Luận án tiến sĩ: Hoàn thiện pháp luật về doanh nghiệp tại Việt Nam - Đồng Ngọc Ba

23 (V)t BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ TƯ PHÁP TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT HÀ NỘI ĐỒNG NGỌC BA CO SỬ LÝ LUẬN VA THỰC TIEN CUA VIỆC HOAN THIỆN PHAP LUẬT VỀ DOANH NGHIỆP Ứ VIỆT NAM Chuyên ngành: Luật kinh tế Mã số : 62.01 THƯ VIÊN TRUONG ĐẠI HỌC LUAT HA NỘI PHONG GV LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC Người hướng dẫn khoa học: 1.TS Nguyễn Như Phát 2. TS Nguyễn Am Hiểu HÀ NỘI - 2005 LỜI CAM ĐOAN Thi¡ xin cam đoan đây là tông trình nghiên cứu clia riêng tôi. Các số Hội nêu trong luận án là tring thực. Những kết luận khoa học của luận ái chưa từng được ai cảng bố trong bất kỳ một công trình nào khác.

TÁC GIA LUẬN AN Đồng Ngọc Ba MUC LUC Trang MỞ ĐẦU Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ DOANH NGHIỆP VA PHAP LUẬT VỀ DOANH NGHIỆP 1.1 Những vấn đề lý luận cơ bản về doanh nghiệp 11d Khái niệm doanh nghiệp fd Phân loại doanh nghiệp 22 1.2 Pháp luật về doanh nghiệp 50 121 Quan niệm pháp luật về doanh nghiệp 50 1.2 Hệ thống pháp luật về doanh nghiệp 55 1.3 Những yếu tố chi phối pháp luật về doanh nghiệp 62 1.24 Vai trò của pháp luật về doanh nghiệp trong nền kinh tế thị trường 71 2 Chuong THUC TRẠNG PHÁP LUẬT VỀ DOANH NGHIỆP Ở VIỆT NAM 76 2.1 Thực trạng cấu trúc hệ thống pháp luật về doanh nghiệp 76 2.2 Thực trạng pháp luật về doanh nghiệp nhà nước 99 2.3 Thực trạng pháp luật về công ty, doanh nghiệp tư nhân và 119 hộ kinh doanh cá thể 2.4 Thực trạng pháp luật về doanh nghiệp có vốn đầu tư 125 nước ngoài Chương 3 PHƯƠNG HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT 132 VỀ DOANH NGHIỆP Ở VIỆT NAM 3.1 Quan điểm và định hướng hoàn thiện pháp luật về 132 doanh nghiệp 3.2 Một số giải pháp chủ yếu nhằm hoàn thiện pháp luật về 153 doanh nghiệp ở Việt Nam hiện nay KET LUAN 197 NHỮNG CONG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIEN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN ĐÃ ĐƯỢC 200 CÔNG BỐ DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 201 MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Trong nền kinh tế thị trường, các doanh nghiệp thuộc mọi thành phần kinh tế đều có quyền tự do kinh doanh và bình đẳng trước pháp luật. Quyền tự do kinh doanh và bình đẳng của các doanh nghiệp chỉ thực sự được bảo đảm trên cơ sở một hệ thống pháp luật hoàn thiện, mà trước hết là hệ thống pháp luật về tổ chức doanh nghiệp. Trong thời kỳ đầu của quá trình đổi mới cơ chế kinh tế, pháp luật kinh tế nói chung và pháp luật về các hình thức tổ chức kinh doanh nói riêng, được xây dựng trên nền tảng những đặc thù về chính trị, kinh tế - xã hội, có tính chất giải pháp tình thế, nhằm giải quyết những vấn đề bức xúc do thực tiễn kinh doanh đặt ra.

Các văn bản pháp luật về doanh nghiệp ngày càng được gia tăng nhanh chóng cả về số lượng và hình thức văn bản. Tuy nhiên chất lượng của các văn bản này nhiều khi còn rất khác nhau. Với quan điểm xây dựng và phát triển nền kinh tế thị trường, định hướng XHCN, những năm gần đây Nhà nước ta rất quan tâm xây dựng và hoàn thiện pháp luật về doanh nghiệp. Việc ban hành Luật Doanh nghiệp năm 1999 được xem như một bước phát triển quan trọng, với những tư duy pháp lý mới trong xây dựng pháp luật về doanh nghiệp ở Việt Nam.

Tuy nhiên, hệ thống pháp luật hiện hành về doanh nghiệp vẫn chưa đạt được mức độ hoàn thiện cần thiết, chưa đáp ứng tốt các yêu cầu mà thực tiễn kinh doanh đang đặt ra. Những vấn đề pháp lý về tổ chức doanh nghiệp được quy định trong nhiều văn bản pháp luật khác nhau. Nội dung của các văn bản pháp luật này bộc lộ nhiều bất cập cả về nội dung pháp lý và kỹ thuật lập pháp. Tính phức tạp, mâu thuẫn, chồng chéo là những biểu hiện không hiếm thấy trong pháp luật hiện hành về doanh nghiệp.

Thực tế này là nguyên nhân không nhỏ dẫn đến kìm hãm sự phát triển của hoạt động kinh doanh; tạo ra sự phân bổ các nguồn lực không hợp lý, tác động tiêu cực đến sản xuất kinh doanh và tính công bằng trong môi trường kinh doanh. Chủ trương của Đảng và Nhà nước ta là tiếp tục “Đổi mới và hoàn thiện khung pháp lý, tháo gỡ mọi trở ngại về cơ chế, chính sách và thủ tục hành chính để huy động tối đa mọi nguồn lực, tạo sức bật mới cho phát triển sản xuất, kinh doanh của mọi thành phần kinh tế với các hình thức sở hữu khác nhau. Trên tinh thần đó, Quốc hội nước Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Việt Nam đã đưa Luật Doanh nghiệp (áp dụng cho các doanh nghiệp thuộc mọi thành phần kinh tế) vào chương trình chuẩn bị xây dựng Luật của Quốc hội nhiệm kỳ khóa IX (2002-2007). Tuy nhiên, xung quanh vấn đề xây dựng Luật Doanh nghiệp chung, vẫn còn nhiều ý kiến khác nhau trong cả giới nghiên cứu và lập pháp.

Bên cạnh những ý kiến ủng hộ quan điểm xây dựng một đạo luật về doanh nghiệp, có quan điểm còn băn khoăn về sự cần thiết và tính kha thi [23; 60], thậm chí phản đối việc pháp điển hóa pháp luật về doanh nghiệp theo cách này [46]. Trong điều kiện như vậy, việc xây dựng luận cứ khoa học để hoàn thiện pháp luật về doanh nghiệp là nhiệm vụ cấp bách, có ý nghĩa sâu sắc cả về lý luận và thực tiễn. Tình hình nghiên cứu đề tài Pháp luật về doanh nghiệp là một nội dung quan trọng của pháp luật kinh doanh trong nền kinh tế thị trường, đang được nhiều nhà khoa học thuộc các lĩnh vực khác nhau quan tâm nghiên cứu. Ở các phạm vi và mức độ khác nhau, có một số công trình đã được công bố, đề cập đến một vài khía cạnh của pháp luật về doanh nghiệp.

Một số công trình nghiên cứu dé cập vấn dé pháp điển hóa pháp luật vé doanh nghiệp, như: Nên có đạo luật chung cho tất cả các doanh nghiệp hoạt động kinh doanh của PGS. Võ Thành Hiệu, Tạp chí tài chính số 11, 1997; Dự thảo Luật Doanh nghiệp - Một số vấn dé phương pháp luận của Nguyễn Như Phát, Tạp chí Nhà nước và Pháp luật, số 5, 1999; Luật Doanh nghiệp chung: cần hay không cần ban hành? của Dương Đăng Huệ, Tạp chí Nghiên cứu Lập pháp, số 05, 2004; Bàn về tính thống nhất của pháp luật về doanh nghiệp ở Việt Nam hiện nay của Bùi Ngọc Cường, Tạp chí Luật học, số 6, 2004. Trong những công trình nghiên cứu này, các tác giả đã tập trung luận giải một số vấn đề lý luận và thực tiễn xung quanh tính hợp lý và khả thi của việc ban hành một đạo luật điều chỉnh chung tổ chức và hoạt động của các loại hình doanh nghiệp ở Việt Nam. Tuy nhiên, nhìn chung các công trình này mới chỉ dừng lại ở khía cạnh hình thức văn bản pháp luật về doanh nghiệp, mà chưa đưa ra được những giải pháp cụ thể để hoàn thiện nội dung các quy định về tổ chức doanh nghiệp.

Ngoài ra, có một số công trình tiếp cận nghiên cứu pháp luật về từng loại hình doanh nghiệp và một vài nội dung cụ thể của pháp luật về doanh nghiệp, như: Một số vấn đề về công ty và hoàn thiện pháp luật về công ty của ThS Nguyễn Thị Thu Vân, Nxb Chính trị quốc gia, 1998; Công ty cổ phần trong nền kinh tế thị trường ở Việt Nam, Luận án thạc sỹ luật học của Đồng Ngọc Ba, 2000; Địa vị pháp lý của doanh nghiệp tư nhân, Luận án tiến sỹ luật học của Nguyễn Trí Tuệ, 2003; Hoàn thiện pháp luật về các loại hình công ty trong nền kinh tế thị trường ở Việt Nam, Luận án tiến sỹ luật học của Trần Ngọc Liêm, Hà Nội 2002; Luận án tiến sỹ luật học của Nguyễn Thanh Hóa, 2002; Pháp luật về việc cấp Giấy phép thành lập doanh nghiệp và đăng ký kinh doanh ở Việt nam - Thực trạng và một vài kiến nghị" của Dương Đăng Huệ, Tạp chí Nhà nước và pháp luật số 4, 1994; Hình thức pháp lý doanh nghiệp ở Việt Nam hiện nay nhìn từ góc độ luật so sánh của Nguyễn Am Hiểu, Tạp chí Nhà nước và Pháp luật, số 4, 2003. Trong những công trình này, các tác giả đã phân tích những vấn đề lý luận về một số loại hình doanh nghiệp cụ thể; đánh giá thực trạng các quy định về địa pháp lý của các doanh nghiệp này; trên cơ sở đó bước đầu đưa ra những giải pháp hoàn thiện các quy định cụ thể về địa vị pháp lý của từng loại hình doanh nghiệp. Đánh giá một cách tổng quát, những công trình nghiên cứu này đã tiếp cận nghiên cứu một số bộ phận cấu thành của pháp luật về doanh nghiệp. Những giải pháp hoàn thiện được đưa ra cũng mới chỉ dừng lại ở những nội dung cụ thể, nhằm vào những bộ phận riêng lẻ của pháp luật về doanh nghiệp; về cơ bản, chưa có những giải pháp hoàn thiện đảm bảo tính thống nhất của toàn bộ hệ thống pháp luật về doanh nghiệp.

Từ việc đánh giá tình hình hình nghiên cứu pháp luật về doanh nghiệp ở Việt Nam, cho phép khẳng định, cho đến nay, chưa có công trình nào đi sâu nghiên cứu một cách cơ bản, toàn diện và có hệ thống các vấn đề lý luận và thực tiễn về doanh nghiệp và pháp luật về doanh nghiệp nói chung, để trên cơ sở đó chỉ ra cơ sở khoa học của việc hoàn thiện pháp luật về doanh nghiệp ở Việt Nam hiện nay. Đây là công trình đầu tiên nghiên cứu về vấn đề này ở nước ta, với cấp độ luận án tiến sỹ Luật học. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án Mục đích của Luận án là làm sáng tỏ cơ sở lý luận và thực tiễn của việc hoàn thiện pháp luật về doanh nghiệp ở Việt Nam. Để thực hiện mục đích trên, Luận án đề ra các nhiệm vụ nghiên cứu sau: - Phân tích, làm rõ những vấn đề lý luận về doanh nghiệp và pháp luật về doanh nghiệp; - Phân tích những nội dung cơ bản của pháp luật về doanh nghiệp; đánh giá những ưu điểm và nhược điểm của pháp luật Việt Nam hiện hành về doanh nghiệp; - Đề xuất quan điểm định hướng và những giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật về doanh nghiệp ở Việt Nam hiện nay.

Đối tượng và phạm vỉ nghiên cứu của luận án Đối tượng nghiên cứu của Luận án là: Các quan điểm, tư tưởng luật học về doanh nghiệp và pháp luật về doanh nghiệp; Các văn bản pháp luật thực định của Việt Nam về doanh nghiệp; Pháp luật nước ngoài và pháp luật quốc tế về doanh nghiệp.