Chấm dứt hợp đồng trong pháp luật Việt Nam và nước ngoài - Luận án tiến sĩ

Chấm dứt hợp đồng là việc chấm dứt toàn bộ quan hệ pháp luật dân sự giữa các bên. Các quyền và nghĩa vụ trong hợp đồng không còn được thực hiện. Chấm dứt hợp đồng lao động, chấm dứt hợp đồng dân sự và chấm dứt hợp đồng thương mại đều tuân theo nguyên tắc này. Việc chấm dứt có thể do hoàn thành nghĩa vụ hoặc do các lý do khác. Pháp luật Việt Nam quy định rõ các căn cứ chấm dứt hợp đồng. Các nước như Anh, Đức, Trung Quốc cũng có quy định tương tự nhưng có những điểm khác biệt.

Chấm dứt hợp đồng được phân thành ba nhóm chính. Nhóm thứ nhất là chấm dứt theo ý chí của các bên. Nhóm thứ hai là chấm dứt hợp đồng đơn phương theo ý chí một bên. Nhóm thứ ba là chấm dứt do hoàn cảnh khách quan. Chấm dứt hợp đồng theo thỏa thuận là hình thức phổ biến nhất. Chấm dứt đơn phương thường xảy ra khi có vi phạm nghiêm trọng. Chấm dứt do hoàn cảnh khách quan liên quan đến sự kiện bất khả kháng.

Chấm dứt hợp đồng là cần thiết khi mục đích hợp đồng đã đạt được. Các bên không còn nhu cầu tiếp tục thực hiện nghĩa vụ. Tiếp tục thực hiện có thể gây thiệt hại cho một hoặc cả hai bên. Các bên không thể thực hiện được hợp đồng do nhiều lý do. Bồi thường chấm dứt hợp đồng cần được xác định rõ ràng. Thời hạn chấm dứt hợp đồng phải tuân thủ theo quy định pháp luật.

Hoàn thành hợp đồng là cách chấm dứt tự nhiên nhất. Các bên đã thực hiện đầy đủ nghĩa vụ theo thỏa thuận. Pháp luật Việt Nam yêu cầu thực hiện toàn bộ nghĩa vụ. Nguyên tắc này cũng được áp dụng ở Anh, Đức và Trung Quốc. Tuy nhiên, có những ngoại lệ cho phép chấp nhận thực hiện một phần. Điều kiện chấm dứt hợp đồng trong trường hợp này là hoàn thành nghĩa vụ. Thủ tục chấm dứt hợp đồng tương đối đơn giản khi hoàn thành.

Các bên có quyền thỏa thuận chấm dứt hợp đồng bất cứ lúc nào. Nguyên tắc tự do ý chí được tôn trọng trong trường hợp này. Chấm dứt hợp đồng lao động theo thỏa thuận cần có sự đồng ý của người lao động. Chấm dứt hợp đồng dân sự và chấm dứt hợp đồng thương mại cũng tương tự. Thông báo chấm dứt hợp đồng cần được thực hiện đúng thời hạn. Các bên có thể thỏa thuận về bồi thường chấm dứt hợp đồng nếu cần.

Pháp luật cho phép hoàn thành hợp đồng bằng các phương thức đặc biệt. Bù trừ nghĩa vụ là một phương thức được công nhận. Thay thế người thực hiện nghĩa vụ cũng là cách thức hợp pháp. Thay đổi nội dung nghĩa vụ có thể dẫn đến chấm dứt hợp đồng cũ. Miễn trừ nghĩa vụ là quyền của chủ nợ. Quyền lợi khi chấm dứt hợp đồng trong các trường hợp này cần được xác định rõ.

Vi phạm nghiêm trọng nghĩa vụ là căn cứ chính để chấm dứt đơn phương. Pháp luật Việt Nam quy định cụ thể các trường hợp vi phạm nghiêm trọng. Các nước Anh, Đức, Trung Quốc có cách tiếp cận khác nhau. Vi phạm hợp đồng trước hạn cũng là căn cứ để chấm dứt. Điều kiện chấm dứt hợp đồng đơn phương phải được xác định rõ ràng. Thông báo chấm dứt hợp đồng là bắt buộc trong hầu hết các trường hợp.

Vi phạm hợp đồng trước hạn xảy ra khi bên có nghĩa vụ tuyên bố không thực hiện. Hoặc có hành vi cho thấy sẽ không thực hiện nghĩa vụ đúng hạn. Pháp luật Anh và Trung Quốc có quy định rõ ràng về vấn đề này. Pháp luật Việt Nam chưa có quy định cụ thể về vi phạm trước hạn. Thời hạn chấm dứt hợp đồng trong trường hợp này rất quan trọng. Bồi thường chấm dứt hợp đồng cần được tính toán từ thời điểm vi phạm.

Xác định vi phạm nghiêm trọng là vấn đề phức tạp trong thực tiễn. Pháp luật Việt Nam chưa có tiêu chí cụ thể để xác định. Pháp luật Đức quy định rõ về việc không thể tiếp tục quan hệ hợp đồng. Pháp luật Anh dựa vào tính chất căn bản của điều khoản bị vi phạm. Quyền lợi khi chấm dứt hợp đồng phụ thuộc vào mức độ vi phạm. Thủ tục chấm dứt hợp đồng cần tuân thủ đúng quy định.

Hoàn cảnh khách quan là sự kiện xảy ra ngoài ý chí các bên. Sự kiện này làm cho việc thực hiện hợp đồng không thể. Pháp luật Việt Nam quy định về sự kiện bất khả kháng. Pháp luật Anh có học thuyết frustration về vấn đề này. Pháp luật Đức quy định về impossibility và impracticability. Thời hạn chấm dứt hợp đồng được tính từ khi sự kiện xảy ra. Thông báo chấm dứt hợp đồng vẫn cần thiết trong nhiều trường hợp.

Bất khả kháng là sự kiện phổ biến nhất. Thiên tai, chiến tranh, dịch bệnh có thể là bất khả kháng. Chết của cá nhân trong hợp đồng gắn với tính cách cá nhân. Mất tích hoặc bị tuyên bố mất tích của một bên. Đối tượng của hợp đồng bị tiêu hủy hoặc bị tịch thu. Quyền lợi khi chấm dứt hợp đồng trong các trường hợp này được bảo vệ. Thủ tục chấm dứt hợp đồng cần có chứng cứ về sự kiện khách quan.

Các bên không phải chịu trách nhiệm bồi thường thiệt hại. Nghĩa vụ hoàn trả tài sản vẫn được áp dụng. Các bên có quyền yêu cầu thanh toán phần đã thực hiện. Pháp luật Anh có quy định về Law Reform Act 1943. Pháp luật Đức quy định về phân chia rủi ro. Bồi thường chấm dứt hợp đồng không áp dụng trừ trường hợp đặc biệt. Quyền lợi khi chấm dứt hợp đồng được cân đối giữa các bên.

Quan hệ hợp đồng giữa các bên chấm dứt hoàn toàn. Quyền và nghĩa vụ không còn hiệu lực từ thời điểm chấm dứt. Chấm dứt hợp đồng lao động làm chấm dứt quan hệ lao động. Chấm dứt hợp đồng dân sự và chấm dứt hợp đồng thương mại cũng tương tự. Thời hạn chấm dứt hợp đồng được xác định theo thỏa thuận hoặc pháp luật. Thông báo chấm dứt hợp đồng có hiệu lực ngay khi được gửi đi.

Các bên phải hoàn trả tài sản đã nhận từ bên kia. Thanh toán cho phần nghĩa vụ đã thực hiện là bắt buộc. Pháp luật Việt Nam quy định rõ về nghĩa vụ hoàn trả. Pháp luật các nước cũng có quy định tương tự. Thủ tục chấm dứt hợp đồng bao gồm việc thanh lý tài chính. Quyền lợi khi chấm dứt hợp đồng liên quan đến việc nhận lại tài sản.

Bồi thường thiệt hại áp dụng khi có vi phạm hợp đồng. Bồi thường chấm dứt hợp đồng bao gồm thiệt hại thực tế và lợi ích bị mất. Pháp luật Việt Nam quy định về bồi thường thiệt hại vật chất và tinh thần. Pháp luật Anh có quy định về liquidated damages. Pháp luật Đức có quy định về Schadensersatz. Điều kiện chấm dứt hợp đồng ảnh hưởng đến mức bồi thường. Thủ tục chấm dứt hợp đồng cần xác định rõ thiệt hại phát sinh.

Tất cả đều công nhận nguyên tắc tự do ý chí. Chấm dứt hợp đồng theo thỏa thuận được chấp nhận rộng rãi. Vi phạm nghiêm trọng là căn cứ chấm dứt đơn phương. Hoàn cảnh khách quan làm chấm dứt hợp đồng được thừa nhận. Điều kiện chấm dứt hợp đồng đều yêu cầu có căn cứ pháp lý. Quyền lợi khi chấm dứt hợp đồng được bảo vệ ở tất cả các nước.

Pháp luật Việt Nam chưa có quy định về vi phạm hợp đồng trước hạn. Pháp luật Anh có học thuyết anticipatory breach rất phát triển. Pháp luật Đức quy định chi tiết về impossibility. Pháp luật Trung Quốc có quy định về thay đổi căn bản hoàn cảnh. Bồi thường chấm dứt hợp đồng có cách tính khác nhau giữa các nước. Thủ tục chấm dứt hợp đồng ở Việt Nam đơn giản hơn các nước phát triển.

Việt Nam cần bổ sung quy định về vi phạm hợp đồng trước hạn. Cần có tiêu chí rõ ràng để xác định vi phạm nghiêm trọng. Quy định về bồi thường thiệt hại ước tính cần được hoàn thiện. Thời hạn chấm dứt hợp đồng cần được quy định cụ thể hơn. Thông báo chấm dứt hợp đồng cần có hình thức và thời hạn rõ ràng. Quyền lợi khi chấm dứt hợp đồng cần được bảo vệ tốt hơn trong pháp luật.