Bảo vệ quyền con người của phụ nữ trong lĩnh vực tư pháp hình sự tại việt nam

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI KHOA LUẬT HOÀNG HƢƠNG THỦY B¶O VÖ QUYÒN CON NG¦êI CñA PHô N÷ TRONG LÜNH VùC T¦ PH¸P H×NH Sù VIÖT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC HÀ NỘI - 2021 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI KHOA LUẬT HOÀNG HƢƠNG THỦY B¶O VÖ QUYÒN CON NG¦êI CñA PHô N÷ TRONG LÜNH VùC T¦ PH¸P H×NH Sù VIÖT NAM Chuyên ngành: Luật Hình sự và Tố tụng hình sự Mã số: 938 01 01.03 LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: PGS. LÊ LAN CHI HÀ NỘI - 2021 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan luận án “Bảo vệ quyền con người của phụ nữ trong lĩnh vực tư pháp hình sự Việt Nam” là công trình nghiên cứu độc lập của cá nhân tôi. Ngoài những thông tin thứ cấp có liên quan đến nghiên cứu đã được trích dẫn theo quy định, toàn bộ kết quả trình bày trong luận án được phân tích từ nguồn dữ liệu điều tra do cá nhân tôi trực tiếp thực hiện. Tất cả các số liệu nêu trong luận án là trung thực và từ những nguồn hợp pháp.

Những kết luận khoa học của luận án chưa từng được công bố trong bất kỳ công trình nghiên cứu nào khác. Tôi xin chịu trách nhiệm về lời cam đoan của mình. TÁC GIẢ Hoàng Hƣơng Thủy MỤC LỤC Trang Lời cam đoan Mục lục Danh mục các từ viết tắt Danh mục các bảng biểu MỞ ĐẦU .1 CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU. Tình hình nghiên cứu trong nƣớc.

Nhóm công trình nghiên cứu đa ngành luật học về bảo vệ quyền con ngƣời và các nội dung bảo vệ quyền có liên quan đến phụ nữ. Nhóm công trình nghiên cứu về bảo vệ quyền con ngƣời bằng pháp luật trong lĩnh vực tƣ pháp hình sự. Nhóm công trình nghiên cứu về bảo vệ quyền con ngƣời của phụ nữ với tƣ cách là chủ thể tội phạm hay là nạn nhân/bị hại trong vụ án hình sự. Tình hình nghiên cứu ngoài nƣớc.

Nhóm công trình nghiên cứu đa ngành luật học về bảo vệ quyền con ngƣời và các nội dung bảo vệ quyền có liên quan đến phụ nữ. Nhóm công trình nghiên cứu về bảo vệ quyền con ngƣời bằng pháp luật trong lĩnh vực tƣ pháp hình sự. Nhóm công trình nghiên cứu về bảo vệ quyền con ngƣời của phụ nữ với tƣ cách là chủ thể tội phạm hay là nạn nhân/bị hại trong vụ án hình sự. Đánh giá tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án.

Những kết quả nghiên cứu đƣợc kế thừa. Những vấn đề cần đƣợc tiếp tục nghiên cứu. Câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu .34 CHƢƠNG 2: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ BẢO VỆ QUYỀN CON NGƢỜI CỦA PHỤ NỮ TRONG LĨNH VỰC TƢ PHÁP HÌNH SỰ. Quyền con ngƣời của phụ nữ trong tƣ pháp hình sự.

Khái niệm quyền con ngƣời của phụ nữ trong tƣ pháp hình sự. Đặc điểm quyền con ngƣời của phụ nữ trong tƣ pháp hình sự. Bảo vệ quyền con ngƣời của phụ nữ trong tƣ pháp hình sự. Khái niệm bảo vệ quyền con ngƣời của phụ nữ trong tƣ pháp hình sự.

Cơ sở bảo vệ quyền con ngƣời của phụ nữ trong tƣ pháp hình sự. Phƣơng thức bảo vệ quyền con ngƣời của phụ nữ trong tƣ pháp hình sự. Ý nghĩa của việc bảo vệ quyền con ngƣời của phụ nữ trong tƣ pháp hình sự. Chuẩn mực quốc tế về bảo vệ quyền con ngƣời của phụ nữ trong lĩnh vực tƣ pháp hình sự.

Quan điểm, quy định quốc tế bảo vệ quyền con ngƣời của phụ nữ trong tƣ pháp hình sự. Cơ chế bảo vệ quyền con ngƣời của phụ nữ trong tƣ pháp hình sự theo quy định của pháp luật quốc tế .80 KẾT LUẬN CHƢƠNG 2.84 CHƢƠNG 3: THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VÀ THỰC TIỄN BẢO VỆ QUYỀN CON NGƢỜI CỦA PHỤ NỮ TRONG TƢ PHÁP HÌNH SỰ VIỆT NAM. Pháp luật về bảo vệ quyền con ngƣời của phụ nữ trong tƣ pháp hình sự Việt Nam. Pháp luật Việt Nam trƣớc năm 2015 về bảo vệ quyền con ngƣời của phụ nữ trong tƣ pháp hình sự.

Pháp luật hiện hành về bảo vệ quyền con ngƣời của phụ nữ. Thực tiễn bảo vệ quyền con ngƣời của phụ nữ ở Việt Nam trong tƣ pháp hình sự giai đoạn 2010-2019. Thực tiễn áp dụng pháp luật bảo vệ quyền con ngƣời của phụ nữ với tƣ cách là nạn nhân của tội phạm. Thực tiễn áp dụng pháp luật bảo vệ quyền con ngƣời của phụ nữ với tƣ cách là ngƣời phạm tội.

Những tồn tại, hạn chế trong thực tiễn bảo vệ quyền con ngƣời của phụ nữ và nguyên nhân .118 KẾT LUẬN CHƢƠNG 3.121 CHƢƠNG 4: CÁC QUAN ĐIỂM VÀ GIẢI PHÁP TĂNG CƢỜNG BẢO VỆ QUYỀN CON NGƢỜI CỦA PHỤ NỮ TRONG TƢ PHÁP HÌNH SỰ VIỆT NAM. Các quan điểm bảo vệ quyền con ngƣời của phụ nữ trong tƣ pháp hình sự bối cảnh xây dựng nhà nƣớc pháp quyền và cải cách tƣ pháp ở Việt Nam. Các giải pháp tăng cƣờng bảo vệ quyền phụ nữ trong tƣ pháp hình sự. Hoàn thiện quy định pháp luật nhằm bảo đảm quyền con ngƣời của phụ nữ trong tƣ pháp hình sự ở Việt Nam.

Hƣớng dẫn pháp luật và tổng kết thực tiễn bảo vệ quyền con ngƣời của phụ nữ trong tƣ pháp hình sự. Các giải pháp khác .139 KẾT LUẬN CHƢƠNG 4.145 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN .148 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO. 1PL DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT VÀ KÝ HIỆU 1 BLHS Bộ Luật Hình sự 2 BLTTHS Bộ luật Tố tụng hình sự 3 CAT Công ƣớc về chống tra tấn và các hình thức đối xử, trừng phạt tàn bạo, vô nhân đạo hoặc hạ thấp nhân phẩm (1984) 4 CEDAW Công ƣớc về xóa bỏ mọi hình thức phân biệt đối xử chống lại phụ nữ (1979) 5 ICCPR Công ƣớc quốc tế về các quyền dân sự và chính trị (1966) 6 ICESCR Công ƣớc quốc tế về các quyền kinh tế, xã hội và văn hóa 7 LTCCQĐTHS Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự 8 LTHAHS Luật Thi hành án hình sự 9 QCN Quyền con ngƣời 10 TAND Tòa án nhân dân 11 TNHS Trách nhiệm hình sự 13 TPHS Tƣ pháp hình sự 12 TTHS Tố tụng hình sự 16 UDHR Tuyên ngôn thế giới về quyền con ngƣời 18 UN WOMEN Cơ quan Liên hợp quốc về bình đẳng giới và trao quyền cho phụ nữ 14 UNDP Chƣơng trình phát triển Liên hợp quốc 15 UNODC Văn phòng Liên hợp quốc về chống ma tuý và tội phạm 17 UPR Cơ chế kiểm điểm định kỳ phổ cập về quyền con ngƣời DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU Số hiệu Tên bảng Trang Bảng 3.1 Số vụ án đƣợc đƣa ra xét xử sơ thẩm có bị hại là nữ 108 Bảng 3.2 Kết quả khảo sát quan điểm xử lý các vụ án hình sự có ngƣời bị buộc tội là nữ 115 Bảng 3.3 Đánh giá thực tiễn bảo vệ quyền của bị can/bị cáo là phụ nữ trong quá trình tham gia tố tụng 117 Số hiệu Tên biểu đồ Trang Biểu đồ 3.1 Số vụ, số bị can đã khởi tố giai đoạn 2010-2019 110 Biểu đồ 3.2 Số liệu bị cáo đã xét xử giai đoạn 2010-2019 111 Biểu đồ 3.3 Kết quả khảo sát quan điểm đối với sự cần thiết phải tôn trọng, đảm bảo quyền của bị can/bị cáo nữ trong quá trình tham gia tố tụng 113 Biểu đồ 3.4 Kết quả khảo sát quan điểm và thực tiễn triển khai việc không tạm giam đối với ngƣời bị tình nghi là phụ nữ đang có thai hoặc nuôi con nhỏ dƣới 36 tháng tuổi 116 MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của việc nghiên cứu Quyền con ngƣời (QCN) là giá trị thiêng liêng bất khả tƣớc đoạt, nó hiện hữu trong nhiều lĩnh vực của đời sống xã hội trong đó có tƣ pháp hình sự (TPHS).

Không là hiện tƣợng phổ biến, không có ảnh hƣởng sâu rộng, không diễn ra hàng ngày hàng giờ nhƣ trong môi trƣờng, dân sự, hành chính, kinh tế… nhƣng có thể nói QCN trong TPHS lại dễ bị xâm phạm, bị tổn thƣơng và hậu quả để lại cũng nghiêm trọng nhất vì động chạm đến quyền đƣợc sống, quyền tự do, quyền bảo toàn danh dự, nhân phẩm và các quyền dân sự cơ bản nhất của con ngƣời khi họ ở địa vị của bên yếu thế trong mối quan hệ với các cơ quan công quyền, cơ quan tƣ pháp hình sự đƣợc nhà nƣớc trao thẩm quyền khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử, thi hành án và thẩm quyền áp dụng các biện pháp cƣỡng chế nghiêm khắc của tƣ pháp hình sự. Phụ nữ có vai trò chủ chốt trong gia đình và đóng góp quan trọng vào sự phát triển toàn diện của đất nƣớc; không chỉ là chủ thể chính thực hiện chức năng tái sản xuất sức lao động mà còn nắm giữ vai trò quan trọng trong các hoạt động kinh tế, sản xuất cũng nhƣ các vai trò khác của đời sống xã hội. Tuy nhiên, trong các văn kiện pháp lý, các nghiên cứu về lý luận cũng nhƣ thực tiễn về QCN trên thế giới thì phụ nữ đƣợc xác định là nhóm ngƣời có nguy cơ cao bị tổn thƣơng về QCN do đặc tính giới mang lại [35, tr. Vì vậy, QCN của phụ nữ trong TPHS dễ bị tổn thƣơng “kép” do địa vị pháp lý không bình đẳng của chủ thể yếu thế khi tham gia vào các quan hệ pháp luật trong lĩnh vực tƣ pháp hình sự cùng với các “nguy cơ cao bị tổn thƣơng về QCN do đặc tính giới mang lại”.

Trên phƣơng diện thể chế, Việt Nam đã sớm tham gia các Công ƣớc quốc tế về QCN và đƣợc đánh giá là quốc gia có nhiều tiến bộ trong việc cải cách hệ thống pháp luật nhằm bảo vệ tốt hơn quyền và lợi ích chính đáng của ngƣời phụ nữ. Bảo vệ QCN của phụ nữ trong lĩnh vực TPHS là một nội dung quan trọng trong luật nhân quyền quốc tế đã đƣợc Việt Nam nội luật hóa và ghi nhận trong nhiều văn bản quy phạm pháp luật nhƣ Hiến pháp, Bộ luật hình sự; Luật Tố tụng hình sự; Luật Tổ chức điều tra hình sự; Luật Thi hành án hình sự. hình thành nên hệ thống pháp 1 luật bảo vệ QCN trong TPHS của Việt Nam. Tuy nhiên, trong các năm 2015, 2018, 2019 Việt Nam với tƣ cách là quốc gia thành viên liên tục nhận đƣợc khuyến nghị chung và khuyến nghị cụ thể của Uỷ ban CEDAW, Uỷ ban ICCRR và UPR về việc cần quan tâm thực hiện nhằm tháo gỡ rào cản hướng tới đảm bảo QCN của phụ nữ trong lĩnh vực tư pháp.