Luận án tiến sĩ: Chứng minh trong tố tụng hình sự Việt Nam từ thực tiễn tỉnh Đồng Nai

Tính cấp thiết của đề tài Chứng minh trong tố tụng hình sự là một trong những vấn đề lý luận quan trọng, cơ bản của tố tụng hình sự. Mặc dù đã có nhiều cách tiếp cận khác nhau về chứng minh trong tố tụng hình sự nhưng phần lớn là nghiên cứu về đối tượng chứng minh trong tố tụng hình sự, quá trình chứng minh trong vụ án hình sự, nghĩa vụ chứng minh trong tố tụng hình sự, quá trình chứng minh trong giai đoạn điều tra vụ án hình sự… Tuy nhiên, để giải quyết vụ án hình sự các cơ quan tiến hành tố tụng, người tiến hành tố tụng phải chứng minh làm rõ được sự thật của vụ án. Vì không thể làm sáng tỏ tất cả mọi khía cạnh của vụ án hình sự mà chỉ có thể và chỉ cần làm rõ những tình tiết có ý nghĩa pháp lý, những vấn đề cần thiết mà Bộ luật tố tụng hình sự quy định. Muốn làm sáng tỏ những vấn đề cần phải chứng minh trong vụ án hình sự thì các cơ quan tiến hành tố tụng phải xác định được những chứng cứ cần thiết theo đúng quy định của pháp luật.

Xét về trình tự tố tụng chứng minh là phát hiện, thu thập, kiểm tra, đánh giá và sử dụng chứng cứ trên cơ sở đó mới xác định được sự thật của vụ án. Do vậy, cần nhận thức đúng, đầy đủ và sâu sắc về nguyên tắc xác định sự thật của vụ án, trên cơ sở đó cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng có cách nhìn và thái độ làm việc khách quan, toàn diện trong việc tìm kiếm, đánh giá chứng cứ. Nhận thức đúng đắn lý luận về chứng cứ bảo đảm cho hoạt động của các cơ quan tiến hành tố tụng căn cứ vào điều kiện cụ thể của vụ án để có quyết định chính xác trong những tình huống giữa có tội và không có tội, áp dụng trách nhiệm hình sự hay miễn trách nhiệm hình sự. Để bảo đảm pháp chế và công lý, đòi hỏi người áp dụng pháp luật phải có kiến thức pháp luật và hiểu biết đầy đủ, khách quan, toàn diện về các tình tiết của vụ án, nhân thân người phạm tội, đảm bảo cho việc chứng minh tội phạm được khách quan, toàn diện, chính xác, đúng pháp luật, không bỏ lọt tội phạm, không làm oan người vô tội.

Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015 đã quy định chứng minh và chứng cứ thành một chương riêng, theo đó được quy định tại chương VI của Bộ luật. Tuy nhiên, trong thực tiễn hoạt động đấu tranh phòng, chống tội phạm, đặc biệt trong giai đoạn hiện nay tình hình tội phạm rất phức tạp, phương thức và thủ đoạn gây án rất tinh vi, quá trình thực hiện chức năng, nhiệm vụ của mình các cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng giải quyết chưa triệt để, làm cho việc xác định sự thật khách quan vụ án còn có nhiều sai sót, dẫn đến việc 1 điều tra, truy tố, xét xử không đúng người, đúng tội dẫn đếnnhiều trường hợp làm oan người vô tôi, bỏ lọt tội phạm. Như vậy, xét từ góc độ quy định pháp luật, việc nghiên cứu chứng minh trong tố tụng hình sự có ý nghĩa rất quan trọng là bảo đảm tốt hơn về quyền con người, bảo vệ bên bị yếu thế và góp phần quan trọng trong công cuộc xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa nói chung và cải cách tư pháp nói riêng. Xét từ góc độ thực tiễn, việc thực hiện chứng minh trong tố tụng hình sự còn có những bất cập xuất phát từ việc chưa quy định cụ thể, rõ ràng giữa các chức năng buộc tội, chức năng bào chữa và chức năng xét xử dẫn đến tình trạng chồng chéo nhau, làm cho các chủ thể thực hiện chưa nêu cao tinh thần trách nhiệm, có sự đùn đẩy, né tránh trách nhiệm.

Ngoài ra một nhân tố cũng không kém phần quan trọng đó là trình độ chuyên môn của các chủ thể thực hiện các hoạt động chứng minh ngày càng được nâng cao, nhưng thực tiễn trong những năm gần đây chất lượng giải quyết các vụ án hình sự vẫn chưa đáp ứng được yêu cầu đề ra. Nguyên nhân dẫn đến thực trạng này bao gồm cả nguyên nhân chủ quan từ phía các cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng thực hiện chứng minh trong tố tụng hình sự và nguyên nhân khách quan từ chính các quy định của pháp luật hình sự. Đồng Nai là một trong những tỉnh có số lượng án nhiều chỉ đứng sau Tp. Hồ Chí Minh và Tp.Hà Nội vì tập trung nhiều khu công nghiệp, số lượng dân di cư lớn, tình hình an ninh trật tự cũng có nhiều diễn biến phức tạp, đặc biệt là tội phạm hình sự xảy ra với tính chất, mức độ nguy hiểm cho cho xã hội ngày càng gia tăng.Việc tiếp tục nghiên cứu chứng minh trong tố tụng hình sự là một nội dung hết sức quan trọng, có ý nghĩa to lớn cả về mặt lý luận và thực tiễn, góp phần bảo vệ quyền con người, nâng cao hiệu quả phòng, chống tội phạm trong giai đoạn hiện nay.

Chính vì vậy, tác giả đã chọn đề tài “Chứng minh trong tố tụng hình sự Việt Nam từ thực tiễn tỉnh Đồng Nai” làm luận án tiến sĩ luật học. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài 2. Mục đích nghiên cứu Trên cơ sở phân tích, làm rõ một số vấn đề lý luận, những quy định của pháp luật liên quan đến chứng minh trong tố tụng hình sự cùng với sự tổng kết thực trạng hoạt động chứng minh trong tố tụng hình sự của các cơ quan tiến hành tố tụng tại tỉnh Đồng Nai, luận án đưa ra những giải pháp nhằm hoàn thiện quy định của pháp luật tố tụng hình sự và các giải pháp khác nhằm bảo đảm và nâng cao hơn nữa chất lượng chứng minh trong vụ án hình sự. Nhiệm vụ nghiên cứu Với mục đích nghiên cứu như trên, nhiệm vụ đặt ra đối với luận án như sau: - Đánh giá tổng quan tình hình nghiên cứu ở nước ngoài và ở Việt Nam về những vấn đề liên quan đến chứng minh trong tố tụng hình sự, chỉ ra những điểm đã thống nhất, những điểm còn tranh luận chưa được giải quyết thấu đáo và những điểm luận án tập trung giải quyết.

- Phân tích và làm rõ những vấn đề lý luận về chứng minh trong tố tụng hình sự như khái niệm, đặc điểm, ý nghĩa, nội dung. của chứng minh trong tố tụng hình sự. - Phân tích và làm rõ quy định của pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam qua các thời kỳ, chỉ ra những bất cập và thiếu sót trong quy định của pháp luật tố tụng hình sự hiện hành của Việt Nam. - Nghiên cứu, tìm hiểu quy định trong pháp luật tố tụng hình sự của một số nước trên thế giới về chứng minh trong tố tụng hình sự, chỉ ra sự tương đồng, khác biệt và kinh nghiệm đối với Việt Nam.

- Đánh giáthực trạng chứng minh trong tố tụng hình sự khi giải quyết vụ án hình sự trên địa bàn tỉnh Đồng Nai, chỉ ra những ưu điểm, hạn chế và nguyên nhân của những vướng mắc trong thực tiễn chứng minh vụ án hình sự. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3. Đối tượng nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu của luận án là những vấn đề lý luận về chứng minh trong tố tụng hình sự, các quy định của pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam về chứng minh trong tố tụng hình sự, có tham khảo luật tố tụng hình sự của nước ngoài và thực tiễn thực hiện quy định của pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam về chứng minh trong tố tụng hình sự trên địa bàn tỉnh Đồng Nai. Phạm vi nghiên cứu Về không gian và thời gian, Luận án tập trung nghiên cứu thực tiễn chứng minh trong các giai giai đoạn tố tụng do Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án tiến hành trên địa bàn tỉnh Đồng Nai trong thời gian từ năm 2008 đến năm tháng 6 năm 2019.

Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu 4. Phương pháp luận Luận án nghiên cứu chứng minh trong tố tụng hình sự theo phương pháp liên ngành khoa học xã hội và đa ngành, liên ngành luật học. Trong luận án, tác giả chú trọng sử dụng phương pháp luận nghiên cứu sau: 3 - Luận án sử dụng phương pháp duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác – Lênin cũng như các quan điểm của Đảng, Nhà nước và tư tưởng Hồ Chí Minh trong đấu tranh phòng, chống tội phạm và bảo vệ quyền con người, quyền công dân trong tố tụng hình sự. -Luận án được hoàn thành dựa trên cơ sở lý luận nhận thức của Chủ nghĩa duy vật biện chứng để luận giải quá trình chứng minh trong tố tụng hình sự, từ việc thu thập, kiểm tra cho đến đánh giá chứng cứ.

Với triết lý nhận thức là một quá trình vận động và phát triển không ngừng từ không biết cho đến biết, từ ít đến nhiều, từ thấp đến cao, từ nông đến sâu để nắm được quy luật của sự vật và hiện tượng. Vấn đề này hoàn toàn phù hợp với việc chứng minh trong tố tụng hình sự. - Luận án sử dụng phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu lý luận luật hình sự, luật tố tụng hình sự làm cơ sở cho việc phân tích, đánh giá luật thực định về hoạt động chứng minh trong tố tụng hình sự. - Với lý luận về dấu vết trong khoa học điều tra tội phạm, đây là cơ chế hình thành chứng cứ trong vụ án hình sự mà các chủ thể có thẩm quyền cần phải nghiên cứu để có thể thu thập, kiểm tra và đánh giá chứng cứ một cách khách quan, toàn diện và đầy đủ nhằm xác định sự thật khách quan của vụ án.

Phương pháp nghiên cứu - Phương pháp khái quát, tổng hợp được sử dụng trong phần tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến hoạt động chứng minh trong tố tụng hình sự nhằm hệ thống hóa các công trình khoa học đã được công bố và phân loại theo nhóm công trình liên quan đến nội dung luận án. - Phương pháp phân tích được sử dụng trong hầu hết các nội dung được nghiên cứu trong luận án nhằm luận giải làm sáng tỏ những vấn đề lý luận, làm rõ quy định của pháp luật và từ đó đưa ra nhận xét, đánh gía mang tính kết luận đối với từng vấn đề hoặc từng nhóm vấn đề.