Chấm dứt hợp đồng trong pháp luật Việt Nam và nước ngoài - Luận án tiến sĩ

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ TƯ PHÁP TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT HÀ NỘI ĐẶNG THỊ HỒNG TUYẾN CÁC QUY ĐỊNH VỀ CHẤM DỨT HỢP ĐỒNG TRONG PHÁP LUẬT VIỆT NAM VÀ MỘT SỐ NƯỚC DƯỚI GÓC ĐỘ SO SÁNH LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC HÀ NỘI 2023 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ TƯ PHÁP TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT HÀ NỘI ĐẶNG THỊ HỒNG TUYẾN CÁC QUY ĐỊNH VỀ CHẤM DỨT HỢP ĐỒNG TRONG PHÁP LUẬT VIỆT NAM VÀ MỘT SỐ NƯỚC DƯỚI GÓC ĐỘ SO SÁNH Chuyên ngành đào tạo: Luật Dân sự và tố tụng dân sự Mã số chuyên ngành: 9 38 01 03 LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC Người hướng dẫn khoa học: 1. Nguyễn Minh Tuấn 2. Vũ Thị Hải Yến HÀ NỘI 2023 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu nêu trong luận án là trung thực.

Kết quả nghiên cứu được nêu trong luận án chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác. TÁC GIẢ LUẬN ÁN Đặng Thị Hồng Tuyến LỜI CẢM ƠN Tác giả xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đối với TS. Nguyễn Minh Tuấn và PGS. Vũ Thị Hải Yến – hai thầy cô hướng dẫn đã tận tình chỉ bảo trong quá trình tác giả thực hiện luận án.

Tác giả cũng chân thành cảm ơn các thầy cô giáo, nhà khoa học, đồng nghiệp, gia đình, bạn bè đã giúp đỡ và có những góp ý vô cùng bổ ích để tác giả có thể hoàn thành luận án. TÁC GIẢ LUẬN ÁN Đặng Thị Hồng Tuyến MỤC LỤC MỞ ĐẦU 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI 9 CHƯƠNG 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CHẤM DỨT HỢP ĐỒNG 22 1. Khái niệm chấm dứt hợp đồng 22 1. Sự cần thiết phải chấm dứt hợp đồng 28 1.

Mục đích của hợp đồng đã đạt được 28 1. Các bên không còn nhu cầu tiếp tục thực hiện hợp đồng 29 1. Tiếp tục thực hiện hợp đồng sẽ gây thiệt hại cho một hoặc cả hai 30 bên 1. Các bên không thể thực hiện được hợp đồng 31 1.

Phân nhóm các trường hợp chấm dứt hợp đồng 33 1. Chấm dứt hợp đồng theo ý chí của các bên trong quan hệ hợp 34 đồng 1. Chấm dứt hợp đồng theo ý chí của một bên chủ thể trong quan hệ 43 hợp đồng 1. Chấm dứt hợp đồng do hoàn cảnh khách quan 46 1.

Hệ quả pháp lý của chấm dứt hợp đồng 53 1. Hệ quả pháp lý trực tiếp từ việc chấm dứt hợp đồng 54 1. Chấm dứt quan hệ hợp đồng giữa các bên 54 1. Trách nhiệm hoàn trả, thanh toán 55 1.

Các trách nhiệm dân sự kèm theo việc chấm dứt hợp đồng 57 1. Trách nhiệm bồi thường thiệt hại 57 1. Trách nhiệm thực hiện phạt vi phạm hợp đồng 60 KẾT LUẬN CHƯƠNG 1 62 CHƯƠNG 2 SO SÁNH PHÁP LUẬT VIỆT NAM VỚI PHÁP LUẬT ANH, 63 ĐỨC VÀ TRUNG QUỐC VỀ CHẤM DỨT HỢP ĐỒNG 2. Về các trường hợp chấm dứt hợp đồng theo ý chí của các bên 63 2.

Chấm dứt hợp đồng do hoàn thành hợp đồng 63 2. Nguyên tắc chung xác định hợp đồng được hoàn thành 63 2. Ngoại lệ của nguyên tắc thực hiện toàn bộ hợp đồng 70 2. Về một số trường hợp hoàn thành hợp đồng bằng phương thức đặc biệt 72 2.

Chấm dứt hợp đồng theo thoả thuận 86 2. Về các trường hợp chấm dứt hợp đồng theo ý chí của một bên 90 2. Về các trường hợp chấm dứt hợp đồng do hoàn cảnh khách quan 103 2. Cách hiểu về hoàn cảnh khách quan làm chấm dứt hợp đồng 103 2.

Những sự kiện làm chấm dứt hợp đồng do hoàn cảnh khách 108 quan 2. Về hệ quả pháp lý của chấm dứt hợp đồng 118 2. Về hệ quả pháp lý trực tiếp từ việc chấm dứt hợp đồng 119 2. Về trách nhiệm dân sự kèm theo việc chấm dứt hợp đồng 124 2.

Về trách nhiệm bồi thường thiệt hại 124 2. Về trách nhiệm thực hiện phạt vi phạm hợp đồng 131 KẾT LUẬN CHƯƠNG 2 138 CHƯƠNG 3 THỰC TIỄN ÁP DỤNG VÀ MỘT SỐ KIẾN NGHỊ HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VIỆT NAM VỀ CHẤM DỨT HỢP ĐỒNG TRÊN CƠ SỞ BÀI HỌC KINH NGHIỆM CỦA ANH, 139 ĐỨC VÀ TRUNG QUỐC 3. Một số vướng mắc trong thực tiễn áp dụng pháp luật chấm dứt 139 hợp đồng ở Việt Nam 3. Vướng mắc liên quan đến vi phạm hợp đồng trước hạn 139 3.

Thực tiễn vướng mắc về việc xác định “vi phạm nghiêm trọng” 142 3. Thực tiễn chấm dứt hợp đồng do hoàn cảnh khách quan 143 3. Thực tiễn về bồi thường thiệt hại ước tính 146 3. Kiến nghị hoàn thiện pháp luật 150 3.

Kiến nghị chung 150 3. Nhóm kiến nghị hoàn thiện các quy định về các trường hợp chấm dứt hợp đồng theo ý chí của các bên 152 3. Kiến nghị hoàn thiện quy định về chấm dứt hợp đồng do hoàn 152 thành hợp đồng 3. Kiến nghị hoàn thiện quy định về chấm dứt hợp đồng theo 154 thỏa thuận 3.

Nhóm kiến nghị hoàn thiện quy định về các trường hợp chấm dứt hợp đồng theo ý chí của một bên (chấm dứt hợp đồng do vi phạm 155 hợp đồng) 3. Kiến nghị bổ sung quy định về vi phạm hợp đồng trước hạn 156 3. Kiến nghị bổ sung quy định để xác định vi phạm nghiêm trọng 158 trong quy định về căn cứ để huỷ bỏ và đơn phương chấm dứt hợp đồng 3. Nhóm kiến nghị hoàn thiện quy định về các trường hợp chấm dứt 158 do hoàn cảnh khách quan 3.

Đối với cách hiểu về hoàn cảnh khách quan làm chấm dứt 158 hợp đồng 3. Về các trường hợp chấm dứt hợp đồng do hoàn cảnh khách 160 quan 3. Về hậu quả pháp lý của chấm dứt hợp đồng do hoàn cảnh 162 khách quan 3. Nhóm kiến nghị hoàn thiện quy định về hệ quả pháp lý của chấm 163 dứt hợp đồng 3.

Kiến nghị bổ sung hình thức bồi thường thiệt hại theo thoả 163 thuận trước (liquidated damages) 3. Kiến nghị bổ sung quy định làm rõ về bồi thường thiệt hại 164 tổn thất về tinh thần 3. Kiến nghị sửa đổi quy định về mối quan hệ giữa biện pháp 165 phạt vi phạm và bồi thường thiệt hại tại Điều 418 Bộ luật Dân sự KẾT LUẬN CHƯƠNG 3 168 KẾT LUẬN CHUNG 169 CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC 172 GIẢ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN PHỤ LỤC 173 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 212 1 MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu Từ xa xưa đến nay, luật hợp đồng có vai trò quan trọng trong thực tiễn và luôn là mảng pháp luật nhận được sự quan tâm của nhiều người, nhiều quốc gia trên thế giới.

Ngay từ thời La Mã cổ đại, các nguyên tắc điều chỉnh khế ước mua bán, trao đổi hàng hoá đã được quy định 1. Có thể nói, từ khi con người biết đến hoạt động mua bán, trao đổi hàng hoá thì cùng với hợp đồng, những quy định pháp luật của từng quốc gia điều chỉnh lĩnh vực hợp đồng là yếu tố không thể tách rời trong cuộc sống hàng ngày của mỗi nhóm dân cư. Đặc biệt, trong giai đoạn kinh tế thị trường phát triển mạnh mẽ như hiện nay, luật hợp đồng lại càng khẳng định được vị trí quan trọng của mình trong đời sống dân sinh. Luật hợp đồng không chỉ là công cụ giúp đảm bảo các giao dịch mua bán, trao đổi hàng hoá diễn ra suôn sẻ, từ đó giúp tạo ra và duy trì nền kinh tế công bằng, luật hợp đồng còn là công cụ hữu hiệu để giải quyết các tranh chấp phát sinh trong quan hệ hợp đồng, góp phần bảo vệ lợi ích chung, bảo vệ quyền lợi của các bên yếu thế cũng như quyền lợi của bên bị vi phạm hợp đồng 2.

Vì lẽ đó, việc nghiên cứu, xây dựng, hoàn thiện pháp luật hợp đồng luôn là mối quan tâm đặc biệt của nhiều luật gia, nhiều nhà lập pháp của bất cứ quốc gia nào. Cùng với luật hợp đồng nói chung, những quy định pháp luật về chấm dứt hợp đồng có vai trò quan trọng trong việc bảo vệ quan hệ hợp đồng. Thật vậy, những quy định pháp luật về chấm dứt hợp đồng không cho phép các chủ thể tuỳ tiện chối bỏ hay phá vỡ quan hệ hợp đồng tạo cơ sở pháp lý cho việc cưỡng chế thực hiện những cam kết giữa các bên chủ thể giao kết hợp đồng. Đồng thời, ngoài ý nghĩa nhằm bảo vệ quyền lợi của các bên tham gia hợp đồng, pháp luật điều chỉnh việc chấm dứt hợp đồng phần nào đó còn có tác dụng răn đe, hạn chế tình trạng hợp đồng bị phá vỡ một 1 Pháp luật La Mã cổ đại được hệ thống tại Quyển 3 tác phẩm Các thiết chế pháp luật (Institutes) của Gaius (thế kỷ III trước Công nguyên) đã ghi nhận các quy định về Luật hợp đồng cho thấy Nhà nước La Mã cổ đại đã quan tâm đến việc ban hành luật hợp đồng từ rất sớm, nguồn: Harvard Law School, Casebook on the Roman Law of Contracts, http://www.edu/faculty/cdonahue/courses/rlaw/mats/Frier_008%20Chapter%205%20Casebook %20on%20the%20Roman%20Law%20of%20Contracts.pdf, truy cập ngày 25/06/2022.

2 Nguyễn Thị Ánh Vân, “Luật hợp đồng trong thực tiễn và trong tư duy của con người: Nguồn cảm hứng cho khoa học luật hợp đồng so sánh”, trong đề tài NCKH cấp trường “Nghiên cứu so sánh các quy định chung trong luật hợp đồng của một số nước trên thế giới” do PGS. Nguyễn Thị Ánh Vân chủ nhiệm, 2014, tr. 2 cách tuỳ tiện. Trong bối cảnh thương trường cạnh tranh khốc liệt, nền kinh tế các quốc gia luôn có sự biến động như hiện nay, bên cạnh những quan hệ hợp đồng diễn ra trọn vẹn do các bên thực hiện đầy đủ các cam kết theo hợp đồng, tình trạng một bên hoặc tất cả các bên trong quan hệ hợp đồng muốn chấm dứt ngang việc thực hiện hợp đồng xảy ra một cách phổ biến.

Do đó, có thể thấy các quy định pháp luật về chấm dứt hợp đồng có một vai trò quan trọng đối với thực tiễn. Nhận thức được tính tất yếu và tầm quan trọng của pháp luật về chấm dứt hợp đồng, Việt Nam đã xây dựng và ban hành một hệ thống các quy định điều chỉnh các vấn đề liên quan đến chấm dứt hợp đồng, tuy nhiên những quy định này cho đến nay vẫn thể hiện những hạn chế nhất định. Các quy định chung về chấm dứt hợp đồng chủ yếu được thể hiện trong Bộ luật dân sự (phần thứ ba: Nghĩa vụ và hợp đồng), gồm các quy định về các trường hợp chấm dứt hợp đồng và hệ quả pháp lý của chấm dứt hợp đồng.