Luận án tiến sĩ: Thi hành án phạt tù đối với phạm nhân chưa thành niên - TS. Nguyễn Quang Vũ, ĐH Luật TP.HCM (2019)

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT TP. HỒ CHÍ MINH NGUYỄN QUANG VŨ THI HÀNH ÁN PHẠT TÙ ĐỐI VỚI PHẠM NHÂN LÀ NGƯỜI CHƯA THÀNH NIÊN TRONG PHÁP LUẬT THI HÀNH ÁN HÌNH SỰ VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC TP. HỒ CHÍ MINH, 2019 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT TP. HỒ CHÍ MINH NGUYỄN QUANG VŨ THI HÀNH ÁN PHẠT TÙ ĐỐI VỚI PHẠM NHÂN LÀ NGƯỜI CHƯA THÀNH NIÊN TRONG PHÁP LUẬT THI HÀNH ÁN HÌNH SỰ VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC Chuyên ngành: Luật Hình sự và Tố tụng hình sự Mã số: 9.04 Người hướng dẫn khoa học: PGS.

HOÀNG THỊ MINH SƠN TP. HỒ CHÍ MINH, 2019 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan Luận án này là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các kết quả, số liệu nghiên cứu nêu trong Luận án là trung thực và tôi xin chịu trách nhiệm về những số liệu và kết quả nghiên cứu đó. Luận án này chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác.

Nghiên cứu sinh Nguyễn Quang Vũ CÁC CHỮ VIẾT TẮT - BCA : Bộ Công an - BLHS : Bộ luật Hình sự - BLTTHS : Bộ luật Tố tụng hình sự - CHAPT : Chấp hành án phạt tù - HTTP : Hỗ trợ tư pháp - NCTN : Người chưa thành niên - QLTG-TGD : Quản lý trại giam, cơ sở giáo dục bắt buộc, trường giáo dưỡng - THAHS : Thi hành án hình sự - THAPT : Thi hành án phạt tù DANH MỤC CÁC PHỤ LỤC Phụ lục 1: Thống kê số lượng phạm nhân là người chưa thành niên trong trại giam, giai đoạn 2012-2018. Phụ lục 2: Thống kê số lượng và cơ cấu độ tuổi của người chưa thành niên được tiếp nhận vào trại giam chấp hành án phạt tù, giai đoạn 2012-2018. Phụ lục 3: Thống kê số lượng phạm nhân là người chưa thành niên theo giới tính, độ tuổi và trình độ văn hóa, giai đoạn 2012-2018. Phụ lục 4: Thống kê số lượng phạm nhân là người chưa thành niên theo tội danh, giai đoạn 2012-2018.

Phụ lục 5: Thống kê số lượng phạm nhân là người chưa thành niên theo mức án, giai đoạn 2012-2018. Phụ lục 6: Thống kê số lượng phạm nhân là người chưa thành niên theo tiền án, tiền sự, giai đoạn 2012-2018. Phụ lục 7: Thống kê số lượng phạm nhân là người chưa thành niên có tiền sử nghiện ma túy, giai đoạn 2012-2018. Phụ lục 8: Thống kê tình hình khen thưởng, kỷ luật, phạm tội mới của phạm nhân là người chưa thành niên, giai đoạn 2012-2018.

Phụ lục 9: Thống kê số lượng phạm nhân thành niên và phạm nhân là người chưa thành niên được giảm thời hạn chấp hành án phạt tù, đặc xá, giai đoạn 2012-2018. Phụ lục 10: Danh mục trại giam có phạm nhân là người chưa thành niên. Phụ lục 11: Thống kê số phạm nhân do phạm tội ở độ tuổi chưa thành niên nay đã đủ tuổi thành niên đang chấp hành án phạt tù tại các trại giam (tính đến ngày 15/12/2018). Phụ lục 12: Kết quả điều tra bằng bảng hỏi đối với phạm nhân là người chưa thành niên.

Phụ lục 13: Thống kê về cán bộ quản giáo phụ trách các đội phạm nhân là người chưa thành niên được điều tra bằng bảng hỏi. MỤC LỤC Trang Lời cam đoan Các chữ viết tắt Danh mục các phụ lục Mở đầu. 1 Tổng quan vấn đề nghiên cứu. 8 Chương 1: Những vấn đề lý luận và chuẩn mực quốc tế, pháp luật của một số quốc gia về thi hành án phạt tù đối với phạm nhân là người chưa thành niên.

Khái niệm, đặc điểm, ý nghĩa của thi hành án phạt tù đối với phạm nhân là người chưa thành niên. Cơ sở của thi hành án phạt tù đối với phạm nhân là người chưa thành niên. Nguyên tắc thi hành án phạt tù đối với phạm nhân là người chưa thành niên. Chuẩn mực quốc tế và pháp luật của một số quốc gia về thi hành án phạt tù đối với phạm nhân là người chưa thành niên.

53 Chương 2: Pháp luật và thực trạng áp dụng pháp luật về thi hành án phạt tù đối với phạm nhân là người chưa thành niên ở Việt Nam. Pháp luật về thi hành án phạt tù đối với phạm nhân là người chưa thành niên. Thực trạng áp dụng pháp luật về thi hành án phạt tù đối với phạm nhân là người chưa thành niên. Đánh giá về thi hành án phạt tù đối với phạm nhân là người chưa thành niên ở Việt Nam.

101 Chương 3: Giải pháp nâng cao chất lượng thi hành án phạt tù đối với phạm nhân là người chưa thành niên. Hoàn thiện pháp luật về thi hành án phạt tù đối với phạm nhân là người chưa thành niên. Giải pháp bảo đảm thực hiện pháp luật về thi hành án phạt tù đối với phạm nhân là người chưa thành niên. 152 Tài liệu tham khảo Phụ lục 1 MỞ ĐẦU 1.

Tính cấp thiết của đề tài Với tư cách là “đầu ra cuối cùng” trong toàn bộ hoạt động của hệ thống tư pháp hình sự1, thi hành án hình sự là một hoạt động độc lập, giữ vai trò quan trọng đối với việc giáo dục người phạm tội trở thành người có ý thức tuân theo pháp luật và các quy tắc của cuộc sống, tái hòa nhập cộng đồng. Hiện nay, hình phạt tù vẫn là hình phạt được áp dụng phổ biến nhất trong hệ thống hình phạt theo qui định của luật hình sự Việt Nam. Mặc dù Việt Nam đã có nhiều nỗ lực nâng cao hiệu quả thi hành án hình sự, nhất là án phạt tù, nhưng luôn luôn tồn tại một tỉ lệ không nhỏ số người tái phạm. Theo thống kê, số phạm nhân có tiền án chiếm tỉ lệ 23,5%, số tái phạm nguy hiểm chiếm 10,8% tổng số phạm nhân đang chấp hành án phạt tù tại các trại giam2.

Kết quả thi hành án phạt tù đối với phạm nhân là người chưa thành niên cho thấy có 6,9% tái phạm ngay khi còn ở độ tuổi chưa thành niên, có 1,3% phạm nhân là người chưa thành niên có nhiều tiền án, tiền sự3; chưa kể số tái phạm khi đã bước sang tuổi thành niên và nằm trong con số thống kê phạm nhân có tiền án nêu trên. Người phạm tội trong trường hợp tái phạm bao giờ cũng nguy hiểm hơn vì họ có kinh nghiệm phạm tội và có thể họ đã tiêm nhiễm những tính cách, kỹ năng xấu từ môi trường tập trung phạm nhân trong trại giam trước đây, nhờ đó họ còn có kinh nghiệm che giấu tội phạm, đối phó với cơ quan bảo vệ pháp luật. Nếu người tái phạm đó là người mà trước đây là phạm nhân là người chưa thành niên thì tính chất, mức độ nguy hiểm còn cao hơn gấp bội bởi vì tuổi đời họ còn trẻ và dễ dàng đi vào con đường phạm tội chuyên nghiệp. Trong những năm gần đây, các báo cáo tổng kết công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm của ngành Công an đều có chung nhận định: tình hình tội phạm gia tăng về tính chất, mức độ nguy hiểm cho xã hội (bạo lực, hung hãn, manh động hơn), đối tượng phạm tội có xu hướng ngày càng trẻ hóa, tội phạm do người chưa thành niên thực hiện gia tăng.

Nếu như trước năm 2010, phạm nhân là người chưa thành niên chiếm số lượng không đáng kể thì những năm gần đây luôn dao động trong khoảng trên dưới 900 phạm nhân là người chưa thành niên và chiếm tỉ lệ trên 1 Lê Văn Cảm (2009), Hệ thống tư pháp hình sự trong giai đoạn xây dựng nhà nước pháp quyền, NXB Đại học Quốc gia Hà Nội, HN, tr. 2 Theo Báo cáo tổng kết công tác thi hành án hình sự và hỗ trợ tư pháp năm 2017 của Tổng cục Cảnh sát Thi hành án hình sự và Hỗ trợ tư pháp, Bộ Công an (nay là Cục Cảnh sát Quản lý trại giam, cơ sở giáo dục bắt buộc, trường giáo dưỡng). 3 Xem Phụ lục 6. 2 0,8% tổng số phạm nhân đang chấp hành án phạt tù4.

Căn cứ vào các qui định của luật hình sự Việt Nam về áp dụng hình phạt tù có thời hạn, về miễn giảm hình phạt đối với người dưới 18 tuổi phạm tội thì có thể nhận định rằng phạm nhân là người chưa thành niên đến khi hết thời hạn chấp hành án phạt tù sẽ đa số ở trong độ tuổi dưới 30 tuổi. Đây là độ tuổi có sức lao động sung mãn, có khả năng đóng góp lớn cho xã hội nhưng đồng thời cũng là độ tuổi có khả năng cao tiếp tục rơi vào con đường phạm tội nếu người đó chưa thực sự được giáo dục tốt (theo thống kê, nhóm phạm nhân đông đảo, phổ biến nhất trong cơ cấu phạm nhân theo độ tuổi chính là số phạm nhân từ 18 đến dưới 30 tuổi, chiếm tỉ lệ 45,2% tổng số phạm nhân5). Như vậy, nếu việc thi hành án phạt tù đối với phạm nhân là người chưa thành niên không đạt hiệu quả cao thì sẽ càng làm gia tăng nguồn tội phạm (tái phạm, tái phạm nguy hiểm, phạm tội có tính chất chuyên nghiệp) và còn gây lãng phí một nguồn lao động trẻ của xã hội. Do đó, vấn đề đặt ra là làm thế nào để những phạm nhân là người chưa thành niên sau khi chấp hành án xong phạt tù thì không tái phạm và thực sự trở thành người có ý thức tuân theo pháp luật và các quy tắc của cuộc sống, tái hòa nhập cộng đồng thành công? Phạm nhân là người chưa thành niên là một loại người chấp hành án đặc biệt trong thi hành án phạt tù.

Người chưa thành niên do chưa phát triển đầy đủ và toàn diện về thể chất, trí lực và tinh thần nên dù là phạm nhân đang chấp hành án phạt tù trong trại giam họ vẫn cần được bảo vệ, chăm sóc, giáo dục bằng những chế độ đặc biệt để có thể tiếp tục phát triển về mọi mặt một cách bình thường. Thi hành án phạt tù đối với phạm nhân là người chưa thành niên đề cao mục tiêu giáo dục, ưu tiên thực hiện những biện pháp giáo dục, giúp họ sửa chữa sai lầm và trở thành người có ý thức tuân theo pháp luật và các quy tắc của cuộc sống, tái hòa nhập cộng đồng. Trong khi đó, phạm nhân là người chưa thành niên dễ tiếp nhận các tác động giáo dục hơn so với phạm nhân thành niên. Đúng ra, thi hành án phạt tù đối với phạm nhân là người chưa thành niên phải đạt chất lượng, hiệu quả cao hơn và cần phải như thế.