Bảo đảm quyền con người của người bị kết án phạt tù trong thi hành án hình sự ở Việt Nam - Luận án TS

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH LÊ HỮU TRÍ BẢO ĐẢM QUYỀN CON NGƯỜI CỦA NGƯỜI BỊ KẾT ÁN PHẠT TÙ TRONG THI HÀNH ÁN HÌNH SỰ Ở VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC TP. HỒ CHÍ MINH, NĂM 2017 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH LÊ HỮU TRÍ BẢO ĐẢM QUYỀN CON NGƯỜI CỦA NGƯỜI BỊ KẾT ÁN PHẠT TÙ TRONG THI HÀNH ÁN HÌNH SỰ Ở VIỆT NAM Chuyên ngành: Luật Hình sự và Tố tụng hình sự Mã số: 62.04 LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC Người hướng dẫn khoa học: PGS, TS. Trần Văn Độ TP HỒ CHÍ MINH, NĂM 2017 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu nêu trong Luận án là trung thực.

Những kết luận khoa học của Luận án chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác. TÁC GIẢ LUẬN ÁN Lê Hữu Trí DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT BCA : Bộ Công an BLHS : Bộ luật Hình sự BLTTHS : Bộ luật Tố tụng hình sự BQP : Bộ Quốc phòng CHAPT : Chấp hành án phạt tù CSGG : Cơ sở giam giữ HTTP : Hỗ trợ tư pháp ICCPR : Công ước của Liên hợp Quốc về các quyền dân sự và chính trị ICESCR : Công ước của Liên hợp Quốc về các quyền kinh tế, xã hội và văn hóa LHQ : Liên Hợp Quốc NTG : Nhà tạm giữ QCN : Quyền con người THAHS : Thi hành án hình sự THAPT : Thi hành án phạt tù TTG : Trại tạm giam UDHR : Tuyên ngôn toàn thế giới về nhân quyền VKS : Viện Kiểm sát DANH MỤC CÁC BẢNG VÀ BIỂU ĐỒ Bảng 3. Số liệu phạm nhân từng năm từ 2010 đến 2016. Số liệu phạm nhân chết từ năm 2010 đến năm 2016.

Diện tích sàn nằm của phạm nhân ở các trại giam từ năm 2010 đến năm 2016. Số liệu học văn hóa, học tập thời sự, chính trị và chính sách pháp luật của phạm nhân. Kết quả giải quyết, khiếu nại tố cáo trong THAPT. Kết quả xếp loại thi đua CHAPT của phạm nhân từ năm 2010 đến năm 2016.

Số liệu phạm nhân từ 2010 đến 2016. Số lượng cán bộ, chiến sĩ Tổng cục Cảnh sát TTAHS và .112 MỤC LỤC MỞ ĐẦU. TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN VẤN ĐỀ BẢO ĐẢM QUYỀN CON NGƯỜI CỦA NGƯỜI CHẤP HÀNH ÁN PHẠT TÙ TRONG THI HÀNH ÁN HÌNH SỰ. Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài.

Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam. Đánh giá tổng quan tình hình nghiên cứu. LÝ LUẬN VỀ QUYỀN CON NGƯỜI VÀ BẢO ĐẢM QUYỀN CON NGƯỜI CỦA NGƯỜI CHẤP HÀNH ÁN PHẠT TÙ TRONG THI HÀNH ÁN HÌNH SỰ. Lý luận về quyền con người của người chấp hành án phạt tù trong thi hành án hình sự.

Lý luận về bảo đảm quyền con người của người chấp hành án phạt tù trong thi hành án hình sự. Bảo đảm quyền con người của người chấp hành án phạt tù trong thi hành án hình sự của một số nước trên thế giới. THỰC TRẠNG BẢO ĐẢM QUYỀN CON NGƯỜI CỦA NGƯỜI CHẤP HÀNH ÁN PHẠT TÙ TRONG THI HÀNH ÁN HÌNH SỰ Ở VIỆT NAM. Thực trạng quy định pháp luật về bảo đảm quyền con người của người chấp hành án phạt tù trong thi hành án hình sự ở Việt Nam.

Thực trạng bảo vệ quyền con người của người chấp hành án phạt tù trong thi hành án hình sự ở Việt Nam. Thực trạng tổ chức thực hiện quyền con người của người chấp hành án phạt tù trong thi hành án hình sự ở Việt Nam. Nguyên nhân của những hạn chế, bất cập trong việc bảo đảm quyền con người của người chấp hành án phạt tù trong thi hành án hình sự ở Việt Nam. QUAN ĐIỂM VÀ GIẢI PHÁP TĂNG CƯỜNG BẢO ĐẢM QUYỀN CON NGƯỜI CỦA NGƯỜI CHẤP HÀNH ÁN PHẠT TÙ TRONG THI HÀNH ÁN HÌNH SỰ Ở VIỆT NAM.

Quan điểm của Đảng, Nhà nước ta về bảo đảm quyền con người của người chấp hành án phạt tù trong thi hành án hình sự. Giải pháp tăng cường bảo đảm quyền con người của người chấp hành án phạt tù trong thi hành án hình sự ở Việt Nam .152 DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN DANH MỤC VĂN BẢN PHÁP LUẬT VỀ BẢO ĐẢM QUYỀN CON NGƯỜI CỦA NGƯỜI CHẤP HÀNH ÁN PHẠT TÙ TRONG THI HÀNH ÁN HÌNH SỰ DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO PHỤ LỤC 1 MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Quyền con người là một giá trị cao quý, là một phạm trù lịch sử, là kết quả đấu tranh chung của toàn thể nhân loại nhằm vươn tới một xã hội công bằng, dân chủ và văn minh. Bảo đảm QCN nói chung và QCN của người bị kết án phạt tù nói riêng là một yếu tố rất quan trọng khi xây dựng, ban hành các chủ trương, chính sách và pháp luật của Nhà nước ta và là mục tiêu của các cuộc cách mạng do Đảng ta lãnh đạo.

Đặc biệt là trong giai đoạn hiện nay, QCN là một vấn đề được nhiều quốc gia và các tổ chức trên thế giới quan tâm. Ở nước ta, QCN luôn được Đảng và Nhà nước ta quan tâm bảo đảm. Điều đó đã được minh chứng rất rõ thông qua việc Nhà nước ta đã xây dựng và ban hành các bản Hiến pháp và các văn bản pháp luật về QCN, quyền công dân. Đặc biệt là với việc xây dựng và ban hành Hiến pháp năm 2013, QCN, quyền công dân đã được hiến định thành một chương trong Hiến pháp năm 2013.

“THAPT là hoạt động tổ chức thi hành bản án, quyết định phạt tù đã có hiệu lực pháp luật của những cơ quan, cá nhân được Nhà nước giao quyền buộc những người bị kết án tù có thời hạn hoặc tù chung thân phải chấp hành bản án phạt tù tại trại giam nhằm mục đích quản lý, giáo dục cải tạo họ trở thành những người lương thiện có ích cho xã hội, có ý thức tuân theo pháp luật và các quy tắc của cuộc sống xã hội chủ nghĩa, ngăn ngừa họ phạm tội mới.”1 Trong công cuộc đấu tranh phòng, chống tội phạm và bảo vệ pháp luật ở nước ta hiện nay thì THAPT có vị trí rất quan trọng. Đây là một hoạt động trong lĩnh vực tư pháp hình sự rất phức tạp, liên quan đến nhiều lĩnh vực đời sống xã hội, đặc biệt là QCN, do nhiều cơ quan chức năng phối hợp tổ chức thực hiện mà nòng cốt là lực lượng Công an nhân dân, dưới sự giám sát của Nhà nước, các đoàn thể, tổ 1 Hoàng Ngọc Nhất (2000), Quản lý nhà nước về THAPT, Đề tài khoa học cấp Bộ, Hà Nội, tr. 2 chức xã hội và công dân, nhằm bảo đảm cho bản án phạt tù được thi hành nghiêm chỉnh, loại trừ các vi phạm có thể xảy ra. THAPT là một mặt hoạt động của Nhà nước tác động trực tiếp đến QCN và đặc biệt là QCN của người bị kết án phạt tù.

THAPT là nơi các biện pháp cưỡng chế của Nhà nước được áp dụng phổ biến nhất và vì vậy là nơi QCN dễ bị xâm hại nhất. Bảo đảm QCN nói chung và QCN của người bị kết án phạt tù nói riêng là một trong những nội dung và cũng là mục đích của chiến lược cải cách tư pháp của Nhà nước ta đến năm 2020. Nghị quyết số 49/NQ-TW ngày 02/6/2005 của Bộ Chính trị về Chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020 khẳng định: “Đòi hỏi của công dân và xã hội đối với cơ quan tư pháp ngày càng cao; các cơ quan tư pháp phải thực sự là chỗ dựa của nhân dân trong việc bảo vệ công lý, QCN; đồng thời phải là công cụ hữu hiệu bảo vệ pháp luật và pháp chế xã hội chủ nghĩa, đấu tranh có hiệu quả với các loại tội phạm và vi phạm.”2 Báo cáo chính trị của Ban chấp hành Trung ương Đảng khóa XI tại Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ XII của Đảng cũng tiếp tục đặt ra nhiệm vụ: “Tiếp tục đẩy mạnh việc thực hiện Chiến lược cải cách tư pháp, xây dựng nền tư pháp trong sạch, vững mạnh, dân chủ, nghiêm minh, từng bước hiện đại; bảo vệ pháp luật, công lý, QCN, quyền công dân, bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa, lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của cơ quan, tổ chức và cá nhân.”3 Tuy nhiên, hiện nay các quy định pháp luật về bảo đảm QCN của người bị kết án phạt tù vẫn còn chưa hoàn thiện, việc tổ chức thực hiện các quy định pháp luật về bảo đảm QCN của người bị kết án phạt tù đạt hiệu quả chưa cao. Nhiều QCN của người bị kết án phạt tù vẫn chưa được bảo đảm thực hiện trên thực tế THAHS.

Qua báo cáo của Tổng cục Cảnh sát THAHS và HTTP - BCA và Vụ Kiểm sát tạm giữ, tạm giam, quản lý giáo dục người CHAPT - VKS nhân dân tối cao, hàng năm vẫn còn tình trạng vi phạm QCN của người bị kết án phạt tù xảy ra. Chẳng hạn, 2 Bộ Chính trị (2005), Nghị quyết số 49/NQ-TW ngày 02/6/2005 “Về chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020”, Hà Nội, tr. 3 Ban chấp hành Trung ương Đảng khóa XI (2016), Báo cáo chính trị của Ban chấp hành Trung ương Đảng khóa XI tại Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ XII của Đảng, Hà Nội, tr. 3 “năm 2015, số phạm nhân chết là 771 người, nguyên nhân chết do bệnh lý là 280 phạm nhân, chết do nhiễm HIV/AIDS là 444 phạm nhân, chết do tự sát là 19 phạm nhân, bị đánh chết bởi phạm nhân khác là 04 phạm nhân, chết do tai nạn lao động là 04 phạm nhân và chết do nguyên nhân khác là 20 phạm nhân.”4 Trong số phạm nhân chết vẫn có trường hợp phạm nhân bị đánh chết bởi phạm nhân khác.

Đây là một trong những biểu hiện vi phạm QCN của người bị kết án phạt tù trong THAHS. Điều đó cũng ảnh hưởng đến hiệu quả của hoạt động THAPT ở nước ta. Cụ thể là qua số liệu thống kê cho thấy, tỷ lệ người chấp hành xong hình phạt tù trở về tái hòa nhập với cộng đồng tiếp tục phạm tội chiếm một tỷ lệ khá cao, bình quân khoảng 25%.5 Sở dĩ, vấn đề bảo đảm QCN của người bị kết án phạt tù đạt hiệu quả chưa cao là do nhiều nguyên nhân, trong đó có hạn chế, bất cập của hệ thống pháp luật; cơ chế, nhận thức, thái độ và chế độ trách nhiệm của cơ quan, cán bộ THAPT.