách nhiệm bồi thường thiệt hại đối với hành vi gây ô nhiễm môi trường nước của doanh nghiệp. Giải pháp nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật về bồi thường thiệt hại đối với hành vi gây ô nhiễm môi trường nước do các doanh nghiệp gây ra.

156 Kết luận Chương 4. 165 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ. 167 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO. 182 DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT Bồi thường thiệt hại BTTH Bộ Luật Dân sự BLDS Bộ Luật Tố tụng Dân sự BLTTDS Bảo vệ môi trường BVMT Doanh nghiệp DN Khu công nghiệp KCN Ô nhiễm môi trường nước ONMTN Luật Doanh nghiệp LDN Xử phạt hành chính XPHC Xử phạt vi phạm hành chính XPVPHC Vi phạm phạm pháp luật VPPL Trách nhiệm hình sự TNHS Ủy ban nhân dân UBND DANH MỤC BẢNG Bảng 3.

Thống kê thụ lý và giải quyết các vụ việc dân sự sơ thẩm trên địa bản cả nước Giai đoạn 2016-2020 .1: Số vụ yêu cầu BTTH gây ONMTN và số vụ có doanh nghiệp là bị đơn. Thống kê tình hình vi phạm và xử phạt vi phạm hành chính của Thanh Tra của Bộ TN-MT liên quan đến hành vi gây ONMTN do DN thực hiện. Tính cấp thiết của đề tài luận án Trong quá trình đẩy mạnh phát triển công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước. Bên cạnh những thành tựu phát triển kinh tế, những tác động tiêu cực đến môi trường bộc lộ rõ nét.

Tình trạng các doanh nghiệp (DN) xả thải trực tiếp nước thải sản xuất chưa qua xử lý, hoặc nước thải chứa độc tố ra môi trường đang có chiều hướng gia tăng về số lượng và phức tạp về tính chất, hành vi vi phạm, người bị thiệt hại lên đến hàng nghìn hộ dân. Điển hình như vụ Vedan năm 2008 và vụ Formorsa năm 2016. Điều này bắt nguồn từ việc các DN chưa tuân thủ nghiêm các qui định của pháp luật về bảo vệ môi trường (BVMT), hạn chế từ các qui định của pháp luật về BVMT, do đó công tác xử lý hành vi vi phạm pháp luật (VPPL) về môi trường của các DN thời gian qua vẫn còn nhiều hạn chế. Các hành vi gây ô nhiễm môi trường nước (ONMTN) không chỉ gây ra thiệt hại do ô nhiễm, suy thoái môi trường như làm suy giảm chức năng, tính hữu ích của môi trường là thiệt hại chung cho cộng đồng người sống phụ thuộc vào nguồn nước đã bị ô nhiễm; mà còn làm thiệt hại về tính mạng, sức khỏe của con người, tài sản và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân do hậu quả của việc suy giảm chức năng, tính hữu ích của môi trường gây ra.

Vì vậy, người bị thiệt hại đã yêu cầu các DN có hành vi gây ONMTN phải BTTH. Để giải quyết BTTH trong các vụ việc này, trên thực tế, các bên thường thông qua chính quyền địa phương nhằm thỏa thuận để có mức bồi thường tượng trưng hoặc chuyển hóa thành một khoản tiền “hỗ trợ cải tạo môi trường”. Có thể thấy đây là phương pháp giải quyết mang tính tình thế bởi chưa thực sự dựa trên cơ sở khoa học, pháp lý vững chắc, đặc biệt là mục đích khôi phục môi trường như lúc ban đầu chưa thực sự được đảm bảo. Thực trạng này có nguyên nhân xuất phát từ việc các qui định của pháp luật về BTTH đối với hành vi gây ô nhiễm môi trường nói chung và môi trường nước nói riêng còn chưa đồng bộ và đầy đủ.

Nhận thức được tầm quan trọng của việc bảo vệ quyền được sống trong môi trường trong lành được hiến định trong Hiến pháp năm 2013 quyền được bảo vệ lợi ích chính đáng của chủ thể bị thiệt hại trong các vụ việc yêu cầu BTTH do các DN gây ONMTN, Hiến pháp năm 2013 đã ghi nhận quyền được BTTH tại khoản 2 1 Điều 30: “Người bị thiệt hại có quyền được bồi thường về vật chất, tinh thần và phục hồi danh dự theo qui định của pháp luật”, và tại khoản 3 Điều 63: “Tổ chức, cá nhân gây ô nhiễm môi trường, làm suy kiệt tài nguyên thiên nhiên và suy giảm đa dạng sinh học phải bị xử lý nghiêm và có trách nhiệm khắc phục, bồi thường thiệt hại”. BLDS năm 2015, BLTTDS năm 2015, Luật BVMT năm 2020 cũng đã cụ thể hóa qui định trong Hiến pháp năm 2013 về trách nhiệm BTTH của DN khi có hành vi gây ONMTN… Các Bộ luật, Luật này được hướng dẫn thi hành của Tòa án nhân dân tối cao, Nghị định của Chính phủ về cách xác định thiệt hại để tiến hành BTTH ngoài hợp đồng, xác định thiệt hại đối với môi trường. Nhìn chung, các văn bản qui phạm pháp luật đã có những qui định về trách nhiệm của người có hành vi gây thiệt hại làm ô nhiễm môi trường; về căn cứ phát sinh BTTH; về hình thức trách nhiệm BTTH và về các trường hợp được miễn trách nhiệm BTTH đối với hành vi gây ONMTN của các chủ thể vi phạm. Trên nguyên tắc người gây thiệt hại phải bồi thường và việc bồi thường phải toàn bộ, kịp thời.

Luật BVMT năm 2020 thay thế cho Luật BVMT năm 2014 đã có những qui định tiến bộ, đóng vai trò to lớn trong việc bảo vệ quyền được BTTH của người dân, đặc biệt là các hộ nông dân chịu ảnh hưởng trực tiếp do hậu quả của ONMTN. Tuy nhiên, pháp luật về BTTH đối với hành vi gây ONMTN vẫn bộc lộ những hạn chế, thiếu sót thể hiện qua cơ chế khởi kiện của các hộ nông dân cùng chịu bị ảnh hưởng do DN có hành vi gây ONMTN hay trong việc xác định thiệt hại đối với ONMTN, về ý thức pháp luật của các bên trong quan hệ giải quyết BTTH… Chính sự hạn chế này dẫn đến thực tế rằng việc BTTH đối với hành vi gây ONMTN của DN chủ yếu được thực hiện qua hình thức thỏa thuận hoặc khởi kiện dân sự. Việc truy cứu trách nhiệm hình sự của DN đối với các tội về môi trường được qui định trong BLHS năm 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017 (có hiệu lực từ 1/1/2018). Nhưng qua thống kê của TAND tối cao thì từ năm 2008 đến năm 2018, không có vụ xét xử hình sự nào về tội gây ô nhiễm môi trường (Điều 182 BLHS năm 1999).

Chính vì vậy, cần phải có những nghiên cứu lý luận cũng như đánh giá thực trạng về trách nhiệm BTTH của DN khi thực hiện hành vi gây ONMTN theo qui định pháp luật Việt Nam hiện nay để nắm bắt được những yếu tố thuận lợi cũng như 2 khó khăn, hạn chế, thiếu sót của qui định pháp luật được áp dụng trong thực tiễn giải quyết thời gian qua, từ đó đưa ra các giải pháp hoàn thiện kịp thời các qui định của pháp luật, nhằm bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của người dân chịu ảnh hưởng do ONMTN. Từ những phân tích và đánh giá, yêu cầu trên, nghiên cứu sinh đã chọn đề tài “Trách nhiệm bồi thường thiệt hại đối với hành vi gây ô nhiễm môi trường nước của doanh nghiệp theo pháp luật Việt Nam hiện nay” làm đề tài luận án tiến sĩ Luật học, chuyên ngành Luật kinh tế của mình. Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu của luận án 2.