Luận án Tiến sĩ Luật học: Thừa kế theo di chúc theo BLDS - Phạm Văn Tuyết

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ TƯ PHÁP TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT HÀ NỘI PHAM VĂN TUYẾT THỪA KẾ THE0 DI PHÚC THEO QUY ĐỊNH CUA BỘ LUẬT DAN SU VIỆT NAM Chuyên ngành : Luật đân sự Ma số : 5. TRƯỜNG DAI HOS LUATHA NOI bQ PHÒNG CV _4 —_—- — | LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HOC Người hướng dan khoa học: 1. TS Dinh Van Thanh 2. TS Bùi Xuân Nhu HÀ NỘI - 2003 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi.

Các số liệu nêu trong luận án là trung thực. Những kết luận khoa học của luận án chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác. TÁC GIÁ LUẬN ÁN Pham Văn Tuyết MUC LUC Trang MỞ ĐẦU | Chương 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ THỪA KẾ VÀ THỪA KE 10 THEO DI CHÚC 1. Quan niệm về thừa kế ) 10 12.

Thừa kế theo di chúc 24 1. Vài nét về pháp luật thừa kế ở Việt Nam qua các thời kỳ 67 Chương 2: PHÁP LUẬT IIIỆN HANH VỀ THỪA KẾ THEO DI CHÚC Dus Các yêu cầu của pháp luật đối với di chúc có hiệu lực c? 2. Hiệu lực của di chúc 09 ` 2. Quyền định đoạt của người lập di chúc 121 2.

Hạn chế quyền định đoạt của người lập di chúc 141 Chương 3: THỤC TIẾN GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP VÀ HƯỚNG 159 HOÀN THIỆN QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT VỀ THỪA KẾ THEO DI CHÚC 3. Thực tiễn tranh chấp và giải quyết tranh chấp về thừa kế theo 159 di chúc 3. Kiến nghị hoàn thiện quy định của pháp luật về thừa kế theo 18] di chúc KẾT LUẬN 198 NHỮNG CÔNG TRINH ĐÃ CONG BO LIÊN QUAN TỚI LUẬN AN 201 DANH MỤC TÀI LIEU THAM KHẢO 202 1. Tính cấp thiết của việc nghiên cứu đề tài Các quan hệ dân sự luôn vận động, thay đổi cùng với sự phát triển phong phú của cuộc sống.

Trình độ phát triển và tiến bộ xã hội càng cao, các quyền tự do dân chủ của các cá nhân càng phải được đảm bảo. Đời sống vật chất của các cá nhân ngày càng nâng cao, đời sống xã hội càng đa dạng, phong phú và phức tạp thì việc làm thế nào để đảm bảo sự ổn định trật tự trong quá trình phát triển của xã hội mà không ảnh hưởng đến quyền, lợi ích hợp pháp của các cá nhân là một vấn đề tương đối khó khăn. L Sự ra đời của Bộ luật dân sự (BLDS) của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam (được Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam khóa IX, kỳ họp thứ 8 thông qua ngày 28 tháng 10 năm 1995) là một bước ngoặt của pháp luật dân sự Việt Nam. Ra đời trong thời kỳ đổi mới của đất nước, với nhiệm vụ "bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức, lợi ích của Nhà nước, lợi ích công cộng, bảo đảm sự bình đẳng và an toàn pháp lý trong quan hệ dân sự, góp phần tạo điều kiện đáp ứng các nhu cầu vật chất và tinh thần của nhân dân, thúc đẩy sự phát triển kinh tế xã hội" [2, D.1], BLDS đã đáp ứng kip thời đòi hỏi bức xúc của đời sống xã hội.

Tuy nhiên, luật chỉ có ý nghĩa khi được nhân dân hiểu và thực thi đúng quy định của nó. Mặc dù BLDS là kết quả công phu của các nhà làm luật nhưng mảng quan hệ xã hội mà Bộ luật này có nhiệm vụ điều chỉnh hết sức phong phú, đa dạng, sống động và phức tạp nên cũng không thể qui định một cách chi tiết để điều chỉnh từng trường hợp cụ thể của thực tế cuộc sống. Mặt khác, ban hành lần đầu tiên nên nhiều điều được quy định trong BLDS còn quá chung chung. Phần thừa kế theo di chúc còn có nhiều điều luật quy định không cụ thể dẫn đến tình trạng có nhiéu cách hiểu khác nhau.

Thậm chí, có nhiều điều luật còn bất cập so với thực tế nên thường thiếu sự thống nhất giữa các cấp tòa án trong việc hiểu và áp dụng luật để giải quyết các tranh chấp về thừa kế theo di chúc. Vì thế, nghiên cứu những quy định nói chung và về thừa kế theo di chúc nói riêng trong BLDS là một công việc cần thiết trong quá trình nâng cao dân trí pháp luật của nhân dân, mà cụ thể là nâng cao sự hiểu biết, nhận thức đúng đắn về những vấn đề được quy định trong BLDS, góp phần cho việc thi hành đúng các quy định của BLDS. Các tranh chấp về thừa kế nói chung và tranh chấp về thừa kế theo di chúc nói riêng có xu hướng ngày càng tăng trong thực tế với tính chất ngày càng phức tạp. Sự áp dụng pháp luật không thống nhất giữa các cấp tòa án, sự hiểu biết pháp luật còn hạn chế của các cá nhân là những yếu tố làm cho tranh chấp về thừa kế theo di chúc ngày một tăng đồng thời làm cho các vụ kiện tranh chấp về thừa kế bị kéo đài, không dứt điểm.

Hơn nữa, khi đời sống vật chất của con người càng cao, người ta càng nghĩ đến việc định đoạt tài sản như thế nào trước khi chết thông qua việc lập di chúc. Tuy vậy, nếu không hiểu rõ những quy định của pháp luật về thừa kế theo di chúc để nhận thức được quyền định đoạt tài sản của mình chỉ được thực hiện trong phạm vi nào, khi lập di chúc cần phải tuân thủ những điều kiện gì thì việc để lại thừa kế theo di chúc của họ lại là nguyên nhân làm bùng phát tranh chấp giữa những người thừa kế của họ về sau này. Việc định đoạt tài sản của người lập di chúc không đúng phạm vi luật định có thể còn làm ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi của một số người khác dẫn đến những tranh chấp như đã và đang xảy ra trong thực tế là một trong những nguyên nhân làm tốn hại đến truyền thống đạo đức đã có từ lâu đời của dân tộc. Thừa kế nói chung và thừa kế theo di chúc nói riêng là một vấn đề thuộc về đời sống dân sự đã có từ lâu đời và tương đối quen thuộc đối với nhân dân ta.

Tuy nhiên, từ trước đến nay nhân dân ta thường hiểu và thực hiện theo thói quen, tập tục, và đa phần là vẫn chịu ảnh hưởng của quy định về thừa kế mà chế độ phong kiến để lại. Việc nghiên cứu đề tài khoa học: "Thừa kế theo di chúc theo quy định của Bộ luật dân sự Việt Nam" là sự cần thiết trong việc nâng cao hiểu biết pháp luật về thừa kế trong đại bộ phận nhân dân ta. Tình hình nghiên cứu đề tài "Thừa kế là một hiện tượng xã hội đã có từ lâu đời trong lịch sử tồn tại và phát triển xã hội loài người nhưng pháp luật về thừa kế chỉ ra đời kể từ khi nhà nước xuất hiện. Cũng như thừa kế theo pháp luật, thừa kế theo di chúc đều được các BLDS của các nước trên thế giới đề cập đến.

Ngoài việc dựa vào chế độ kinh tế, sự quy định của pháp luạt về thừa kế còn phụ thuộc rất nhiều vào phong tục, tập quán của từng dân tộc. Vì thế, thừa kế theo di chúc ở mỗi nước đều mang nét đặc thù của mình. Ở Việt Nam, thừa kế theo di chúc đã từng được quy định trong nhiều BLDS qua các thời kỳ. Trong chế độ phong kiến, việc quy định về thừa kế bị ảnh hưởng nặng nề của tư tưởng Nho giáo, vì thế trong thừa kế, sự bất bình đẳng giữa vợ và chồng, giữa bên nội, bên ngoại v.

thể hiện hết sức rõ nét. Kể từ khi nước Việt Nam dân chủ cộng hòa ra đời cho đến trước thời điểm BLDS hiện nay được ban hành, vấn đề thừa kế mới chỉ được qui định một cách đơn giản và chưa đầy đủ trong hai văn bản dưới luật là Thông tư 81-TATC nay 24/7/81 của Tòa án nhân dân tối cao hướng dẫn giải quyết tranh chấp về thừa kế và Pháp lệnh thừa kế ngày 10/9/1990 (cùng một số văn bản hướng dẫn khác). BLDS có rất nhiều điểm mới và hoàn thiện so với các văn bản pháp luật trước đây. Vì vậy có thể nói rằng, khi chúng tôi lựa chọn đề tài này thì chưa có một công trình khoa học nào nghiên cứu một cách có hệ thống về thừa kế theo di chúc dựa trên quy định của BLDS hiện nay.

Trước khi BLDS được ban hành, một số sinh viên chuyên ngành luật đã thực hiện một số dé tài khoa học có liên quan đến thừa kế theo di chúc: Nguyễn Mạnh Hùng, sinh viên Đại học Pháp lý với đề tài: "Thừa kế theo di chúc ở Việt Nam hién nay", Vũ Thi hải Yến, sinh viên Đại học Luật với dé tài: "Mot số vấn dé cơ bản về thừa kế". att Các công trình kể trên được thực hiện khi Nhà nước ta chưa ban hành BLDS nên tất cả đều dựa chủ yếu vào Pháp lệnh thừa kế. Các công trình này chưa giải quyết được bản chất pháp lý dân sự của di chúc, chưa nghiên cứu một cách hệ thống về hiệu lực của di chúc và hậu quả pháp lý của nó. Về cơ bản, các luận văn đó chỉ dừng lại ở mức độ tìm hiểu pháp luật.

Có một số cuốn sách nghiên cứu về thừa kế nói chung và chỉ với góc độ của sách pháp luật thường thức như: "Câu hỏi và giải đáp pháp luật về thừa kế” của luật sư Lê Kim Qué, "Hoi đáp về pháp luật thừa kế” của Trần Hữu Biển và TS Dinh Văn Thanh. Ngoài các tác giả và các công trình kể trên, cuốn: "Chế độ hôn sản và thừa kế trong Luật dân sự Việt Nam" của Nguyễn Mạnh Bách (nhà xuất bản thành phố Hồ Chí Minh) cũng là một công trình khoa học có liên quan đến vấn đề thừa kế theo di chúc. Trong công trình khoa hoc này, tác giả có dé cập một cách khái lược đến thừa kế theo di chúc bằng một số trang viết nhưng lại dựa vào quy định của BLDS Cộng hòa Pháp, BLDS Bắc 1931, BLDS Trung 1936 và các án lệ đã được giải quyết trong chế độ cũ để so sánh với các quy định trong Pháp lệnh thừa kế của nước ta.