Luận án tiến sĩ Nguyễn Phương Lan - Cơ sở lý luận và thực tiễn chế định pháp lý nuôi con nuôi

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ TƯ PHÁP TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT HÀ NỘI NGUYEN PHƯƠNG LAN CƠ SỞ LÝ LUẬN VA THỰC TIEN CUA CHẾ ĐỊNH PHÁP LÝ VỀ NUOI CON NUÔIỞ VIỆT NAM Chuyên ngành: Luật dân sự Mã số : 62.01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC Người hướng dan khoa học: 1. ĐINH TRUNG TUNG THU VIỆN. TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT HẠ NỘI PHÒNG GV _ SLO t HA NOI - 2007 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu nêu trong luận án là trung thực.

Những kết luận khoa học của luận án chưa từng được công bố trong bất kỳ công trình nào khác. TÁC GIA LUẬN AN Nguyễn Phương Lan NHỮNG TU VIET TAT TRONG LUẬN ÁN BLDS Bộ luật Dân sự BLHS Bộ luật Hình sự năm 1999 BLTTDS Bộ luật Tố tụng dân sự BVCSGDTE Bảo vệ, chăm sóc và giáo dục trẻ em _CHLB Cộng hoà liên bang CHND Cộng hoà nhân dân CHXHCNVN Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam CQNGLSVN Cơ quan Ngoại giao, Lãnh sự Việt Nam HĐHTNCN Hiệp định hợp tác về nuôi con nuôi HĐTPTANDTC Hội đồng thẩm phán Toà án nhân dân tối cao HĐTTTP Hiệp định tương trợ tư pháp và pháp lý HN&GD Hôn nhân và gia đình LDTBXH Lao động - Thương bình và xã hội QTHL Quốc triều hình luật TAND Toà án nhân dân TANDTC Toà án nhân dân tối cao UBND Uy ban nhân dân XHCN Xã hội chủ nghĩa MỤC LỤC Trang MỞ ĐẦU Chương 1 NHUNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ NUÔI CON NUÔI 1. Khái niệm và ý nghĩa của việc nuôi con nuôi 15, Cơ sở xã hội — lịch sử và các yếu tố ảnh hưởng tới việc nuôi con nuôi 40 1. Các hình thức nuôi con nuôi 57 1.

Phân biệt việc nuôi con nuôi với các hình thức chăm sóc, bảo vệ 68 trẻ em khác Chương 2 72 PHÁP LUẬT VỀ NUÔI CON NUÔI Ở VIỆT NAM HIỆN NAY VÀ THỰC TIÊN ÁP DỤNG 2. Mục đích của việc nuôi con nuôi 72 v eu Các điều kiện của việc nuôi con nuôi. Thủ tục đăng ký việc nuôi con nuôi 86 2. Quyền và nghĩa vụ của các bên trong quan hệ pháp luật nuôi 112 con nuôi éN - 2.

Chấm dứt việc nuôi con nuôi 124 Chương 3 137 PHƯƠNG HƯỚNG, GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT NUÔI CON NUÔI Ở VIỆT NAM 3. Sự cần thiết phải hoàn thiện pháp luật nuôi con nuôi ở nước ta 137 hiện nay 3. Những yêu cầu cơ bản của việc hoàn thiện pháp luật nuôi con 140 „. nuôi Ở nước ta hiện nay 3.

Một số giải pháp cơ bản nhằm nâng cao hiệu quả điều chỉnh của 143 pháp luật nuôi con nuôi ở Việt Nam hiện nay KẾT LUẬN 192 CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN 194 ĐÃ CÔNG BO DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 195 MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của việc nghiên cứu đề tài Theo số liệu của Bộ LDTBXH, hiện nay cả nước có khoảng 2,5 triệu trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt, chiếm khoảng 3% dân số [5]. Bên cạnh những hình thức chăm sóc khác nhau, giải pháp tốt nhất cho những trẻ em này là được nhận làm con nuôi. Việc nuôi con nuôi đảm bảo cho trẻ em quyền được sống 6n định trong gia đình với tình cảm của cha mẹ đối với con, đồng thời là cách thức thực hiện quyền làm cha mẹ của người nhận nuôi.

Việc nuôi con nuôi thể hiện những tình cảm, đạo lý tốt đẹp của con người nên được nhà nước khuyến khích thực hiện và ngày càng phát triển. Với xu hướng hội nhập hiện nay, khi Việt Nam gia nhập Công ước La Hay về bảo vệ trẻ em và hợp tác trong lĩnh vực nuôi con nuôi quốc tế (viết tắt là Công ước La Hay), việc cho nhận con nuôi sẽ càng phát triển về quy mô và số lượng [12]. Điều đó đòi hỏi pháp luật về nuôi con nuôi của Việt Nam phải được hoàn thiện nhằm đáp ứng kịp thời những yêu cầu của thực tiễn và bảo vệ có hiệu quả quyền, lợi ích chính đáng của các bên trong quan hệ nuôi con nuôi. Pháp luật nuôi con nuôi của Việt Nam đã có những bước phát triển rất khả quan, song vẫn còn nhiều vướng mắc, bất cập.

Pháp luật nuôi con nuôi chưa phản ánh được bản chất khách quan, tính chất phức tạp của quan hệ nuôi con nuôi trong thực tế. Nhiều quy định chưa đầy đủ, thiếu rõ ràng, thậm chí có khía cạnh còn bị bỏ ngỏ, không có quy phạm điều chỉnh, nên không có cơ sở để giải quyết những vấn dé nảy sinh trong thực tiễn. Các quy định của pháp luật hiện hành chưa đủ khả năng giải quyết các vấn đề phát sinh trong đời sống, như vấn đề quyền và nghĩa vụ giữa cha mẹ đẻ với con đã cho làm con nuôi, quan hệ giữa cha mẹ đẻ với cha mẹ nuôi, việc nuôi con nuôi đầy đủ, điều kiện nuôi con nuôi, huỷ việc nuôi con nuôi. Trong quan hệ nuôi con nuôi có yếu tố nước ngoài, pháp luật còn thiếu các quy phạm xung đột xác định điều kiện của người nhận nuôi, hệ quả pháp lý của việc nuôi con nuôi, chấm dứt hay hủy việc nuôi con nuôi.

Một số quy định trong pháp luật nuôi con nuô! của nước ta chưa tương đồng với pháp luật của các nước và pháp luật quốc tế, gay khó khăn trong việc bảo vệ quyền, lợi ích của trẻ em Việt Nam làm con nuôi nước ngoài. Mặt khác, các quy phạm điều chỉnh quan hệ nuôi con nuôi được quy định trong nhiều văn bản khác nhau, nên thiếu tính đồng bộ và thống nhất, hiệu lực pháp lý không cao, khó áp dụng và tiếp cận trong thực tế. Trước tình hình đó, việc nghiên cứu một cách hệ thống, có tính chuyên sâu và tương đối toàn diện pháp luật về nuôi con nuôi là một yêu cầu khách quan, cấp thiết. Việc nghiên cứu đề tài “Cơ sở lý luận và thực tiễn của chế định pháp lý về nuôi con nuôi ở Việt Nam” nhằm hoàn thiện pháp luật nuôi con nuôi và đáp ứng các yêu cầu của thực tiễn ở nước ta hiện nay.

Tình hình nghiên cứu đề tài Việc nuôi con nuôi được nhiều nhà khoa học nghiên cứu ở các góc độ khác nhau. Vấn đề này cũng thu hút sự quan tâm của các nhà luật học Ở các nước. Ví du tác giả Jeremy Rosenblatt đã viết cuốn /nternational Adoption nói về việc nhận nuôi con nuôi ở Anh và xứ Wales. Các tác giả là John Triseliotis, Joan Shireman, Maion Hundleby đã viết cuốn Adoption, Theory, Polici and Practice vào nam 1997.

Tại Việt Nam, việc nuôi con nuôi được xem Xét, nghiên cứu dưới nhiều khía cạnh khác nhau. Năm 1998, Viện Nghiên cứu khoa học pháp lý Bộ Tư pháp đã ra số chuyên dé “Chế định nuôi con nudi trong pháp luật Việt Nam và pháp luật quốc tế”. Đây là tài liệu có tính chất giới thiệu về pháp luật nuôi con nuôi, nên không chuyên sâu. Tác giả luận án này đã hoàn thành luận văn thạc sĩ luật học với đề tài “Một số vấn đề lý luận và thực tiễn về nuôi con nuôi theo quy định của pháp luật Việt Nam” vào năm 2000.

Có thể nói đây là công trình nghiên cứu chuyên sâu đầu tiên về lý luận cũng như thực tiễn về chế định này. Tuy nhiên, thời điểm tác giả viết đề tài trên, Luật HN&GD năm 2000 chưa ra đời. Sau khi có Luật HN&GD năm 2000, một số tác giả đã viết về một số khía cạnh của việc nuôi con nuôi trên các tạp chí khoa học. Vấn đề nuôi con nuôi cũng được đề cập trong một phần của hai luận án tiến sĩ luật học, là luận án với đề tài “Pháp luật điêu chỉnh quan hệ gia đình có yếu tố nước ngoài ở Việt Nam trong thời kỳ đổi mới và hội nhập” của tác giả Nguyễn Hồng Bắc và luận án với đề tài “Cơ sở lý luận và thực tiễn của pháp luật điều chỉnh một số quan hệ dân sự có yếu tố nước ngoài ở nước ta hiện nay” của tác giả Nguyễn Công Khanh.

Tuy nhiên, hai luận án trên chỉ tiếp cận ở góc độ giải quyết xung đột pháp luật trong việc nuôi con nuôi có yếu tố nước ngoài, mà không nhằm giải quyết những vấn đề đặt ra trong pháp luật thực định về nuôi con nuôi của Việt Nam. Để đáp ứng yêu cầu gia nhập Công ước La Hay, Viện Khoa học pháp lý và Cục con nuôi quốc tế (Bộ Tư pháp) đã thực hiện đề tài nghiên cứu khoa học cấp bộ với nhan đề: “Hoàn thiện pháp luật về nuôi con nuôi có yếu tố nước ngoài trước yêu câu gia nhập Công ước La Hay 1993 về bảo vệ trẻ em và hợp tác trong lĩnh vực nuôi con nuôi quốc tế”. Đề tài nghiên cứu chủ yếu vấn đề nuôi con nuôi có yếu tố nước ngoài ở Việt Nam hiện nay. Theo chúng tôi, pháp luật nuôi con nuôi là một tổng thể hoàn chỉnh, trong đó pháp luật điều chính việc nuôi con nuôi trong nước có ý nghĩa quyết định đến pháp luật điều chỉnh việc nuôi con nuôi có yếu tố nước ngoài.

Bởi vì, Công ước La Hay đã xác định một nguyên tắc quan trọng, có tính bắt buộc là việc làm con nuôi nước ngoài chỉ được đặt ra khi nó “đem lại một gia đình lâu dài cho những tré em không tim được một gia đình thích hợp tại quốc gia góc” [19, tr. Đồng thời, việc nuôi con nuôi có yếu tố nước ngoài phải phù hợp với pháp luật thực định của quốc gia điều chỉnh việc nuôi con nuôi nói chung. Hơn nữa, với xu hướng tang trưởng kinh tế, việc nuôi con nuôi trong nước ngày càng phát triển. Vì vậy, việc nghiên cứu một cách đầy đủ pháp luật về nuôi con nuôi ở Việt Nam hiện nay là cần thiết.

Do đó có thể nói, luận án này là công trình đầu tiên nghiên cứu một cách tổng thể, tương đối toàn diện, có tính hệ thống và chuyên sâu về pháp luật nuôi con nuôi trong khoa học pháp lý Việt Nam. Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài * Mục đích của luận án là làm sáng tỏ những vấn đề lý luận cơ bản về nuôi con nuôi, đánh giá thực trạng pháp luật nuôi con nuôi của Việt Nam, trên cơ sở đó đề xuất một số giải pháp hoàn thiện pháp luật nuôi con nuôi, nhằm đáp ứng yêu cầu của thực tiễn khách quan và nâng cao hiệu quả điều chỉnh của pháp luật nuôi con nuôi.