Bào chữa bắt buộc trong tố tụng hình sự Việt Nam - Luận án tiến sĩ

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI NGUYỄN PHÚ LÂM BÀO CHỮA BẮT BUỘC TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM Ngành: Luật Hình sự và Tố tụng hình sự Mã số: 9380104 LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC Người hướng dẫn khoa học: GS. HỒ TRỌNG NGŨ Hà Nội, 2024 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu nêu trong luận án là trung thực. Những kết luận khoa học của luận án chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác.

TÁC GIẢ LUẬN ÁN MỤC LỤC MỞ ĐẦU. 1 CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU. Tổng quan tình hình nghiên cứu. Đánh giá tổng quan tình hình nghiên cứu.

Câu hỏi nghiên cứu và giả thiết nghiên cứu. 18 KẾT LUẬN CHƯƠNG 1. 20 CHƯƠNG 2: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ BÀO CHỮA BẮT BUỘC TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM .1 Khái niệm, đặc điểm, vai trò và ý nghĩa của bào chữa bắt buộc trong Tố tụng hình sự Việt Nam .2 Nội dung bào chữa bắt buộc trong tố tụng hình sự Việt Nam .3 Bào chữa bắt buộc trong TTHS một số nước trên thế giới. 63 KẾT LUẬN CHƯƠNG 2.

82 CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT VÀ THỰC TIỄN VỀ BÀO CHỮA BẮT BUỘC TẠI VIỆT NAM .1 Thực trạng quy định của pháp luật TTHS Việt Nam về bào chữa bắt buộc 83 3.2 Thực tiễn về bào chữa bắt buộc ở Việt Nam .3 Thực tiễn bào chữa bắt buộc trong từng giai đoạn TTHS ở Việt Nam. 122 KẾT LUẬN CHƯƠNG 3. 132 CHƯƠNG 4: MỘT SỐ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VÀ TĂNG CƯỜNG BẢO ĐẢM BÀO CHỮA BẮT BUỘC TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM .1 Một số định hướng giải pháp đối với bào chữa bắt buộc.2 Một số giải pháp cụ thể hoàn thiện pháp luật về bào chữa bắt buộc .3 Một số giải pháp tăng cường đảm bảo về bào chữa bắt buộc. …152 KẾT LUẬN CHƯƠNG 4.

…159 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO. 162 DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT  Bộ luật hình sự: BLHS  Bộ luật Tố tụng hình sự: BLTTHS  Cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng: CQCTQTHTT  Người có thẩm quyền tiến hành tố tụng: NCTQTHTT  Quyền bào chữa QBC  Công ước quốc tế: CƯQT  Tố tụng hình sự: TTHS  Trách nhiệm hình sự: TNHS  Người bào chữa: NBC  Tiến hành tố tụng: THTT  Vụ án hình sự: VAHS  Mặt trận Tổ quốc: MTTQ  Bào chữa viên nhân dân: BCVND  Trợ giúp viên pháp lý: TGVPL  Trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước: TTTGPLNN  Trung tâm tư vấn pháp luật: TTTVPL  Trợ giúp pháp lý: TGPL  Tư vấn pháp luật: TVPL  Viện kiểm sát Nhân dân Tối cao: VKSNDTC  Viện kiểm sát nhân dân: VKSND  Tòa án Nhân dân Tối cao: TANDTC  Tòa án nhân dân: TAND  Đoàn luật sư ĐLS  Văn phòng luật sư: VPLS  Cơ quan điều tra: CQĐT  Hội thẩm nhân dân; HTND  Hội đồng xét xử: HĐXX  Xã hội hóa: XHH MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Ở Việt Nam hiện nay với định hướng cải cách tư pháp và hoàn thiện hệ thống pháp luật hướng tới mục đích xây dựng nhà nước pháp quyền, việc ghi nhận và mở rộng các quyền cơ bản của con người cho phù hợp với sự phát triển chung của thế giới là một tất yếu khách quan. Quyền cơ bản của con người được ghi nhận trong nhiều lĩnh vực của hệ thống pháp luật, trong đó có tố tụng hình sự (TTHS).

Quyền con người trong TTHS rất rộng lớn nhưng tựu chung bao gồm một số quyền cơ bản như: Quyền được xét xử công bằng; Quyền được bình đẳng trước tòa án; Quyền bào chữa (QBC); Người chưa thành niên phải được áp dụng thủ tục tố tụng hình sự đặc biệt. Nhà nước thông qua các hoạt động TTHS để giải quyết các vụ án hình sự nhằm bảo vệ trật tự xã hội nhưng cũng tại đó số phận pháp lý của những chủ thể bị buộc tội sẽ được định đoạt thậm chí là tước bỏ, tuy nhiên ở họ vẫn có một số quyền không thể bị xâm hại mà phải được pháp luật bảo vệ. QBC của người bị buộc tội (NBBT) trong TTHS là một quyền quan trọng. Quyền này là một biện pháp tố tụng không chỉ bảo vệ cho lợi ích hợp pháp của NBBT mà còn là công cụ quan trọng để xác định được sự thật khách quan của vụ án.

Bên cạnh những chủ thể bị buộc tội thông thường có thể tự bào chữa để bảo vệ mình thì cũng tồn tại những chủ thể bị buộc tội không bình thường, đó là những chủ thể có thiệt thòi hơn những chủ thể khác vì gặp phải những khó khăn nhất định khiến họ không thể tự bảo vệ mình trước những cáo buộc khi tham gia tố tụng hình sự và thật không công bằng khi những chủ thể này cũng bị đối xử như những chủ thể thông thường khác. Đối với những trường hợp này QBC sẽ không được bảo đảm nếu như họ không nhận được sự giúp đỡ bào chữa từ người khác. Chính vì thế trong quá trình TTHS đối với một số trường hợp đặc biệt luôn tồn tại những quy định được áp dụng riêng cho họ, trong lý luận hiện nay gọi đây là trường hợp bào chữa bắt buộc, còn trong thực tiễn gọi là bào chữa chỉ định. Sự tham gia bắt buộc của người bào chữa trong những vụ án này không chỉ là những quy định mang 1 tính nhân đạo để bảo vệ quyền lợi của người bị buộc mà nó còn là vì lợi ích của công lý, bảo vệ pháp chế, công bằng xã hội giúp cho việc giải quyết vụ án hình sự một cách nhanh chóng, khách quan góp phần tránh được oan sai.

Bào chữa bắt buộc (BCBB) được coi như là một thủ tục tố tụng đặc biệt đối với những chủ thể đặc biệt trong TTHS, tuy nhiên chế định này ngay cả trong lý luận và thực tiễn áp dụng đã bộc lộ nhiều khiếm khuyết, chưa đáp ứng được yêu cầu đặt ra. Những bất cập đó đã dẫn đến sự tùy tiện trong áp dụng cũng như những thiếu sót về cơ chế, đã làm sai lệch bản chất nhân đạo, ý nghĩa tốt đẹp của quy định đó trong thời gian qua. Với những thách thức nêu trên những vấn đề về BCBB đòi hỏi cần phải hoàn thiện hơn để đảm bảo quy định này được phát huy trong thực tiễn. Từ những trình bày trên cho thấy mục đích nghiên cứu về BCBB để hoàn thiện chế định này là nhiệm vụ cấp bách để đáp ứng yêu cầu đổi mới tư pháp ở Việt Nam hiện nay.

Xuất phát từ những đòi hỏi trên của thực tiễn, tác giả chọn đề tài “Bào chữa bắt buộc trong tố tụng hình sự Việt Nam” để nghiên cứu luận án tiến sĩ, chuyên ngành luật hình sự và tố tụng hình sự tại Học viện Khoa học Xã hội. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 2. Mục đích nghiên cứu Mục đích nghiên cứu của Luận án góp phần làm sáng tỏ hệ thống lý luận và thực trạng áp dụng BCBB tại Việt Nam, đề xuất những giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả áp dụng BCBB trong TTHS nước ta. Những vấn đề, kết luận từ nghiên cứu này sẽ là cơ sở để các học giả tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện về bào chữa bắt buộc trong TTHS tại Việt Nam trong tương lai.

Nhiệm vụ nghiên cứu Nhằm thực hiện mục đích này, luận án đề ra các nhiệm vụ như: - Làm rõ vấn đề lý luận về BCBB trong TTHS ở Việt Nam như : cơ sở hình thành BCBB; khái niệm, vai trò, đặc điểm, ý nghĩa của BCBB trong TTHS ở Việt Nam - Làm rõ thực trạng chế định của pháp luật và thực tiễn thực hiện chế định 2 về BCBB trong Tố tụng hình sự tại Việt Nam - Kiến nghị hoàn thiện pháp luật về BCBB và các giải pháp đảm bảo có hiệu quả cho BCBB trong TTHS tại Việt Nam thời gian tới. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của đề tài 3. Đối tượng nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu của Luận án là bào chữa bắt buộc cho người bị buộc tội trong TTHS Việt Nam (trong phạm vị luận án này tác giả chưa có điều kiện để nghiên cứu sâu sắc hơn về các chủ thể bị buộc tội là pháp nhân thương mại). Đối tượng nghiên cứu trong luận án này đang chưa được làm rõ trên cơ sở nghiên cứu các quan điểm khoa học, quy định của pháp luật TTHS, thực tiễn bào chữa bắt buộc ở nước ta trong thời gian 11 năm qua (từ năm 2013 đến năm 2023) 3.

Phạm vi nghiên cứu Đề tài Luận án được nghiên cứu dưới góc độ luật TTHS. Về pháp luật: Quy định của Tố tụng hình sự ở Việt Nam về bào chữa bắt buộc từ sau năm 1945. Quy định của Tố tụng hình sự một số quốc gia trên thế giới. Về thực tiễn bào chữa bắt buộc: Trong tất cả các giai đoạn TTHS ở Việt Nam từ năm 2013 đến 2023.

Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu 4. Phương pháp luận Đề tài được nghiên cứu dựa trên cơ sở phương pháp luận như: Phép duy vật biện chứng và phép duy vật lịch sử Chủ nghĩa Mác - Lênin; quan điểm, chủ trương của ĐCSVN; pháp luật, chính sách của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Phương pháp nghiên cứu Đề tài được nghiên cứu dựa trên cách tiếp cận các phương pháp cụ thể như: sử dụng cách thức nghiên cứu đa ngành. Trong đó, nghiên cứu khoa học pháp lý giữ vị trí chủ đạo, cụ thể áp dụng các phương pháp: nghiên cứu văn bản tài liệu, phương pháp tổng hợp, phương pháp thống kê, phương pháp phân tích, nghiên cứu lịch sử, phương pháp so sánh, phỏng vấn điều tra xã hội học, phương pháp 3 tổng kết rút kinh nghiệm, phương pháp nghiên cứu vụ án điển hình.

Tùy từng nhiệm vụ và đối tượng nghiên cứu trong các chương Luận án, tác giả sẽ áp dụng phương pháp nghiên cứu cụ thể. - Phương pháp tổng hợp: sử dụng nhằm tổng hợp rồi phân tích các tài liệu, kết quả nghiên cứu đã được công bố và áp dụng trong lĩnh vực luật học, quyền bào chữa, bào chữa bắt buộc.