Pháp luật điều chỉnh mua bán hàng hóa qua sở giao dịch hàng hóa ở Việt Nam

BỘ GIÁO DỤC ĐÀO TẠO BỘ TƯ PHÁP TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT HÀ NỘI NGUYEN THỊ YEN PHAP LUẬT DIEU CHÍNH HOAT DONG MUA BAN HANG HOA QUA SO GIAO DICH HANG HOA 0 VIỆT NAM Chuyên ngành : Luật Kinh tế Mã số : 62 38 50 01 LUẬN ÁN TIEN SĨ LUAT HOC Người hướng dẫn khoa học: PGS. TS Nguyễn Viết Tý TS Phan Chí Hiếu LỜI CAM ĐOAN lôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu nên trong luận an là trung thực. Những kết luận khoa học của luận án chư từng được ai công bỗ trong bat kỳ công trình nào khác.

Tác gia luận án Nguyễn Thị Yến MUC LUC Trang MO DAU Chương 1: NHUNG VAN ĐÈ LÝ LUẬN VE MUA BAN HANG 10 HOA QUA SO GIAO DICH HANG HOA VA PHAP LUAT DIEU CHINH HOAT DONG MUA BAN HANG HOA QUA SO GIAO DICH HANG HOA 1.1 Ly luận về mua bán hàng hóa qua sở giao dich hang hóa 10 1.2 Tổng quan pháp luật điều chỉnh hoạt động mua bán hàng hóa qua sở 41 giao dịch hàng hóa Chương 2: THUC TRẠNG PHÁP LUAT DIEU CHỈNH HOAT 64 ĐỘNG MUA BÁN HÀNG HÓA QUA SỞ GIAO DỊCH HÀNG HÓA Ở VIỆT NAM 2.1 Thực trạng pháp luật về sở giao dịch hàng hóa 64 2,2 Thực trạng pháp luật về các chủ thê tham gia giao dịch qua sở giao dịch 85 hàng hóa 2.3 Thực trạng pháp luật về các hợp đồng có liên quan đến hoạt động mua 106 ban hàng hóa qua sở giao dịch hàng hóa 2.4 Thực trạng pháp luật về quản lý nhà nước đối với hoạt động mua bán 131 hàng hóa qua sở giao dịch hàng hóa Chương 3: ĐỊNH HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN PHÁP 150 LUẬT ĐIÊU CHỈNH HOẠT ĐỘNG MUA BÁN HÀNG HÓA QUA SỞ GIAO DỊCH HÀNG HÓA Ở VIỆT NAM 3.1 Định hướng hoan thiện pháp luật điều chỉnh hoạt động mua bán hang 150 hóa qua sở giao dịch hàng hóa ở Việt Nam 3.2 Một số giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật điều chỉnh hoạt động mua 160 bán hàng hóa qua sở giao dịch hàng hóa ở Việt Nam 3.3 Một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật điều chỉnh 178 hoạt động mua bán hàng hóa qua sở giao dịch hàng hóa vào thực tiễn nền kinh tế Việt Nam KET LUẬN 189 NHUNG CONG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIEN QUAN DEN LUẬN 192 AN DA ĐƯỢC CONG BO DANH MUC TAI LIEU THAM KHAO 193 MỞ DAU 1. Tính cấp thiết của việc nghiên cứu đề tài Hoạt động mua bán hàng hóa qua sở giao dịch hàng hóa đã xuất hiện khá lâu trên thế giới ở những nước phát triển nền kinh tế theo cơ chế thị trường. Mục đích ban đầu của các nhà kinh doanh khi tham gia hoạt động này là giải quyết tình trạng dư thừa hoặc khan hiếm hang hóa, đặc biệt là những sản phẩm nông nghiệp vào những thời điểm nhất định. Cùng với sự tham gia rộng rãi của các nhà kinh doanh cũng như sự phát triển của nền kinh tế thi trường, mua bán hàng hóa qua sở giao dịch hàng hóa dan được các thương nhân sử dụng để bảo hiểm rủi ro cho hoạt động kinh doanh hàng hóa thực và đầu cơ nhằm tìm kiếm lợi nhuận.

Thời kỳ đầu, hàng hóa được giao dịch ở các sở giao dịch hàng hóa là các sản phẩm nông sản, năng lượng, kim loại. sau đó chuyên sang các sản phẩm, công cụ tài chính phái sinh. Đến nay sở giao dịch hàng hóa các nước ngày nay trở thành sàn giao dịch tài chính cao cấp và chuyên nghiệp, thu hút một số lượng đông đảo các nhà đầu tư trong và ngoài nước tham gia. Đối với Việt Nam, ý thức được tầm quan trọng của mua bán hàng hóa qua sở giao dịch hàng hóa, Luật Thương mại năm 2005 (sau đây viết tắt là LTM 2005) lần đầu tiên đã đề cập đến hoạt động mua bán qua sở giao dịch hàng hóa.

Cùng với hệ thông các văn bản pháp luật hiện hành, LTM 2005 là cơ sở pháp lý quan trọng để các sở giao dịch hàng hóa ra đời và phát triển ở nước ta, tạo điều kiện cho các thương nhân Việt Nam tiếp cận và sử dụng phương thức kinh doanh hiện đại, chuyên nghiệp để bảo hiểm rủi ro và tìm kiếm lợi nhuận. Tuy nhiên, ra đời khi nền kinh tế Việt Nam chưa hội tu đủ các điều kiện cho sở giao dịch hàng hóa xuất hiện, khi nhận thức của các nhà kinh doanh và lập pháp chưa thật đầy đủ và sâu sắc về hoạt động mua bán hàng hóa qua sở giao dịch hàng hóa, cũng như khi các điều kiện kinh tế xã hội làm tiền dé cho hoạt động này chưa phát triển và thiếu đồng bộ, pháp luật điều chỉnh hoạt động mua bản hàng hóa qua sở giao dịch hàng hóa ở Việt Nam khó tránh khỏi những bat cập và thiếu sét. Vì vậy, nhiều van dé pháp lý liên quan đến hoạt động mua bán hàng hóa qua sở giao dịch hàng hóa cân được làm sáng tỏ bởi các công trình nghiên cứu khoa học độc lập, đề hoạt động mua ban hàng hóa qua sở giao dịch hàng hóa có thể triển khai một cách nhanh chóng và sâu rộng trên thị trường nước ta, giup các nhà kinh doanh Việt Nam tìm kiếm lợi nhuận trên thị trường mới mẻ và nhiều rủi ro này. Đó là lý do chủ yêu dé tác giả chọn van dé: “Pháp luật điều chỉnh hoạt động mua bán hàng hóa qua sở giao dich hàng hóa ở Việt Nam” là đề tài cho luận án tiên sĩ của mình, với mong muốn nghiên cứu một cách đây đủ, toàn diện những van dé lý luận và thực tiễn về hoạt động mua bán hàng hóa qua sở giao dich hàng hóa ở Việt Nam; góp phân sửa đôi, bố sung và hoàn thiện pháp luật điều chỉnh hoạt động mua bán hàng hóa qua sở giao dịch hang hóa trong tương lai.

Tình hình nghiên cứu đề tài 2. Tình hình nghién cứu 6 ngoài nước Có thé nói, ở các nước nơi hoạt động mua bán hàng hóa qua sở giao dịch hàng hóa phát triên sôi động, đã có nhiêu công trình khoa học của các tác gia nghiên cứu về vân dé nay. Có thê kê đên một sô công trình tiêu biêu sau: - Sach: “Hợp đồng tương lai và hợp đông quyên chon” (1992) của các tác gia Franklin R. Edwards - Coloumbia University và Clindy W.

Ma — Metallgesellschaft do nhà xuất ban McGraw Hill, Inc ấn hành. Trong công trình này, các tác giả đã nêu lên bản chất, vai trò, chức năng của thị trường hàng hóa tương lai và thị trường quyên chọn đối với hàng hóa; nêu lên mô hình tổ chức chung của các sở giao dịch hàng hóa và vai trò, chức năng của từng bộ phận cấu thành sở giao dịch; chỉ ra các thành phần tham gia thị trường va sự liên kết của các thành phan này, đồng thời chỉ rõ các hàng hóa chủ yếu được đưa vào giao dịch tại các thị trường. Trên cơ sở phân tích các phương thức chủ yếu dé có thé nhận biết diễn biến giá cả trên thị trường, các tác giả đã đề xuất một s6 chiến lược giao dịch khi tham gia thị trường hàng hóa tương lai và thị trường quyên chọn đối với hàng hóa tương lai; - Sách: “Giới thiệu về thị trường hàng hóa tương lai và thị trường quyên chon” (1998) của tác giả John C. Hull, nhà xuất ban Prentice Hall.

Trong công trình này, tác giả đã nêu một số cách thức xác định giá hợp đồng tương lai, hợp đồng quyên chọn đối với hàng hóa va chủ yếu tập trung vao việc xác định giá quyền chọn đối với các hợp đông tài chính như hợp đồng quyền chọn về lãi xuất, tiền tệ, chứng khoán. Tác giả đã phân tích những tính chất cơ bản của quyền chọn chứng khoán, chiến lược kinh doanh quyền chọn chứng khoán, định giá quyền chọn chứng khoán và cách thức sử dụng hợp đồng quyên chon, từ đó phân tích ly do của việc sử dụng hợp đồng quyền chon đê bảo hiêm rủi ro; - Các sách: “Hop đồng quyền chon, hop đồng tương lai và các công cu tài chính phái sinh khác” (1993) của tác giả John C Hull, nhà xuất bản Prentice Hall; “Ly thuyét về thị trường hàng hóa tương lai” (1992) của tác giả Paul Weller, nhà xuất ban Oxford UK & Cambridge USA; “Thi trường hàng hóa tương lai — Lý thuyết va thực hành” (2003) của tác giả Sunil K. Paramenswaran, nhà xuất ban Tata McGraw-Hill, New Delhi. Trong các công trình này, các tác giả đã dùng các thuật toán dé chứng minh lợi ích của việc sử dụng các công cụ tài chính phái sinh, qua đó đề xuất cách thức tìm kiếm lợi nhuận thông qua hop đồng tương lai, hợp đồng quyên chon; - Sách: “Quản lý rủi ro hàng hóa bằng việc sử dung hợp dong tương lai và hợp dong quyên chon” (2001) của tác giả John J Stephens do nhà xuất bản The Institute of Internal Auditors UK and Ireland ấn hành, tại đây tác giả trình bày cách thức quan lý rủi ro đôi với hoạt động kinh doanh hàng hóa bằng việc sử dung hợp đồng tương lai, hợp đồng quyên chọn bên cạnh các công cụ tài chính phái sinh khác, qua đó minh chứng lợi ích của việc sử dụng các hợp đồng này dé tìm kiếm lợi nhuận và hạn chế rủi ro trong hoạt động kinh doanh.

Tuy nhiên, các công trình nghiên cứu trên chủ yếu phân tích ở khía cạnh kinh tế của hoạt động mua bán hàng hóa qua sở giao dịch hàng hóa, của các công cụ tài chính phái sinh là hợp đồng tương lai và hợp đồng quyên chọn qua sở giao dịch hàng hóa. Khia cạnh pháp lý của hoạt động mua ban hàng hóa qua sở giao dịch hàng hóa được đề cập nhưng không nhiều, chủ yếu tập trung vào vân đê quản lý nhà nước đôi với hoạt động này ở các nước. Tình hình nghién CỨUH 6 trong HHỚC Mua bán hàng hóa qua sở giao dịch hàng hóa là vân đê mới mẻ ở Việt Nam, bởi vậy chưa có nhiêu công trình nghiên cứu vê van đê này. Có thê kê đến một số công trình khoa học như: - Đề tài khoa học cấp Bộ: “Thi trong hàng hóa giao sau và việc triển khai xây dựng ở Việt Nam” của PGS.

Nguyễn Văn Nam, Viện Nghiên cứu Thương mại, Bộ Thương mại, mã số 99-78-159 và sách chuyên khảo: “Thi trường hàng hóa giao sau ” (2000), Bộ Thương mại, Nhà xuất bản Lao động, Hà Nội.