Luận án: Cơ quan CSĐT trong tố tụng hình sự Việt Nam - Pháp luật và thực tiễn

Phần 1 MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Tố tụng hình sự là một hoạt động rất quan trọng vì nó liên quan, ảnh hưởng đến các quyền và lợi ích cơ bản của công dân. Chính vì vậy, Đảng và Nhà nước ta đã có nhiều văn bản, chủ trương về cải cách tư pháp như: văn kiện Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ IX, X, XI, Nghị quyết số 08/2002/NQ/TW-BCT và Nghị quyết số 49/2005/NQ/TW-BCT của Bộ Chính trị nhằm từng bước hoàn thiện các cơ quan tư pháp. Cơ quan CSĐT là một trong những cơ quan tiến hành tố tụng, có nhiệm vụ phòng ngừa, phát hiện, điều tra các vụ án hình sự thuộc thẩm quyền.

Trong những năm qua, đặc biệt từ khi Bộ luật TTHS và Pháp lệnh tổ chức ĐTHS năm 2004 có hiệu lực, Cơ quan CSĐT trên toàn quốc đã được bố trí sắp xếp lại và hoàn thiện không ngừng về tổ chức và hoạt động, mọi hoạt động cơ bản đã đi vào nề nếp. Kết quả công tác điều tra, xử lý tội phạm theo Pháp lệnh tổ chức ĐTHS được nâng lên rõ rệt và có nhiều tiến bộ. Theo tổng hợp các báo cáo tổng kết của Văn phòng Cơ quan CSĐT Bộ Công an, tính từ năm 2005 đến hết năm 2013, Cơ quan CSĐT trên toàn quốc đã điều tra tổng số 741. Trong đó, khởi tố mới 695.

Trong tổng số 741.085 bị can thì Cơ quan CSĐT các cấp đã kết thúc điều tra được 526. Trong đó, kết luận điều tra đề nghị truy tố 512. Mặt khác, do công tác chuẩn bị tốt ngay từ đầu nên Cơ quan CSĐT cấp huyện được tăng thẩm quyền đã hoàn thành nhiệm vụ được giao; chất lượng điều tra, khám phá các vụ án hình sự được đảm bảo và nâng cao hơn trước, số vụ oan sai giảm đáng kể; các trường hợp VKS trả hồ sơ để điều tra bổ sung không đáng kể so với tổng số các vụ án thuộc thẩm quyền mới đã giải quyết. Bên cạnh đó, việc phối hợp giữa Cơ quan CSĐT Công an các cấp với các cơ quan tư pháp cùng cấp trong bắt, tạm giữ, tạm giam, truy tố, xét xử….

Điều đó, chứng tỏ hoạt động của Cơ quan CSĐT và các cơ quan khác được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động 1 điều tra theo Pháp lệnh tổ chức ĐTHS đã có nhiều ưu điểm và phát huy tác dụng, góp phần hiện thực hóa quan điểm của Đảng và Nhà nước về cải cách tư pháp. Tuy nhiên, sau một thời gian thực hiện Nghị quyết 08-NQ/TW ngày 02/1/2002 về một số nhiệm vụ trọng tâm công tác tư pháp trong thời gian tới, Nghị quyết 49- NQ/TW ngày 02/6/2005 của Bộ Chính trị về chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020 và đặc biệt sau 10 năm thực hiện mô hình Cơ quan CSĐT mới theo Pháp lệnh tổ chức ĐTHS và chủ trương tăng thẩm quyền cho Cơ quan CSĐT Công an cấp huyện thì hoạt động của Cơ quan CSĐT cũng đã bộc lộ những hạn chế, vướng mắc như: việc phân định thẩm quyền điều tra giữa các lực lượng điều tra trong Cơ quan CSĐT chưa rõ ràng, hợp lý; việc thực hiện quyền năng chỉ đạo, kiểm tra các hoạt động điều tra của Thủ trưởng, Phó Thủ trưởng Cơ quan CSĐT hiện nay còn chồng chéo, bất cập giữa chức năng về quản lý nhà nước trong lĩnh vực được phân công với quyền năng về tố tụng; quy định và thực tiễn công tác bổ nhiệm Thủ trưởng, Phó Thủ trưởng Cơ quan CSĐT và ĐTV còn nảy sinh một số bất cập và hạn chế; lực lượng làm công tác điều tra còn thiếu so với yêu cầu của tình hình; kinh phí, trang thiết bị phục vụ cho công tác điều tra còn thiếu và lạc hậu. Những hạn chế, vướng mắc trên ảnh hưởng không nhỏ đến hiệu quả của công tác điều tra tội phạm nói riêng và công tác phòng ngừa, đấu tranh chống tội phạm nói chung. Từ những phân tích trên đây cho thấy, việc nghiên cứu một cách đầy đủ các quy định của pháp luật TTHS về Cơ quan CSĐT là một yêu cầu cần thiết.

Trên cơ sở chỉ ra những bất cập, hạn chế trong quy định và thực tiễn hoạt động của Cơ quan CSĐT; nghiên cứu đề xuất những giải pháp, kiến nghị để hoàn thiện Cơ quan CSĐT là một công việc có ý nghĩa cả trên phương diện lý luận và thực tiễn. Chính vì lẽ đó, nghiên cứu sinh chọn nghiên cứu đề tài “Cơ quan Cảnh sát điều tra trong tố tụng hình sự Việt Nam” 2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài 2. Mục đích nghiên cứu Việc nghiên cứu luận án nhằm chỉ ra những bất cập của pháp luật TTHS về Cơ quan CSĐT, những hạn chế trong hoạt động của Cơ quan CSĐT trên toàn quốc và 2 những nguyên nhân của những bất cập, hạn chế đó để làm cơ sở đề xuất hệ thống các giải pháp, kiến nghị nhằm góp phần hoàn thiện pháp luật TTHS và nâng cao hiệu quả hoạt động của Cơ quan Cảnh sát điều tra.

Nhiệm vụ nghiên cứu Luận án có nhiệm vụ giải quyết các vấn đề sau: - Nghiên cứu những vấn đề lý luận chung, các quy định của pháp luật TTHS về hoạt động của Cơ quan CSĐT. Từ đó, chỉ ra những điểm bất hợp lý trong quy định của pháp luật TTHS hiện hành về Cơ quan Cảnh sát điều tra. - Khảo sát thực trạng hoạt động của Cơ quan CSĐT; làm rõ những hạn chế trong hoạt động của Cơ quan CSĐT và những nguyên nhân của những hạn chế đó. - Đưa ra hệ thống giải pháp, kiến nghị nhằm hoàn thiện pháp luật TTHS về Cơ quan CSĐT và nâng cao hiệu quả hoạt động của cơ quan này.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3. Đối tượng nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu của luận án là những vấn đề lý luận, quy định của pháp luật TTHS và thực tiễn áp dụng quy định của pháp luật TTHS về Cơ quan Cảnh sát điều tra. Phạm vi nghiên cứu - Phạm vi về nội dung: luận án nghiên cứu về Cơ quan CSĐT trên các mặt: mô hình tổ chức Cơ quan CSĐT; thẩm quyền điều tra; người tiến hành tố tụng trong Cơ quan CSĐT (Thủ trưởng, Phó Thủ trưởng Cơ quan CSĐT và ĐTV); chế độ đảm bảo cho hoạt động điều tra của Cơ quan CSĐT Bộ Công an, Cơ quan CSĐT Công an cấp tỉnh, Cơ quan CSĐT Công an cấp huyện. - Phạm vi về địa bàn: Để thực hiện luận án này, nghiên cứu sinh tiến hành nghiên cứu về hoạt động của Cơ quan CSĐT các cấp trên địa bàn cả nước.

- Phạm vi về thời gian: Luận án tiến hành nghiên cứu, khảo sát về tổ chức và hoạt động của Cơ quan CSĐT trong thời gian từ năm 2005 đến 2013. Những điểm mới của luận án 3 Một là, luận án đã trình bày, phân tích khá tổng quát những vấn đề chung nhất về Cơ quan CSĐT như: vị trí, chức năng, nhiệm vụ, nguyên tắc hoạt động, mối quan hệ, lịch sử hình thành và phát triển…Qua đó, nội dung luận án đã xây dựng lên một bức tranh tương đối tổng thể về Cơ quan CSĐT. Trong thực tế, đã có nhiều công trình khoa học nghiên cứu cơ sở lý luận về Cơ quan CSĐT như: sách tổng kết lịch sử, sách chuyên khảo, luận án tiến sĩ, luận văn thạc sĩ, bài báo…Tuy nhiên, qua nghiên cứu các công trình này cho thấy, các tác giả chỉ tập trung làm rõ một hoặc một số vấn đề có liên quan đến Cơ quan CSĐT mà chưa có công trình nào nghiên cứu, làm rõ một cách tổng thể về Cơ quan Cảnh sát điều tra. Hai là, chương 2 luận án đã nghiên cứu, phân tích các quy định của pháp luật TTHS về Cơ quan CSĐT trên các mặt: mô hình, tổ chức bộ máy; thẩm quyền điều tra; người tiến hành tố tụng trong Cơ quan CSĐT.

Đồng thời, phân tích, chỉ ra những điểm bất cập trong hệ thống pháp luật TTHS về Cơ quan CSĐT nhằm để đề xuất những giải pháp, kiến nghị hoàn thiện. Các quy định của pháp luật TTHS về Cơ quan CSĐT gồm rất nhiều các văn bản có giá trị pháp lý khác nhau như: Bộ luật TTHS, Pháp lệnh tổ chức điều tra hình sự, Quyết định, Chỉ thị, Thông tư…Do đó, việc nghiên cứu, hệ thống hóa và phân tích các văn bản có liên quan là một công việc cần thiết khi nghiên cứu về chủ thể này. Tuy nhiên, qua khảo sát cho thấy chưa có một tài liệu nào nghiên cứu, hệ thống hóa các văn bản pháp luật tố tụng về Cơ quan Cảnh sát điều tra. Ba là, luận án đã khảo sát toàn diện và sử dụng hầu hết các số liệu thống kê về Cơ quan CSĐT trên toàn quốc từ năm 2005 đến 2013.

Kết quả khảo sát này không chỉ phục vụ cho việc nghiên cứu luận án mà còn có thể sử dụng cho các công trình khoa học khác sau này. Bốn là, luận án đã đưa ra hệ thống các giải pháp, kiến nghị một cách đồng bộ, những giải pháp, kiến nghị này không những có giá trị về mặt lập pháp mà còn có giá trị trong việc nâng cao hiệu quả hoạt động của Cơ quan CSĐT. Do đó, có thể nói đây là một đóng góp mới của luận án khi hướng vào những giải pháp thiết thực. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài 4 Luận án “Cơ quan Cảnh sát điều tra trong tố tụng hình sự Việt Nam” là công trình khoa học nghiên cứu một cách có hệ thống, toàn diện về Cơ quan CSĐT với vị trí là một trong những cơ quan tiến hành tố tụng và các giải pháp nhằm hoàn thiện các mặt hoạt động của cơ quan này.

Luận án với những trình bày, phân tích sâu sắc về nhận thức chung, pháp luật TTHS thực định và những định hướng hoàn thiện về Cơ quan CSĐT sẽ đóng góp không nhỏ cho việc hoàn thiện hệ thống pháp luật có liên quan đến Cơ quan CSĐT, trước hết là pháp luật TTHS và dự thảo luật tổ chức điều tra hình sự. Những định hướng hoàn thiện Bộ luật TTHS và một số đề xuất trong dự thảo Luật tổ chức điều tra hình sự sẽ là những gợi ý có giá trị mà các nhà lập pháp có thể nghiên cứu, xem xét để xây dựng và hoàn thiện các đạo luật có liên quan, bao gồm cả những văn bản dưới luật về TTHS ban hành sau này. Luận án cũng sẽ là tài liệu nghiên cứu, tham khảo hữu ích cho các nhà khoa học, các giảng viên và các nhà lập pháp, đặc biệt trong lĩnh vực hình sự. 5 Phần 2 TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1.

Tổng quan tình hình nghiên cứu 1.