Trách nhiệm của thương nhân kinh doanh hàng hóa đối với người tiêu dùng theo pháp luật Việt Nam

VIỆN HÀN LÂM biê HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI TRÁCH NHIỆM CỦA THƢƠNG NHÂN KINH DOANH HÀNG HÓA ĐỐI VỚI NGƢỜI TIÊU DÙNG THEO PHÁP LUẬT VIỆT NAM Ngành: Luật Kinh tế Mã số: 9 38 01 07 HÀ NỘI - 2022 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu độc lập của cá nhân tôi. Nội dung cũng như các số liệu trình bày trong Luận án hoàn toàn trung thực. Những kết luận khoa học của Luận án chưa từng được công bố trong bất kỳ các công trình nào khác. MỤC LỤC MỞ ĐẦU.

TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI LUẬN ÁN. Tổng quan tình hình nghiên cứu đề tài luận án. Đánh giá tổng quan tình hình nghiên cứu và các vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu. Cơ sở lý thuyết, giả thuyết nghiên cứu và câu hỏi nghiên cứu .35 KẾT LUẬN CHƢƠNG 1.

NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN PHÁP LUẬT VỀ TRÁCH NHIỆM CỦA THƢƠNG NHÂN KINH DOANH HÀNG HÓA ĐỐI VỚI NGƢỜI TIÊU DÙNG. Lý luận về trách nhiệm của thƣơng nhân kinh doanh hàng hóa đối với ngƣời tiêu dùng .2 Khái quát lý luận pháp luật về trách nhiệm của thƣơng nhân kinh doanh hàng hóa đối với ngƣời tiêu dùng. Những yếu tố tác động đến pháp luật về trách nhiệm thƣơng nhân kinh doanh hàng hoá đối với ngƣời tiêu dùng.4 Nội dung trách nhiệm của thƣơng nhân kinh doanh hàng hóa đối với ngƣời tiêu dùng73 KẾT LUẬN CHƢƠNG 2. THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VÀ THỰC THI PHÁP LUẬT VỀ TRÁCH NHIỆM CỦA THƢƠNG NHÂN KINH DOANH HÀNG HÓA ĐỐI VỚI NGƢỜI TIÊU DÙNG.

Thực trạng pháp luật về trách nhiệm của thƣơng nhân kinh doanh hàng hóa đối với ngƣời tiêu dùng. Thực trạng thực thi pháp luật về trách nhiệm của thƣơng nhân kinh doanh hàng hóa đối với ngƣời tiêu dùng .3 Đánh giá về thực trạng pháp luật và thực thi pháp luật về trách nhiệm của thƣơng nhân kinh doanh hàng hóa đối với ngƣời tiêu dùng .104 KẾT LUẬN CHƢƠNG 3. ĐỊNH HƢỚNG, GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VÀ THỰC THI PHÁP LUẬT VỀ TRÁCH NHIỆM CỦA THƢƠNG NHÂN KINH DOANH HÀNG HÓA ĐỐI VỚI NGƢỜI TIÊU DÙNG. Định hƣớng hoàn thiện pháp luật và thực thi pháp luật về trách nhiệm của thƣơng nhân kinh doanh hàng hóa đối với ngƣời tiêu dùng.

Những giải pháp hoàn thiện quy định pháp luật về trách nhiệm của thƣơng nhân kinh doanh hàng hóa đối với ngƣời tiêu dùng. Những giải pháp hoàn thiện cơ chế thực thi pháp luật về trách nhiệm của thƣơng nhân kinh doanh hàng hóa đối với ngƣời tiêu dùng .145 KẾT LUẬN CHƢƠNG 4. 156 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ. 159 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO.

160 DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN ÁN Thứ tự Chữ viết tắt Nghĩa đầy đủ 1. BVQLNTD Bảo vệ quyền lợi ngƣời tiêu dùng 2. ĐKDGC Đăng ký giao dịch chung 3. KDHH Kinh doanh hàng hóa 4.

HĐTM Hợp đồng theo mẫu 5. NCS Nghiên cứu sinh 6. NTD Ngƣời tiêu dùng 7. QLNTD Quyền lợi ngƣời tiêu dùng 8.

TNSP Trách nhiệm sản phẩm MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của Đề tài Luận án Sau 12 năm thực thi Luật BVQLNTD, đa số các doanh nghiệp bƣớc đầu biết đến và vận dụng ở các mức độ khác nhau các quy định pháp luật BVQLNTD trong hoạt động kinh doanh. Rất nhiều thƣơng nhân đã hiểu và vận dụng tốt, có hiệu quả các quy định pháp luật BVQLNTD từ đó tạo ra lợi thế cạnh tranh cho thƣơng nhân và sản phẩm hàng hóa cũng nhƣ tạo cơ sở để phát triển bền vững và lâu dài của thƣơng hiệu, doanh nghiệp và sản phẩm. Theo đánh giá của Ngân hàng thế giới (World Bank), thời gian qua Việt Nam đã đạt đƣợc những thành tựu nổi bật về kinh tế nhờ có sự cải cách mạnh mẽ về thể chế.

Kinh tế thị trƣờng đem đến nhiều lợi ích nhƣ tăng trƣởng kinh tế không ngừng, sản phẩm, hàng hóa ngày càng phong phú với chất lƣợng và hình thức tốt hơn. Cùng với sự phát triển của các hoạt động kinh tế, thƣơng mại, đặc biệt là sự phát triển của thƣơng mại điện tử và khoa học - công nghệ, NTD chƣa bao giờ dễ dàng đến vậy trong việc tiếp cận các hàng hóa, dịch vụ đƣợc cung cấp bởi các thƣơng nhân trong và ngoài nƣớc. Tuy nhiên, cùng với sự phát triển của thị trƣờng hàng hóa, nguy cơ bị xâm phạm quyền lợi của NTD cũng gia tăng ở mức độ cao. Nhiều thƣơng nhân vì mục tiêu lợi nhuận đã thực hiện không đầy đủ, thậm chí không thực hiện trách nhiệm của mình đối với NTD.

Trong đó bao gồm trách nhiệm cung cấp thông tin, trách nhiệm về chất lƣợng sản phẩm trƣớc, trong và sau những giao dịch với NTD. Vẫn còn nhiều thƣơng nhân nghiệp chƣa nhận thức đƣợc ý nghĩa, vai trò của NTD và pháp luật bảo vệ NTD đối với hoạt động kinh doanh. Từ đó, nhiều doanh nghiệp có hành vi vi phạm pháp luật nói chung và pháp luật BVQLNTD nói riêng nhƣ: buôn lậu, trốn thuế, kinh doanh hàng giả, hàng nhái, hàng kém chất lƣợng, quảng cáo gian dối, lừa dối, ép buộc NTD… Trong bối cảnh hoạt động kinh doanh ở Việt Nam hiện nay luôn gắn liền với rủi ro, một phần xuất phát từ sự phát triển tất yếu khi quyền lợi của 1 NTD và vai trò, trách nhiệm của thƣơng nhân đƣợc đề cao hơn. Để xảy ra những yếu kém trong các hoạt động của chuỗi KDHH và kết quả cuối cùng bên cạnh những tổn thất về chỉ số phát triển kinh tế đất nƣớc là chính những thiệt hại mà NTD gánh chịu.

Điều đó không chỉ gây những thiệt hại trƣớc mắt mà còn để lại những hậu quả lâu dài không chỉ về tài sản mà còn ảnh hƣởng đến sức khỏe, thậm chí là tính mạng của NTD [11,tr. Theo kết quả tổng kiểm tra của Bộ Khoa học và Công nghệ cho thấy khoảng 28% cơ sở kinh doanh sai phạm về đo lƣờng (có nơi sai số gần 10%), 17% vi phạm về chất lƣợng [56, tr. Những con số trên chỉ là thống kê một phần nhỏ và chỉ phản ánh phần nào thực trạng lợi ích hợp pháp của NTD đang bị xâm hại. Có thể nói, NTD Việt Nam đang phải sống trong môi trƣờng không an toàn, quyền và lợi ích hợp pháp bị vi phạm nghiêm trọng.

Trong khi đó, các quy định của pháp luật còn nhiều bất cập, gây khó khăn cho quá trình phát hiện và xử lý các vi phạm quyền lợi của NTD. Thực trạng này đòi hỏi phải xây dựng một cơ chế pháp lý đầy đủ và hoàn thiện nhằm BVQLNTD. Giải quyết đƣợc vấn đề đó, không chỉ đòi hỏi từ chính quyền và cộng đồng, mà trƣớc hết cần phải xuất phát từ ý thức trách nhiệm của các chủ thể kinh doanh trong việc BVQLNTD. Họ là chủ thể chính tham gia vào quy trình để đƣa hàng hóa đến NTD và cũng là chủ thể có trách nhiệm với chính đội ngũ cán bộ, công nhân viên tham gia vào chuỗi hoạt động KDHH để hƣớng tới việc thực hiện trách nhiệm với xã hội, với cộng đồng và đất nƣớc.

Trách nhiệm của thƣơng nhân KDHH đƣợc thể hiện khác nhau phụ thuộc vào mối quan hệ mà họ tham gia. Đối với NTD, thƣơng nhân KDHH phải có trách nhiệm về chất lƣợng sản phẩm mà công ty cung cấp; đối với Nhà nƣớc, thƣơng nhân KDHH phải có nghĩa vụ tuân thủ các quy định của pháp luật trong hoạt động và lĩnh vực kinh doanh. Đối với xã hội, thƣơng nhân KDHH phải có trách nhiệm chia sẻ với cộng đồng, trong khả năng có thể để làm giảm bớt áp lực xã hội đối với Nhà nƣớc. Nhƣ vậy, có thể thấy, khi tham gia vào 2 hoạt động kinh doanh, thƣơng nhân KDHH phải đặt mình trong nhiều mối quan hệ trách nhiệm.

Tuy nhiên, cần xác định trách nhiệm với NTD là trách nhiệm căn bản, bản chất vì NTD là đối tƣợng thụ hƣởng trực tiếp sản phẩm và trực tiếp đem đến lợi nhuận cho thƣơng nhân – mục đích chính của hoạt động kinh doanh- để làm nền tảng thực hiện các loại trách nhiệm khác. Chính vì vậy, trách nhiệm của thƣơng nhân KDHH đối với NTD là trách nhiệm cốt lõi, làm tiền đề, nền tảng để thƣơng nhân KDHH thực hiện trách nhiệm với chính doanh nghiệp của mình, với xã hội, với đất nƣớc. Khi thƣơng nhân KDHH không ý thức đƣợc đầy đủ trách nhiệm của mình trong việc BVQLNTD sẽ đồng nghĩa với việc thiếu trách nhiệm với bản thân (tất yếu sẽ tác động đến mục đích thu lợi nhuận từ hoạt động kinh doanh), bị cộng đồng, xã hội lên án và sau cùng là bị Nhà nƣớc áp dụng chế tài. Bản chất mối quan hệ trách nhiệm của thƣơng nhân KDHH và NTD là một trong những mối quan hệ đặc trƣng của pháp luật tƣ.

Tuy nhiên, sự can thiệp của nhà nƣớc (sự can thiệp, điều tiết của yếu tố quyền lực công) trong mối quan hệ này thực sự cần thiết, để phát huy những ƣu việt và khắc phục những khuyết tật của nền kinh tế thị trƣởng. Sau 12 năm thực hiện, với những quy định vừa mang đặc tính của luật tƣ, vừa có sự điều chỉnh của luật công trong Luật BVQLNTD là một bƣớc tiến khẳng định Việt Nam đang tiếp cận với các thông lệ quốc tế chung nhất về BVQLNTD. Tuy nhiên, tình trạng thƣơng nhân KDHH vi phạm pháp luật trong việc BVQLNTD có xu hƣớng gia tăng. Các thông tin về vi phạm QLNTD hầu nhƣ ngày nào cũng xuất hiện trên các phƣơng tiện truyền thông.

Để xảy ra tình trạng đó, có nhiều nguyên nhân, nhƣng trƣớc hết phải kể đến những hạn chế từ chính những quy định pháp luật đang điều chỉnh về vấn đề này. Trong quá trình thực thi pháp luật đã cho thấy những khó khăn, bất cập, ví dụ: Nhiều hành vi xâm phạm QLNTD mới xuất hiện nhưng chưa được bổ sung vào phần các hành vi cấm hoặc nghĩa vụ của các chủ thể có liên quan; các quy định 3 liên quan đến trách nhiệm cung cấp bằng chứng giao dịch, trách nhiệm bảo hành, thu hồi hàng hóa khuyết tật được thiết kế lỏng lẻo và sơ sài khiến các chủ thể liên quan gặp khó khăn trong việc thực hiện; các phương thức giải quyết tranh chấp giữa người tiêu dùng và các tổ chức, cá nhân kinh doanh chưa được quy định phù hợp và đầy đủ (ví dụ: không thương lượng với vụ việc khiếu nại nhiều người, áp dụng thủ tục của trọng tài thương mại để giải quyết tranh chấp tiêu dùng hay sự chưa phù hợp giữa Luật BVQLNTD và Luật Tố tụng dân sự trong việc áp dụng thủ tục đơn giản/rút gọn.) khiến cho nhiều khiếu nại không được giải quyết [49, tr.