Luận án tiến sĩ: Hoàn thiện pháp luật về phòng chống tham nhũng tại Việt Nam hiện nay

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ TƯ PHÁP TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT HÀ NỘI TRAN ĐĂNG VINH HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VE PHONG, CHONG THAM NHŨNG Chuyên ngành: Ly luận và Lịch sử Nha nước va pháp luật Mã số chuyên ngành: 60.01 LUẬN ÁN TIEN SĨ LUAT HOC NGƯỜI HƯỚNG DAN KHOA HỌC: 1. Nguyễn Thi Hồi HÀ NỘI - 2012 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các nội dung được trình bày trong luận án là trung thực. Những kết luận khoa học của luận án chưa từng được ai công bố trong bat kỳ một công trình nào khác.

TÁC GIÁ LUẬN ÁN Trần Đăng Vinh MỤC LỤC LỜI NÓI ĐẦU CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN CUA PHÁP LUAT VE PHÒNG, CHONG THAM NHŨNG 12 1. Khái niệm, vai trò của pháp luật về phòng, chống tham nhũng 12 1. Khái niệm hoàn thiện pháp luật về phòng, chống tham nhũng và tiêu chí đánh giá mức độ hoàn thiện của pháp luật về phòng, chống tham những 26 1.

Sự cần thiết và các yếu t6 ảnh hưởng đến việc hoàn thiện pháp luật về phòng chống tham nhũng 33 1. Pháp luật phòng, chống tham những trong triều đại nhà Lê và một số quốc gia trên thé giới - những giá trị tham khảo cho việc hoàn thiện pháp luật phòng, chống tham nhũng ở Việt Nam hiện nay. THUC TRẠNG PHÁP LUẬT VE PHÒNG, CHONG THAM NHŨNG Ở VIỆT NAM HIỆN NAY 57 2. Các quy định pháp luật về phòng ngừa tham nhũng 57 2.

Các quy định pháp luật về phát hiện, xử lý tham những 84 2. Các quy định pháp luật về t6 chức, hoạt động của cơ quan phòng, chống tham những 96 2. Các quy định pháp luật về vai trò, trách nhiệm của công dân, tổ chức trong phòng, chống tham nhũng 105 2. Các quy định pháp luật về hợp tác quốc tế trong phòng, chống tham nhũng.

QUAN DIEM, YÊU CÂU VÀ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT PHÒNG, CHÓNG THAM NHŨNG Ở VIỆT NAM HIỆN NAY 121 3. Quan điểm hoàn thiện pháp luật phòng, chống tham nhũng ở Việt Nam hiện nay. Yêu cầu của việc hoàn thiện pháp luật về phòng, chống tham nhũng ở Việt Nam hiện nay. Giải pháp hoàn thiện pháp luật về phòng, chống tham nhũng ở Việt Nam hiện nay.

129 KÉT LUẬN 171 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIÁ ĐÃ CÔNG BÓ LIÊN 173 QUAN DEN LUẬN ÁN DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 174 DANH MỤC CÁC CHU VIET TAT APEC Asia Pacific Economic Cooperation Dién dan hop tac kinh té Chau A - Thai Binh Duong BCD Ban chi dao BCH Ban chap hanh BLHS Bo luat Hinh su CPIB Corrupt Practices Investigation Bureau Cơ quan Điều tra tham nhũng CTN Chống tham nhũng HTPL Hoàn thiện pháp luật KTTT Kinh tế thị trường KTXH kinh tế - xã hội LHQ Liên hợp quốc MTTQ Mặt trận Tổ quốc PCTN phòng, chống tham nhũng TAND Tòa án nhân dân TI Transparency International Tổ chức Minh bạch Thế giới TTCP Thanh tra Chính phủ TTND Thanh tra nhân dân UBTVQH Ủy ban Thường vụ Quốc hội UBND Ủy ban nhân dân NCC National Committee Corruption Uy ban chống tham nhũng Quốc gia VKSND Viện Kiểm sát nhân dân WB World Bank Ngân hàng Thế giới WTO World Trade Organization Tổ chức Thuong mại Thế giới XHCN Xã hội chủ nghĩa LỜI MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của việc nghiên cứu đề tài. Tham nhũng là hiện tượng tiêu cực của xã hội, nó xuất hiện cùng với sự ra đời của nhà nước, gắn liền với quyền lực chính trị, kinh tế, văn hóa, tư tưởng. Tham nhũng được hiểu là một sự lạm dụng quyền lực công dé phuc vu cho loi ich ca nhan.

Tham những đã gây thiệt hại rat lớn về tài san của nhà nước, quyền va lợi ich hợp pháp của tô chức, cá nhân; làm thúc day quá trình phân hoá giàu nghèo; làm thay đôi cả chính sách, pháp luật; làm tha hoá đội ngũ cán bộ, công chức nhà nước; làm thay đôi những chuẩn mực đạo đức xã hội, làm van đục những truyền thống tốt đẹp của dân tộc; làm giảm niềm tin của nhân dân đối với nhà nước; làm suy giảm uy tín quốc gia trong các quan hệ hợp tác phát triển. Tham nhũng ngày nay không còn là vấn đề riêng của từng quốc gia mà trở thành van đề chung của toàn cầu. Tham nhũng được các quốc gia trên thế giới xem là hiểm họa liên quan đến sự sống còn của chế độ và nó cũng liên quan đến sự phát triển chung của cả nhân loại. Ngăn chặn, đây lùi tham nhũng đã được nhiều quốc gia xác định thành mục tiêu quan trọng trong chiến lược phát triển KTXH của đất nước.

Dé phòng ngừa, phát hiện và xử lý tham nhũng, các quốc gia đã đưa ra nhiều giải pháp khác nhau về kinh tế, chính trị, pháp lý. Tuỳ theo điều kiện, hoàn cảnh của đất nước và tình hình, thực trạng tham nhũng, nhất là tính chất, mức độ nghiêm trong của tham nhũng mà mỗi quốc gia đưa ra những biện pháp PCTN phù hop. Ở nước ta, tham nhũng đã và đang kìm hãm sự phát triển kinh tế của đất nước, làm xói mòn giá trị đạo đức, văn hoá, gia đình, xã hội. Điều đáng lo ngại là tham nhũng vẫn diễn ra nghiêm trọng ở nhiều ngành, nhiều cấp, nhiều lĩnh vực với phạm vi rộng, tính chất phức tạp, gây hậu quả xấu về nhiều mặt.

Đặc biệt, tham nhũng làm giảm sút niềm tin của nhân dân, làm sai lệch các chủ trương, chính sách của Đảng, dẫn đến nguy cơ chệch định hướng, “là một trong những nguy cơ lớn đe doạ sự ton vong của Đảng và chế độ ta” [2, tr. Mặt khác, tham nhũng đã làm cản trở quá trình hội nhập sâu vào thế giới. Trước tình hình đó, trong nhiều nghị quyết, Đảng ta đã xác định rõ nhiệm vụ là phải thực hiện có hiệu quả cuộc đấu tranh PCTN và yêu cầu các cấp ủy đảng, chính quyền, các ngành, các cấp tập trung lãnh đạo, chỉ đạo đây mạnh, nâng cao hiệu quả cuộc đấu tranh PCTN để nhanh chóng ngăn chặn, đây lùi được tệ nạn này. Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ X của Đảng và Hội nghị lần thứ ba Ban chấp hành Trung ương Đảng khoá X đã xác định: Đảng, hệ thống chính trị và toàn xã hội phải quyết tâm thực hiện đồng bộ các biện pháp chính tri, tư tưởng, tô chức hành chính, kinh tế, hình sự trong việc đấu tranh PCTN dé từng bước ngăn chặn, đây lùi tham nhũng.

Về phía Nhà nước, để có cơ sở pháp lý trong việc đấu tranh PCTN, ngày 29- 11-2005, Quốc hội đã thông qua Luật PCTN. Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ ban hành 23 nghị định, quyết định, chỉ thị để cụ thể hóa Luật PCTN, trong đó có các quy định về minh bạch tài sản, thu nhập; chuyên đôi vị trí công tác đối với cán bộ, công chức, viên chức; quy tắc ứng xử của cán bộ, công chức, viên chức; ky luật, ky cương hành chính trong giải quyết công việc của người dân và doanh nghiệp; tiêu chuẩn, định mức trang thiết bị và phương tiện làm việc của cơ quan và cán bộ, công chức, viên chức nhà nước; tặng quà, nhận qua va nộp lại quà tang; thời hạn không được kinh doanh trong lĩnh vực có trách nhiệm quản lý đối với những người là cán bộ, công chức, viên chức sau khi thôi giữ chức vụ; trả lương qua tài khoản đối với các đối tượng hưởng lương từ ngân sách; danh mục người có nghĩa vụ kê khai tài sản, thu nhập; chế độ phụ cấp trách nhiệm trong hoạt động PCTN; xử lý trách nhiệm của người đứng đầu co quan, tổ chức, đơn vị dé xây ra tham nhũng: vai trò, trách nhiệm của xã hội trong PCTN. Các bộ, cơ quan ngang bộ, cơ quan trực thuộc Chính phủ, UBND các cấp ban hành 23.380 văn ban, sửa đôi, bố sung 24.3] dé thực hiện Luật PCTN và các nghị định của Chính phủ, quyết định của Thủ tướng Chính phủ nhằm cụ thể hóa, hướng dẫn thực hiện pháp luật về PCTN, trong đó có một số văn bản quy định sự phối hợp trong công tác PCTN như: quan hệ phối hợp trong phát hiện, điều tra, xử lý các vụ việc có dấu hiệu tội phạm do cơ quan thanh tra kiến nghị khởi tố; trao đôi, quản lý và sử dụng thông tin, đữ liệu về PCTN. Đề bảo đảm cho việc PCTN được thực hiện một cách đồng bộ, hiệu quả và đạt được mục tiêu trước mắt cũng như lâu dài, Chính phủ đã ban hành Chiến lược Quốc gia về PCTN đến năm 2020 tại Nghị quyết số 21/NQ-CP ngày 12/5/2009, Chủ tịch nước đã phê chuẩn Công ước của LHQ về CTN tại Quyết định số 950/2009/QD- CTN ngày 30/6/2009.

Trên cơ sở đó, Thủ tướng Chính phủ đã ra Quyết định số 445/QĐ-TTg ngày 07/4/2010 ban hành Kế hoạch thực hiện Chiến lược Quốc gia về PCTN đến năm 2020 và Kế hoạch thực hiện Công ước của LHQ về CTN. Trên thực tế, qua 5 năm thực hiện Luật PCTN cho thay “công tác PCTN đã có những chuyên biến tích cực cả về nhận thức và hành động” [18, tr.13], tuy nhiên vẫn “chưa đạt yêu cầu và mục tiêu ngăn chặn, từng bước day lùi tham nhũng” [18, tr. Tham những vẫn còn nghiêm trọng, với những biểu hiện tinh vi, phức tap, xảy ra trên nhiều lĩnh vực, nhiều cấp, nhiều ngành, gây bức xúc, bất bình trong xã hội; là thách thức lớn đối với sự lãnh đạo của Đảng, sự quản lý của Nhà nước [18, tr. Tình hình và thực trạng tham nhũng có nhiều nguyên nhân, trong đó có nguyên nhân xuất phát từ các quy định của pháp luật về PCTN vẫn còn có những hạn chế, bất cập, trong đó, có một số quy định không còn phù hợp với thực tiễn cũng như yêu cầu của nhiệm vụ công tác PCTN, một số nội dung trong PCTN chưa được pháp luật quy định, điều chỉnh, có một số quy định còn mâu thuẫn, chồng chéo, đặc biệt, đối chiếu với Công ước của LHQ về CTN đã được phê chuẩn thì có một số quy định chưa bảo đảm sự tương thích.

Trong Kết luận Hội nghị lần thứ năm Ban chấp hành Trung ương Đảng cũng như trong Chương trình công tác của Quốc hội khóa XIII và Chương trình công tác của Chính phủ đã xác định rõ là phải tập trung nghiên cứu sửa đổi Luật PCTN hiện hành và các văn bản có liên quan dé đáp ứng được yêu cầu công tác PCTN hiện nay. Vì vậy, HTPL về PCTN hiện nay là một nhiệm vụ cấp thiết nhằm đáp ứng mục tiêu, yêu cầu của công tác PCTN, bảo đảm nâng cao hiệu quả phòng ngừa, phát hiện và xử lý tham nhũng.