Luận án tiến sĩ Luật: Người đại diện của đương sự trong tố tụng dân sự Việt Nam

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ TƢ PHÁP TRƢỜNG ĐẠI HỌC LUẬT HÀ NỘI BÙI THỊ HÀ ĐỀ TÀI NGƢỜI ĐẠI DIỆN CỦA ĐƢƠNG SỰ TRONG PHÁP LUẬT TỐ TỤNG DÂN SỰ VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC HÀ NỘI - 2021 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ TƢ PHÁP TRƢỜNG ĐẠI HỌC LUẬT HÀ NỘI BÙI THỊ HÀ ĐỀ TÀI NGƢỜI ĐẠI DIỆN CỦA ĐƢƠNG SỰ TRONG PHÁP LUẬT TỐ TỤNG DÂN SỰ VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC Chuyên ngành: Luật Dân sự và Tố tụng dân sự Mã số : 9380103 Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: 1. Bùi Thị Huyền 2. Lê Mai Anh HÀ NỘI - 2021 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học độc lập của riêng tôi. Các kết quả nêu trong Luận án chưa được công bố trong bất kỳ công trình nào khác.

Các số liệu trong luận án là trung thực, có nguồn gốc rõ ràng, được trích dẫn đúng theo quy định. Tôi xin chịu trách nhiệm về tính chính xác và trung thực của Luận án này. Tác giả luận án Bùi Thị Hà MỤC LỤC MỞ ĐẦU. Tính cấp thiết của việc nghiên cứu đề tài.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án. Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu. Những đóng góp mới của việc nghiên cứu đề tài.

Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án. Kết cấu của luận án. 9 CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU. 10 VỀ NGƢỜI ĐẠI DIỆN CỦA ĐƢƠNG SỰ TRONG TỐ TỤNG DÂN SỰ.

Tình hình nghiên cứu trong nước liên quan đến đề tài luận án. Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài liên quan tới đề tài luận án. Đánh giá chung về tình hình nghiên cứu đề tài luận án. Định hướng nghiên cứu của luận án.

31 CHƢƠNG 2: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ. 36 NGƢỜI ĐẠI DIỆN CỦA ĐƢƠNG SỰ TRONG TỐ TỤNG DÂN SỰ. Khái niệm, đặc điểm người đại diện của đương sự trong tố tụng dân sự. Cơ sở khoa học của việc xây dựng pháp luật về người đại diện của đương sự trong tố tụng dân sự.

Nội dung pháp luật về người đại diện của đương sự trong tố tụng dân sự. 64 CHƢƠNG 3: THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VIỆT NAM HIỆN HÀNH. 82 VỀ NGƢỜI ĐẠI DIỆN CỦA ĐƢƠNG SỰ TRONG TỐ TỤNG DÂN SỰ. Xác định người đại diện của đương sự trong tố tụng dân sự.

Phạm vi tham gia tố tụng của người đại diện của đương sự và hậu quả khi vượt quá phạm vi đại diện. Quyền và nghĩa vụ tố tụng của người đại diện của đương sự. Những trường hợp không được làm người đại diện của đương sự. Chấm dứt đại diện và hậu quả của chấm dứt đại diện trong tố tụng dân sự.

122 CHƢƠNG 4: THỰC TIỄN THỰC HIỆN, ĐỊNH HƢỚNG VÀ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ NGƢỜI ĐẠI DIỆN CỦA ĐƢƠNG SỰ TRONG TỐ TỤNG DÂN SỰ VIỆT NAM. Thực tiễn thực hiện pháp luật về người đại diện của đương sự trong tố tụng dân sự. Định hướng của việc hoàn thiện pháp luật về người đại diện của đương sự trong tố tụng dân sự Việt Nam. Giải pháp hoàn thiện pháp luật về người đại diện của đương sự trong tố tụng dân sự Việt Nam.

170 BẢNG DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT BLTTDS : Bộ luật Tố tụng dân sự BLTTDS năm 2004 : Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2004 BLTTDS năm 2011 : Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2004 sửa đổi, bổ sung năm 2011 BLTTDS năm 2015 : Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2004 sửa đổi, bổ sung năm 2015 BLDS : Bộ luật Dân sự BLLĐ : Bộ luật Lao động BHXH : Bảo hiểm xã hội HĐTPTANDTC : Hội đồng Thẩm phán Toà án nhân dân tối cao HN&GĐ : Hôn nhân và gia đình NCS : Nghiên cứu sinh NLHVDS : Năng lực hành vi dân sự Nxb : Nhà xuất bản PLTTGQCVADS : Pháp lệnh Thủ tục giải quyết các vụ án dân sự PLTTGQCVAKT : Pháp lệnh Thủ tục giải quyết các vụ án kinh tế PLTTGQCVALĐ : Pháp lệnh Thủ tục giải quyết các vụ án lao động TAND : Toà án nhân dân TANDTC : Toà án nhân dân tối cao VKSNDTC : Viện kiểm sát nhân dân tối cao TNHH : Trách nhiệm hữu hạn TLĐLĐ : Tổng Liên đoàn Lao động TTDS : Tố tụng dân sự UBND : Uỷ ban nhân dân XHCN : Xã hội chủ nghĩa 1 MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của việc nghiên cứu đề tài Pháp luật là công cụ để quản lý mọi mặt của đời sống xã hội và là phương tiện để thực thi, bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mỗi công dân. Do đó, việc mở rộng nghiên cứu các vấn đề pháp luật nhằm luật hóa kịp thời và đúng đắn các mối quan hệ xã hội sẽ góp phần thúc đẩy kinh tế - xã hội phát triển. Trong những năm qua, pháp luật tố tụng dân sự Việt Nam đã có những bước hoàn thiện đáng kể, từ Pháp lệnh Thủ tục giải quyết các vụ án dân sự năm 1989 đến Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2004, Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2011 và mới nhất là Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015.

Các vấn đề được luật điều chỉnh cũng ngày càng được mở rộng cùng với sự phát triển mạnh mẽ của các quan hệ xã hội, trong đó có vấn đề về người đại diện của đương sự. Đại diện là nhu cầu không thể thiếu trong đời sống xã hội cũng như trong môi trường pháp lý. Trong tố tụng dân sự, đương sự có quyền tham gia tố tụng để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình. Tuy nhiên, không phải bất kỳ trường hợp nào đương sự cũng có thể tự mình thực hiện các quyền tố tụng đó.

Vì nguyên nhân chủ quan (như hạn chế về năng lực hành vi, thiếu kiến thức pháp luật.), nguyên nhân khách quan (như thời gian, vị trí địa lý…) dẫn tới việc đương sự không thể tự tham gia tố tụng để bảo vệ các quyền và lợi ích hợp pháp của mình. Chính vì vậy, đương sự cần có người đại diện thay mặt mình thực hiện các quyền tố tụng để đảm bảo tối đa quyền và lợi ích hợp pháp của mình. Bên cạnh đó, sự tham gia của người đại diện của đương sự trong tố tụng dân sự thông qua việc thực hiện các quyền và nghĩa vụ của đương sự góp phần đảm bảo quyền con người, quyền tiếp cận công lý của công dân cũng như góp phần đảm bảo pháp chế xã hội chủ nghĩa. Thực tế cho thấy, việc người đại diện của đương sự tham gia tố tụng dân sự đã chứng minh vị trí, vai trò quan trọng của họ đối với việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự cũng như góp phần làm rõ sự thật của vụ việc dân sự.

Vì vậy, việc nghiên cứu một cách đầy đủ, chuyên sâu về người đại diện của đương sự trong tố tụng dân sự là cần thiết. Thời gian qua, ở Việt Nam, vấn đề đại diện trong lĩnh vực dân sự đã được luật quy định trong nhiều văn bản pháp luật như: Bộ luật Dân sự, Bộ luật Tố tụng dân sự, Bộ luật Lao động, Luật Doanh nghiệp, Luật Bảo vệ 2 người tiêu dùng, Luật Hôn nhân và gia đình. Trong đó, nếu Bộ luật Dân sự là văn bản quy định chung nhất các nội dung về chế định đại diện thì Bộ luật Tố tụng dân sự là văn bản quy định về trực tiếp về người đại diện của đương sự trong tố tụng dân sự. Trong lĩnh vực tố tụng dân sự, Pháp lệnh Thủ tục giải quyết các vụ án dân sự năm 1989 là văn bản đầu tiên điều chỉnh tập trung các vấn đề về người đại diện của đương sự trong tố tụng dân sự.

Sau đó, các vấn đề về người đại diện của đương sự trong tố tụng dân sự tiếp tục được hoàn thiện trong Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2004, Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2011, Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015. Tuy nhiên, một số quy định về người đại diện của đương sự trong Bộ luật Tố tụng dân sự sửa đổi vẫn chưa đầy đủ, một số quy định còn thiếu tính cụ thể, rõ ràng dẫn đến cách hiểu và áp dụng khác nhau trên thực tế. Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015 đã có nhiều quy định mới về người đại diện của đương sự trong tố tụng dân sự như: Ngoài cá nhân, người đại diện còn có thể là pháp nhân để đảm bảo sự phù hợp với quy định của Bộ luật Dân sự năm 2015; Tổ chức đại diện tập thể lao động là người đại diện theo pháp luật cho tập thể người lao động khởi kiện vụ án lao động, tham gia tố tụng tại Tòa án khi quyền, lợi ích hợp pháp của tập thể người lao động bị xâm phạm; Tổ chức đại diện tập thể lao động đại diện cho người lao động khởi kiện vụ án lao động, tham gia tố tụng khi được người lao động ủy quyền; Trường hợp nhiều người lao động có cùng yêu cầu đối với người sử dụng lao động, trong cùng một doanh nghiệp, đơn vị thì họ được ủy quyền cho một đại diện của tổ chức đại diện tập thể lao động thay mặt họ khởi kiện vụ án lao động, tham gia tố tụng tại Tòa án; Trường hợp cha, mẹ, người thân thích khác yêu cầu Tòa án giải quyết ly hôn khi một bên vợ (chồng) do bị bệnh tâm thần hoặc mắc bệnh khác mà không thể nhận thức, làm chủ được hành vi của mình, đồng thời là nạn nhân của bạo lực gia đình do chồng (vợ) của họ gây ra làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến tính mạng, sức khỏe, tinh thần của họ thì cha, mẹ, người thân thích là người đại diện (Khoản 1, 3, 4 Điều 85 Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015). Bên cạnh đó, Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015 cũng nhấn mạnh người đại diện theo pháp luật của đương sự trong tố tụng dân sự chỉ có quyền, nghĩa vụ trong phạm vi đại diện của mình.

Về chỉ định người đại diện 3 trong tố tụng dân sự, Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015 cũng mở rộng trường hợp chỉ định người đại diện của đương sự trong tố tụng dân sự đối với người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi.