Luận án pháp điển hóa: Phân tích so sánh mô hình pháp điển hóa trên thế giới và đề xuất cho Việt Nam

Tính cấp thiết của việc thực hiện đề tài Xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân là một chủ trương lớn đã được ghi nhận trong các nghị quyết của Đảng và được Nhà nước thể chế hóa trong các quy định của Hiến pháp năm 2013. Để xây dựng nhà nước pháp quyền thì cần phải có một hệ thống pháp luật hoàn thiện. Chính vì vậy, ngày 24/5/2005 Bộ Chính trị đã ban hành Nghị quyết số 48- NQ/TW về Chiến lược xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam đến năm 2010, định hướng đến năm 2020, trong đó đề ra mục tiêu: “Xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật đồng bộ, thống nhất, khả thi, công khai, minh bạch, trọng tâm là hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân; đổi mới căn bản cơ chế xây dựng và thực hiện pháp luật; phát huy vai trò và hiệu lực của pháp luật để góp phần quản lý xã hội, giữ vững ổn định chính trị, phát triển kinh tế, hội nhập quốc tế, xây dựng Nhà nước trong sạch, vững mạnh, thực hiện quyền con người, quyền tự do, dân chủ của công dân, góp phần đưa nước ta trở thành nước công nghiệp theo hướng hiện đại vào năm 2020.” [33] Cùng với việc đề ra mục tiêu, Nghị quyết số 48-NQ/TW của Bộ Chính trị “về chiến lược cải cách tư pháp từ nay đến năm 2020” đã đặt ra: Phải tích cực đẩy mạnh hơn nữa công tác hệ thống hóa pháp luật mà vấn đề then chốt là chuyển trọng tâm sang hoạt động pháp điển hóa nhằm tạo ra nhiều bộ luật, đạo luật đảm bảo vai trò quản lý xã hội bằng pháp luật của Nhà nước. Thực tế cho thấy, công tác hệ thống hóa pháp luật đặc biệt là pháp điển hóa pháp luật đã bước đầu phát triển, có một số văn bản quy phạm pháp luật được thống kê và lên danh mục, một số văn bản quy phạm pháp luật khác được pháp điển hóa.

Bên cạnh đó các văn bản quy phạm pháp luật được sửa đổi, bổ sung và được Quốc hội thông qua ngày càng nhiều. Theo thống kê của Cơ sở dữ liệu của Văn phòng Quốc hội, trong khoảng thời gian từ tháng 9/1945 cho đến đầu tháng 02/2009, tổng số văn bản quy phạm pháp luật được ban hành còn hiệu lực thi hành 1 là 19. Tuy nhiên, theo nghiên cứu của Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế trung ương, hệ thống pháp luật Việt Nam đang rơi vào tình trạng “không đầy đủ, không rõ ràng, không cụ thể, không tương thích, không minh bạch, không tiên liệu trước, không hợp lý, không hiệu quả và không hiệu lực” [31]. Hiện nay, số lượng văn bản quy phạm pháp luật được ban hành rất lớn; nhiều chủ thể ban hành, nhiều hình thức văn bản quy phạm pháp luật trong khi chưa có cơ sở dữ liệu văn bản quy phạm pháp luật nào tập hợp được đầy đủ, bảo đảm chính xác và độ tin cậy cao; các văn bản chưa được rà soát, phân loại, sắp xếp một cách hệ thống… Thậm chí, trong một số lĩnh vực pháp luật, số lượng văn bản được ban hành được đánh giá ở mức độ “lạm phát”, vượt quá nhu cầu điều chỉnh và áp dụng pháp luật đã làm cho hệ thống văn bản trở nên cồng kềnh.

Chính những tồn tại trên đã ảnh hưởng nhất định đến công cuộc xây dựng Nhà nước pháp quyền và hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam. Từ những thực trạng nêu trên, Chiến lược xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam đến năm 2010, định hướng đến năm 2020 đã xác định các tiêu chí cơ bản của hệ thống pháp luật Việt Nam là đồng bộ, khả thi, công khai, minh bạch phù hợp với yêu cầu xây dựng nền kinh tế thị trường và Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Để khắc phục thực trạng trên đồng thời cũng nhằm thực hiện các nội dung mà Nghị quyết số 48 đặt ra, ngày 16/4/2012, Ủy ban Thường vụ Quốc hội đã thông qua Pháp lệnh Pháp điển hệ thống quy phạm pháp luật (Pháp lệnh Pháp điển). Pháp lệnh Pháp điển được ban hành và chính thức có hiệu lực từ 01/7/2013 với những quy định khái quát về khái niệm, thẩm quyền, nội dung, hình thức, trình tự và thủ tục tiến hành pháp điển hóa ở Việt Nam hiện nay.

Kế tiếp đó, ngày 27/6/2013 Chính phủ ban hành Nghị định số 63/2013/NĐ-CP quy định chi tiết thi hành Pháp lệnh Pháp điển và đến ngày 29/4/2014 Bộ Tư pháp tiếp tục ban hành Thông tư số 13/2014/TT-BTP hướng dẫn thực hiện Pháp lệnh Pháp điển. Như vậy, việc ban hành Pháp lệnh Pháp điển cùng các văn bản hướng dẫn thực hiện có ý nghĩa quan trọng, bước đầu tạo lập cơ sở pháp lý, tạo tiền đề cho việc tiến hành pháp điển hóa ở nước ta hiện nay. Xuất phát từ thực tế đó càng khẳng định nhu cầu thực sự cần thiết và cấp bách của việc nghiên cứu pháp điển ở Việt Nam hiện nay. 2 Như vậy, hệ thống hóa, pháp điển hóa pháp luật ở Việt Nam hiện nay là một nhiệm vụ trọng tâm, việc tiếp tục nghiên cứu và đưa ra những kiến nghị nhằm nâng cao chất lượng hoạt động pháp điển hoá ở Việt Nam là hết sức cần thiết.

Từ thực tế này khẳng định, việc lựa chọn và nghiên cứu đề tài “Pháp điển hóa - nghiên cứu lý luận, phân tích, so sánh các mô hình pháp điển hóa điển hình trên thế giới và kiến nghị đối với Việt Nam” sẽ có giá trị lý luận và thực tiễn sâu sắc. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của Luận án 2. Mục đích nghiên cứu Mục đích của luận án là nghiên cứu một cách toàn diện và có hệ thống lý luận về vấn đề pháp điển hóa và mô hình pháp điển hóa; việc tổ chức, thực hiện mô hình pháp điển hóa của các quốc gia điển hình trên thế giới và những kinh nghiệm đối với thực tiễn pháp điển hóa ở nước ta hiện nay; nghiên cứu thực trạng và giải pháp hoàn thiện mô hình pháp điển hóa ở Việt Nam hiện nay. Nhiệm vụ nghiên cứu Với mục đích nêu trên, Luận án cần phải thực hiện các nhiệm vụ sau: Một là: Kế thừa các vấn đề lý luận về pháp điển hóa mà các công trình của các nhà khoa học, các nhà nghiên cứu và các học giả đã giải quyết (như vấn đề khái niệm, đặc điểm, kết quả của pháp điển hóa).

Hai là: Trên cơ sở kế thừa một số nội dung đã được giải quyết, luận án sẽ tiếp tục làm sâu sắc thêm các vấn đề lý luận về pháp điển hóa như về nguyên tắc, điều kiện – tiền đề, các yếu tố ảnh hưởng của pháp điển hóa. Ba là: Luận án sẽ bổ sung thêm những vấn đề lý luận khác liên quan đến pháp điển hóa như lý thuyết mô hình pháp điển hóa, phác họa cấu trúc cũng như các yếu tố ảnh hưởng đến việc thiết lập mô hình pháp điển hóa của một quốc gia. Bốn là: Luận án tập trung sâu vào việc nghiên cứu mô hình pháp điển của một số quốc gia điển hình trên thế giới. Đó là những nước tiêu biểu cho các hệ thống pháp luật lớn trên thế giới như Pháp, Đức, Hoa kỳ, Canada, Trung Quốc và Singapore.

Trên cơ sở nghiên cứu về mô hình cụ thể của các nước kể trên, tác giả sẽ có sự đối chiếu, so sánh để tìm ra tính ưu việt trong mỗi mô hình cụ thể, từ đó rút ra những bài học kinh nghiệm vận dụng vào Việt Nam. 3 Năm là: Trên cơ sở phân tích, so sánh mô hình pháp điển điển hình trên thế giới, tác giả sẽ đi tìm hiểu, phân tích, làm rõ các vấn đề lý luận và thực tiễn về pháp điển hóa ở Việt Nam hiện nay; đưa ra những kiến nghị để hoàn thiện mô hình pháp điển hóa ở Việt Nam hiện nay. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án 3. Đối tượng nghiên cứu Luận án nghiên cứu về pháp điển hóa của một số quốc gia trên thế giới và ở Việt Nam dưới góc độ pháp điển hóa đối với văn bản quy phạm pháp luật, không nghiên cứu pháp điển hóa đối với các loại nguồn của pháp luật khác như tập quán pháp, tiền lệ pháp hay án lệ.

Phạm vi nghiên cứu Về mặt không gian: Luận án tập trung nghiên cứu về các mô hình pháp điển hóa của một số nước điển hình trên thế giới và Việt Nam. Khái niệm “điển hình” luận án khai thác kết hợp dưới hai góc độ vừa là các quốc gia tiêu biểu của nhóm hệ thống pháp luật chính trên thế giới vừa là sự điển hình về phương thức pháp điển hóa cơ bản. Đó là Pháp, Đức - đại điện cho nhóm nước thuộc hệ thống pháp luật châu Âu lục địa (Civil Law); Hoa kỳ, Canada - đại điện cho nhóm nước thuộc hệ thống pháp luật Anh – Mỹ (Common Law); Trung Quốc - đại diện cho nhóm nước thuộc hệ thống pháp luật xã hội chủ nghĩa; Singapore - đại diện cho nhóm nước thuộc các hệ thống pháp luật khác và Việt Nam. Về mặt thời gian: Luận án nghiên cứu về hoạt động pháp điển hóa của các quốc gia trong đời sống pháp lý thực tế hiện nay.

Tại Việt Nam, luận án tập trung nghiên cứu chủ yếu từ năm 1992 đến năm 2017; đặc biệt phân tích sâu sắc, chi tiết hơn giai đoạn từ khi Pháp lệnh Pháp điển hệ thống quy phạm pháp luật được ban hành cho đến hiện nay. Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu của luận án Cơ sở phương pháp luận của luận án là chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử. Trong quá trình nghiên cứu, tác giả sử dụng những phương pháp chính như: phương pháp phân tích, tổng hợp và so sánh để lý giải những vấn đề lý luận 4 cơ bản, thực trạng và giải pháp nâng cao chất lượng hoạt động pháp điển hóa ở Việt Nam hiện nay. Phương pháp duy vật biện chứng được sử dụng xuyên suốt trong luận án.

Các vấn đề thuộc nội dung của luận án được nghiên cứu với mối quan hệ tác động qua lại lẫn nhau trong một tổng thể và đặt trong điều kiện kinh tế - xã hội, nhu cầu và mục đích quản lý nhà nước. Phương pháp phân tích được sử dụng để xem xét, đánh giá cụ thể, sâu sắc các vấn đề lý luận về pháp điển hóa với các khía cạnh khác nhau.