Luận án tiến sĩ về di sản thừa kế trong pháp luật dân sự Việt Nam - Trần Thị Huệ

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ TƯ PHÁP TRƯỜNG DAI HỌC LUẬT HÀ NỘI TRAN THỊ HUE DI SAN THUA KE TRONG PHAP LUAT DAN SU VIET NAM Chuyén nganh: Luật dân sự.01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: 1. ĐINH NGỌC HIỆN THƯ VIỆN __. ! TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT HA: NO DUANG yr HÀ NỘI - 2007 LOI CAM DOAN lôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu nêu trong luận án là trung thực.

Những kết luận khoa học của luận án chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác. TÁC GIÁ LUẬN ÁN Trần Thị Huệ DANH MỤC CHỮ VIẾT TÁT TRONG LUẬN ÁN BLDS Bộ luật dân su BLDS&TM Bộ luật dân sự và thương mại Bộ DLB Bộ Dân luật Bắc kỳ Bộ DLT Bộ Dân luật Trung kỳ GCNQSDĐ Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất HN&GD Hôn nhân và gia đình HVLL Hoàng Việt luật lệ PLTK Pháp lệnh thừa kế QTHL Quốc triều hình luật TAND Toà án nhân dân TANDTC Toà án nhân dân tối cao UBND Uỷ ban nhân dân VKSND Viện kiểm sát nhân dân VKSNDTC Viện kiểm sát nhân dan tố: cao XHCN Xã hội chủ nghĩa MỤC LỤC Trang Phan mo đầu CHUONG 1: CO SO LY LUAN VE DI SAN THUA KE 1. Quan niệm về di san va di sản thừa kế lode Mối quan hệ giữa quyền sở hữu tài san và di sản thừa kế 1. Y nghĩa của những qui định trong pháp luật dan sự về di sản thừa kế 1.

Lược sử qui dinh về di sản thừa kế trong pháp luật dân sự Việt Nam 1. Di sản thừa kế trong pháp luật của một số nước trên thế giới. CHƯƠNG 2: QUI ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT VIỆT NAM HIỆN HANH VE DI SAN THỪA KẾ phos Tài san trong Bộ luật dân sự Nguyên tac chung trong việc xác định di sản thừa kế tad ác định di sản thừa kế 9> Thành ohần của di sản và di sản thừa kế Jools Xác định đi sản thừa kế trong một số trường hợp cụ thể CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP VỀ DI SẢN THỪA KẾ VÀ HƯỚNG HOÀN THIỆN QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT VỀ DI SẢN THỪA KẾ. Những thuận lợi và khó khăn căn bản trong việc xác định di sản thừa kế Tuực tiễn giải quyết tranh chấp và những vướng mắc khi xác 164 định di sản thừa kế.

Go G2 Kiến nghị hoàn thiện qui định của pháp luật và nâng cao hiệu quả áp dung pháp luật về di sản thừa kế Kết luận Các công trình khoa học đã công bố liên quan đếp Luận án Danh mục tài liệu tham khảo 201 PHẦN MỞ ĐẦU 1. TINH CAP THIẾT CUA VIỆC NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI Pháp luật bảo hộ quyền thừa kế của công dân, cho phép công dân được để lại thừa kế tài sản của mình cho người khác theo di chúc hoặc theo pháp luật. Điều 58 Hiến pháp năm 1992 qui định: “Nhà nước bảo hộ quyền sở hữu hợp pháp và guyén thừa kế của công dan". Thừa kế va di sản thừa kế là vấn dé mang tính kinh tế, mang tính xã hội truyền thống nhưng cũng là vấn đề phức tạp về mặt pháp lý.

Có thể nói, di sản thừa kế là yếu tố quan trọng hang đầu trong việc làm phát sinh và thực hiện quan hệ dân su về thừa kế. Trong thực tế, các vụ kiện tranh chấp về thừa kế ngày càng gia tăng, phức tạp, tình hình kinh tế - xã hội có nhiều thay đổi, nên việc giải quyết các án kiện thừa kế trong đó việc xác định di sản thừa ké/gap nhiều khó khăn; có nhiều vu án kéo dài nhiều năm hoặc qua nhiều cấp xét xử. Hàng năm, Toà án nhân dân (TAND) các cấp đã thụ lý và xét xử sơ thẩm trên dưới 3.000 vụ án về thừa kế. Qua công tác xét xử phúc thẩm, giám đốc thẩm, tái thẩm cho thấy số vụ xét xử sai bị hủy án, sửa án còn khá cao.

Nguyên nhân có nhiều, trong đó phải kể đến một số qu! định của pháp luật liên quan đến di sản thừa kế mới chỉ dừng lại ở tính chất khung hoặc mang tính nguyên tắc chung, chưa chi tiết, chưa cụ thể, chưa theo kịp với sự phát triển kinh tế - xã hội trong điều kiện nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa (XHCN). Đặc biệt là các văn bản hướng dẫn áp dung cho từng chương và từng vấn đề cụ thể chưa có. Vì vậy, về phương diện khoa học còn nhiều quan điểm chưa thống nhất; thực tiễn áp dụng Bộ luật dân sự (BLDS) khi giải quyết tranh chấp còn nhiều vướng mắc, đặc biệt là các tranh chấp về thừa kế. Trong đó, việc xác định di sản thừa kế - yếu tố quan trọng hàng đầu đối với việc giải quyết các án kiện về thừa kế còn nhiều nan giải cả về mặt lý luận và trong thực tiễn áp dụng.

Đích cuối cùng của tranh chấp thừa kế là xác định đúng khối di sản thừa kế và phân chia di sản thừa kế theo kỷ phần mà người thừa kế có quyền được hưởng. Có thể nói rằng việc xác định đúng di sản thừa kế có ý nghĩa rất quan trọng trong việc gii ¡ quyết các án kiện về thừa kế. Hơn 10 năm qua, kể từ khi BLDS năm 1995 có hiệu lực pháp luật (ngày 01/07/1996) thì hàng loạt các văn bản pháp luật khác cũng được ban hành như Luật Đất đai, Luật Doanh nghiệp, Luật Hôn nhân va Gia đình (HN&GD), Luật Thương mại. làm cho tài sản thuộc sở hữu cá nhân có sự thay đổi về loại, thành phần và giá trị, kéo theo là sự thay đổi về di sản thừa kế.

Trong bối cảnh hội nhập, với thực trạng của nền kinh tế thị trường và xây dựng Nhà nước pháp quyền ở nước ta hiện nay thì vấn đề tài sản thuộc quyền sở hữu của cá nhân ngày càng trở nên phức tạp và đa dạng. Vì thế, di sản thừa kế và việc xác định di sản thừa kế cũng đặt ra nhiều hơn những vấn đề lý luận và thực tiễn cần giải quyết. Trước thực trạng đó, việc nghiên cứu, phân tích, làm rõ cơ sở lý luận và thực tiên những qui định của pháp luật về di sản thừa kế là một trong các nhu cầu cấp bách đối với khoa học pháp lý dân sự ở Việt Nam hiện nay. Với tinh thần đó, việc chọn dé tài: "Di sadn thừa kế trong pháp luật dan sự Việt Nam" làm dé tài luận án tiến sĩ luật học là bao dam tính cấp thiết và tính thời sự của vấn đề nghiên cứu.

TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI Trong khoa học pháp lý từ trước đến nay, ở nước ta chưa có một công trình nghiên cứu chuyên sâu và có hệ thống về di sản thừa kế. Bên cạnh những văn bản hướng dẫn áp dụng BLDS, mới chỉ có một số bài viết trên các tạp chí như Tạp chí TAND, Tạp chí Luật học, Tạp chí Dân chủ và Pháp luật. nghiên cứu, đề xuất, kiến nghị một số vấn đề liên quan đến di sản thừa kế. Trong các giáo trình giảng đạy luật học tại các cơ sở đào tạo luật ở nước ta những năm qua (Giáo trình Luật Dân sự Việt Nam, Giáo trình Luật HN&GD Việt Nam, SỐ tay thẩm phán, Giáo trình Kỹ năng giải quyết các vụ án dân sự.) cũng mới đề cập một cách cơ bản và chung nhất về di sản trong chương trình đào tạo cử nhân luật hoặc cán bộ pháp lý.

Một số sách chuyên khảo liên quan đến di sản thừa kế như: “Hoi, đáp vềpháp luật thừa kế” của Tiến sĩ Dinh Văn Thanh và Luật su Trần Hữu Bién; “Cau hỏi và giải đáp pháp luật về thừa kế” của Luật sư Lê Kim Quế. cũng mới chỉ đề cập một lượng kiến thức cơ bản, phổ thông. Hàng năm, tại các cơ sở đào tạo đã có một số công trình nghiên cứu ở bậc cử nhân về di sản thừa kế. Ngoài ra, trong thời gian qua đã có một số công trình nghiên cứu sau đại học liên quan đến di sản thừa kế, đó là luận án của Nghiên cứu sinh Nguyễn Minh Tuấn: “Co sở lý luận và thực tiễn của những qui định chung về thừa kế trong Bộ luật Dán sự Việt Nam ”, Nguyễn Hồng Bắc: “Vấn đề thừa kế theo pháp luật ở Việt Nam”.

Một số luận án tiến sĩ cũng đã đề cập đến di sản thừa kế như luận án của Tiến sĩ Phùng Trung Tập: “Thừa ké theo pháp luật của công dan Việt Nam từ năm 1945 cho đến nay”, Tiến sĩ Phạm Văn Tuyết: “Thừa kế theo di chúc trong qui định của BLDS Việt Nam ”. Các công trình trên đây mới chỉ đề cập và phân tích một cách chung nhất về di sản thừa kế trên phương diện là một nội dung của luận án. Công trình nghiên cứu liên quan đến di sản thừa kế còn phải kể đến “Chế độ hôn sản và thừa kế trong Luật Dân sự Việt Nam của Nguyễn Mạnh Bách. Trong công trình khoa học này, tác giả cũng đã đề cập đến vấn đề di sản thừa kế qua các thành phần của nó như di san thờ cúng, di tặng va cách lập di sản thờ cúng.

Cuốn sách “Mot số suy nghĩ về thừa kế trong Luật Dân sự Việt Nam” của Tiến sĩ Nguyễn Ngọc Điện cũng là một công trình khoa học khá công phu và chuyên sâu đề cập đến nhiều nội dung của chế định thừa kế. Nhìn chung, trong các công trình khoa học kể trên, vấn đề di sản thừa kế mới chỉ dừng lại ở nét chung cơ bản trên nền tảng lý luận về di sản hoặc mang tính giới thiệu di sản trong BLDS hoặc chỉ được xem xét như một trong những yếu tố được đề cập đến trong nội dung các công trình này. Các công trình khoa học có liên quan trên đây đều có mục đích, nội dung nghiên cứu cũng như phương pháp tiếp cận khác với luận án này. Tuy nhiên, trong quá trình nghiên cứu và thực hiện dé tài, tác giả có tham khảo và trích dẫn một số kết quả nghiên cứu và bình luận ý tưởng khoa học liên quan đến nội dung của luận án.

Hiện nay trong tầm quan sát của tác giả luận án, chưa thấy có một công trình có qui mô nào của nước ngoài trực tiếp nghiên cứu về di sản thừa kế dưới góc độ pháp luật được công bố ở Việt Nam. Với tình hình trên, đề tài “Di sản thừa kế trong pháp luật dân sự Việt Nam”, lần đầu tiên được nghiên cứu ở cấp độ luận án tiến sĩ dưới góc độ pháp luật một cách tương đối toàn diện và có hệ thống, không có sự trùng lặp với các công trình nghiên cứu khoa học đã được công bố.