Luận án Thạc sĩ: Tham nhũng và vấn đề phòng chống trong Nhà nước pháp quyền ở Việt Nam

Tính cấp thiết của đề tài Tham nhũng là căn bệnh nguy hiểm của Nhà nước, của xã hội nó hiện diện ở mọi lĩnh vực kinh tế, văn hóa, xã hội nó tồn tại và phát triển không ngừng, hàng ngày hàng giờ len lỏi vào mọi mặt của đời sống, nó làm phương hại đến lợi ích của hầu hết công dân, cản trở sự phát triển bền vững của Nhà nước, nguy hiểm hơn nó có thể làm sụp đổ cả một chế độ. Không chỉ đối với Việt Nam mà đối với các nước trên thế giới, tham nhũng luôn là mối đe dọa đối với sự phát triển của kinh tế - xã hội làm suy giảm lòng tin của nhân dân vào chính quyền vào pháp luật. Nhận rõ sự tác hại nguy hiểm của tệ tham nhũng, Đại hội đại biểu lần thứ VIII của Đảng Cộng sản Việt Nam đã nhận định: “nạn tham nhũng đang là một nguy cơ trực tiếp quan hệ đến sự sống còn của hệ thống chính trị” bên cạnh đó cũng xác định rõ nhiệm vụ “phải tiến hành đấu tranh kiên quyết, thường xuyên và có hiệu quả chống nạn tham nhũng trong bộ máy nhà nước, trong các ngành, các cấp từ trung ương đến cơ sở”. Trong nghị quyết Đại hội lần thứ IX của Đảng tiếp tục khẳng định: “Nạn tham nhũng diễn ra nghiêm trọng, kéo dài, gây bất bình trong nhân dân và là một nguy cơ lớn đe dọa sự sống còn của chế độ ta”.

Qua thực tiễn đấu tranh chống tệ tham nhũng tại nghị quyết của Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ X của Đảng đã chỉ rõ: “Tích cực phòng ngừa và kiên quyết chống tham nhũng lãng phí là đòi hỏi bức xúc của xã hội, là quyết tâm chính trị của Đảng ta, nhằm xây dựng một bộ máy lãnh đạo và quản lý trong sạch, vững mạnh, khắc phục một trong những nguy cơ lớn đe dọa sự sống còn của chế độ ta”. Khi nghiên cứu vấn đề tham nhũng và đấu tranh chống tham nhũng một vấn đề dễ nhận thấy đó là liên quan đến quá trình vận hành của bộ máy nhà nước. Một bộ máy nhà nước vững mạnh, được tổ chức chặt chẽ, hợp lý sẽ ít cơ hội để tham nhũng phát triển. Một nhà nước mạnh khi nó được tổ chức một cách 1 hợp lý dựa trên nguyên tắc phân công quyền lực rõ ràng, hợp lý giữa quyền hành pháp, lập pháp và tư pháp.

Đó cũng chính là một đặc điểm, yêu cầu trong việc xây dựng nhà nước pháp quyền. Như vậy, vấn đề phòng chống tham nhũng có mối liên hệ chặt chẽ với vấn đề xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở nước ta hiện nay. Đây là hai vấn đề lớn, nhiệm vụ trọng tâm, cấp thiết trong công cuộc xây dựng nhà nước trong sạch, vững mạnh một nhà nước của dân, do dân, vì dân. Chính vì vậy tôi đã mạnh dạn chọn đề tài “Tham nhũng và vấn đề phòng, chống tham nhũng trong điều kiện kiện xây dựng Nhà nước pháp quyền ở nước ta hiện nay” nhằm góp phần nghiên cứu về vấn đề nêu trên ở nước ta hiện nay.

Mục đích của đề tài Nêu ra vấn đề mối quan hệ giữa pháp luật phòng chống tham nhũng trong điều kiện xây dựng nhà nước pháp quyền tìm ra những phương hướng hoàn thiện nhà nước pháp quyền Việt Nam xã hội chủ nghĩa tạo ra bộ máy nhà nước vững mạnh để loại trừ tận gốc nạn tham nhũng. Với mục đích đó, nhiệm vụ chính của luận văn là: Khái niệm, nhận diện hành vi tham nhũng từ góc độ văn hóa và góc độ pháp luật. Pháp luật về phòng chống tham nhũng qua các thời kỳ. Phân tích những quan tư tưởng, điểm của chủ đạo của Chủ tịch Hồ Chí Minh, của Đảng và của Nhà nước về phòng, chống tham nhũng.

Đặt cuộc chiến chống tham nhũng trong mối quan hệ với việc xây dựng Nhà nước pháp quyền từ đó rút ra mối quan hệ biện chứng giữa hai vấn đề mà Đảng và Nhà nước ta đang nỗ lực xây dựng và hoàn thiện. Đưa ra một số kiến nghị về các giải pháp phòng, chống tham nhũng trong điều kiện xây dựng Nhà nước pháp quyền ở nước ta hiện nay phù hợp với tình hình chính trị, kinh tế và xã hội ta trong giai đoạn phát triển hiện nay. Phương pháp nghiên cứu. 2 Để thực hiện đề tài, phương pháp nghiên cứu cơ bản mà luận văn sử dụng là phương pháp tổng hợp, thống kê, nghiên cứu và phân tích các văn kiện của Đảng, pháp luật của Nhà nước ta để làm rõ những quan điểm điểm của Đảng trong việc phòng, chống tham nhũng đặt nó trong mối quan hệ với việc xây dựng Nhà nước pháp quyền.

Luận văn cũng sử dụng các tác phẩm, bài viết, nói chuyện của Chủ Tịch Hồ Chí Minh các công trình nghiên cứu khoa học của các tác giả trong và ngoài nước về phòng, chống tham nhũng. Ngoài ra, luận văn còn sử dụng phương pháp duy vật biện chứng, duy vật lịch sử, phương pháp logic và phương pháp so sánh để làm sáng tỏ một số vấn đề, nội dung của Luận văn. Tình hình nghiên cứu đề tài. Trong những năm gần đây, nhiều văn kiện, nghị quyết của Đảng và Nhà nước, nhiều bài viết, phát biểu của đồng chí lãnh đạo Đảng và Nhà nước tại các diễn đàn, hội nghị đã thể hiện quan điểm về nạn tham nhũng và vấn đề phòng chống tham nhũng cũng như vấn đề xây dựng Nhà nước pháp quyền.

Đây là định hướng cơ bản và quan trọng để xây dựng một bộ máy nhà nước khoa học, hợp lý để đẩy lùi, tiến tới loại trừ nạn tham nhũng ra khỏi đời sống xã hội. Trên thực tế hiện nay cũng đã có không ít những công trình khoa học, bài viết liên quan đến vấn đề này song mỗi công trình, mỗi bài viết đề cập ở những khía cạnh khác nhau. Bên cạnh đó cũng có thể thấy mỗi một giai đoạn phát triển kinh tế - xã hội khác nhau thì mục tiêu, biện pháp … để phòng, chống tham nhũng cũng có những điểm khác biệt nhất định. Một số công trình nghiên cứu đề cập vấn đề tham nhũng và các biện pháp phòng, chống tham nhũng như: Một số vấn đề cơ bản về phòng ngừa và chống tham nhũng, NXB.

Tư pháp năm 2004; Một số vấn đề về tệ nạn tham nhũng và những nội dung cơ bản của Luật phòng, chống tham nhũng năm 2005 NXB. Chính trị Quốc gia nam 2006; Tệ quan liêu, lãng phí và một số giải pháp phòng, chống NXB. Chính trị Quốc gia 3 nam 2006; Tham nhũng nhận diện từ các khía cạnh pháp lý và cơ sở pháp lý mới. Đào Trí Úc Viện trưởng Viện Nhà nước và pháp luật.

Tạp chí Cộng sản số 2 -1997; Tăng cường công tác kiểm tra của Đảng góp phần ngăn chặn và đẩy lùi tham nhũng GS.Nguyễn Thị Doan Ủy viên Trung ương Đảng, Phó chủ nhiệm Ủy ban kiểm tra Trung ương Đảng. Tạp chí Cộng sản số 12 - 2002.; Kiên quyết đấu tranh chống bệnh quan liêu và đẩy lùi nạn tham nhũng trong Bộ máy Đảng, Nhà nước ta. Võ Chí Công nguyên ủy viên Bộ Chính trị. Tạp chí Cộng sản số 16- 2002; Tiếp tục thực hiện có hiệu quả cuộc vận động xây dựng, chỉnh đốn Đảng gắn liền với cải cách hành chính nhà nước, đẩy lùi một bước tình trạng tham nhũng, lãng phí, tệ nạn xã hội.

Bài phát biểu của Tổng Bí thư Nông Đức Mạnh bế mạc Hội nghị lần thứ 4 BCH Trưng ương Đảng khóa IX.Tạp chí Cộng sản số 23 – 2001; Một số nguyên nhân trực tiếp của tệ tham nhũng. Tạ Xuân Đại Phó trưởng Ban tổ chức Trung ương Đảng. Tạp chí Xây dựng Đảng số 9 – 2003; Chống tham nhũng – thước đo phẩm chất người cán bộ, đảng viên; Quách Lê Thanh ủy viên trưng ương Đảng – Tổng thanh tra Nhà nước; Phòng, chống tham nhũng trong tình hình hiện nay, Tiến sỹ Nguyễn Minh Đoan Đại học Luật Hà Nội. Tạp chí Nghiên cứu lập pháp số 2 – 2004… 5.

Kết cấu của Luận văn Ngoài phần mở đầu, kết luận, nội dung của Luận văn gồm có 3 chương được bố cục như sau: Chương 1. Một số vấn đề về tham nhũng Chương 2. Pháp luật về phòng chống tham nhũng trong điều kiện xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Các giải pháp hoàn thiện pháp luật phòng, chống tham nhũng ở nước ta hiện nay.

4 Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ THAM NHŨNG 1. Khái nhiệm về tham nhũng. Tham nhũng là một khái niệm không mới, nó gắn bó chặt chẽ với sự tồn tại và phát triển của bộ máy nhà nước. Xét về mặt lý luận thì không thể có nạn tham nhũng tách dời khỏi bộ máy nhà nước, khỏi bộ máy cai trị, quản lý.

Tham nhũng được xem như là căn bệnh đồng hành đặc trưng của mọi nhà nước, nó được xem như khuyết tật bẩm sinh của quyền lực, là căn bệnh khó thể tránh khỏi của các chế độ. Hình thức, tính chất, mức độ và phương thức tham nhũng khác nhau tùy thuộc vào bối cảnh kinh tế, chính trị, xã hội. Tham nhũng là hiện tượng mà không ai có thể phủ nhận về sự tồn tại cũng như tác hại của nó đối với nhà nước, đối với xã hội. Tuy nhiên khi nghiên cứu về vấn đề tham nhũng vẫn chưa có một định nghĩa chung nhất và cụ thể về tham nhũng.

Những hình thức, hành vi tham nhũng phụ thuộc vào tình hình kinh tế, chính trị, xã hội của mỗi quốc gia cũng như sự phát triển của nó ở từng thời kỳ, giai đoạn lịch sử khác nhau. Sau đây xin nêu ra một số khái niệm về tham nhũng ở một số nước trên thế giới. Tại Đức, theo từ điển bách khoa của Đức thì “tham nhũng là hiện tượng mất phẩm chất, hối lộ, đút lót, thường xảy ra đối với công chức có quyền hành”. Tại Áo: tham nhũng là hiện tượng lừa đảo, hối lộ, bóc lột.

Tại Thụy sỹ, theo từ điển bách khoa của Thụy sỹ thì “tham nhũng là hậu quả nghiêm trọng của sự vô tổ chức của tầng lớp có trách nhiệm trong bộ máy nhà nước. Đó là hành vi vi phạm để phục vụ lợi ích cá nhân” Cũng tại Thụy sỹ, người ta chia tham nhũng thành tham nhũng lớn và tham nhũng nhỏ.Tham nhũng lớn thường xuất phát từ các chính sách, quyết định quan trọng của cơ quan nhà nước trong việc sử dụng công quỹ nhà nước, những loại tham nhũng 5 này về số lượng không nhiều nhưng thường gây thiệt hại lớn về kinh tế. Tham nhũng nhỏ là những hành vi của công chức có chức vụ không cao trong bộ máy chính quyền với lợi ích thu được không lớn.