Điều chỉnh pháp luật về trợ giúp pháp lý ở Việt Nam - Luận án TS Tạ Thị Minh Lý

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ TƯ PHÁP TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT HÀ NỘI Tạ Thị Minh Lý DIEU CHINH PHAP LUẬT VE TRỢ GIÚP PHÁP LY Ở VIET NAM TRONG DIEU KIEN DOI MỚI Chuyên ngành: Ly luận và Lich sử Nha nước va Pháp luật Mã số :6238 01 01 LUẬN ÁN TIEN SĨ LUAT HOC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: 1. Nguyễn Đình Lộc 2. Thái Vĩnh Thang Hà Nội - 2008 Tôi xin cam đoan day là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu nêu trong luận an là trung thực.

Những kết luận khoa học của luận án chưa từng được người khác công bé trong bat kỳ công trình nào khác. TÁC GIA LUẬN ÁN Tạ Thị Minh Lý DANH MỤC CÁC CHỮ VIÉT TÁT TRONG LUẬN ÁN BCVND : Bao chữa viên nhân dân BLHS : — Bộ luật Hình sự BLTTHS : Bo luật Tố tụng hình sự BTP : Bộ Tư pháp CCHC : — Cải cách hành chính CCTP : — Cải cách tư pháp CNXH : Chủ nghĩa xã hội CỌNN : Cơ quan nhà nước CQTHTT : Co quan tiễn hành tổ tụng CTV : Cộng tác viên DCCH : Dân chủ cộng hoà DCND : Dan chủ nhân dân DCPL : _ Điều chỉnh pháp luật DLS : Doan Luật sư HĐND : Hội đồng nhân dân HTPL : _ Hệ thống pháp luật Nxb : Nha xuất bản QHPL : Quan hệ pháp luật QHXH : Quan hệ xã hội QLNN : Quản lý nhà nước QLXH : Quan lý xã hội QPPL : Quy phạm pháp luật TAND : Toa án nhân dân NNPQ : Nha nước pháp quyền MTTQ : Mat trận Tổ quốc TGPL : Tro giúp pháp lý TVPL : Tuvan pháp luật UBND : Uy ban nhân dân UNDP : Co quan phát triển Liên hợp Quốc VPPL : Vi phạm pháp luật XHCN : — Xã hội chú nghĩa MUC LUC Trang MỞ DAU | Chương 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN CUA DIEU CHỈNH PHÁP LUẬT VE TRỢ GIÚP PHÁP LÝ 10 1. Khái niệm điều chỉnh pháp luật về trợ giúp pháp lý 10 1.

Vai trò của điều chỉnh pháp luật về trợ giúp pháp lý trong điều kiện đổi mới ở nước ta 39 Chương 2. THỰC TRẠNG DIEU CHỈNH PHÁP LUAT VE TRỢ GIÚP PHÁP LÝ Ở VIỆT NAM 69 2. Thực trạng nội dung điều chỉnh pháp luật về trợ giúp pháp lý = 69 thun Thực trạng chủ thé điều chỉnh pháp luật về trợ giúp pháp lý | 91 2. Thực trang về phương pháp điều chỉnh pháp luật về trợ giúp pháp lý 117 24.

Thực trạng điều chỉnh pháp luật đối với các hoạt động trợ giúp pháp lý 124 Beds Những kết quả đạt được, những hạn chế, bất cập của điều chỉnh pháp luật về trợ giúp pháp lý ở Việt Nam trong thời gian qua 130 Chương 3. PHƯƠNG HƯỚNG VA CÁC GIẢI PHAP DOI MỚI DIEU CHỈNH PHÁP LUẬT VẺ TRỢ GIÚP PHÁP LÝ TRONG DIEU KIỆN HIEN NAY 138 3. Những phương hướng co ban dé tiếp tục đổi mới điều chỉnh pháp luật về trợ giúp pháp lý trong điều kiện hiện nay 138 Bake Các giải pháp để tiếp tục đổi mới điều chỉnh pháp luật về trợ giúp pháp lý trong giai đoạn hiện nay 154 KET LUAN 190 DANH MỤC MỘT SÓ CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIÁ ĐÃ CÔNG BÓ CÓ LIÊN QUAN ĐÉN ĐÈ TÀI LUẬN ÁN DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của việc nghiên cứu đề tài Trong bối cảnh đổi mới hiện nay ở nước ta, Nhà nước đã ban hành nhiều văn bản pháp luật và thực hiện nhiều giải pháp để các quyền của công dân được bảo đảm nhằm kết hợp hài hoà giữa tăng trưởng kinh tế với giải quyết các van đề xã hội, thực hiện tiến bộ và công bằng xã hội, xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân.

Với quan điểm lay con người làm nhân tổ trung tâm, mọi người có điều kiện phát triển toàn diện, vì mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội công băng, dân chủ, văn minh, Nhà nước vừa hoản thiện HTPL vừa đây mạnh CCHC, CCTP để bảo đảm thực thi các quyên và nghĩa vụ của công dân. Tuy nhiên, cũng như các quốc gia khác, những khiếm khuyết của nền kinh tế thị trường, của HTPL, những hành vi thực thi pháp luật chưa đúng. là nguyên nhân của nhiều khiếu kiện, phần nào làm giảm lòng tin của nhân dân vào pháp luật và bản chất tốt đẹp của chế độ. Những năm qua, Đảng và Nhà nước ta có nhiều chủ trương nhằm tăng cường tính phục vụ và minh bạch hoá hoạt động công vụ, đôi mới các biện pháp bảo đảm tư pháp (trong đó có quyền bao chữa và quyền khiếu kiện của công dân), thực hiện bồi thường oan sai, khuyến khích phát triển nghề luật sư.

Trước tình trạng phân hoá giàu nghèo ngày càng lớn, một bộ phận dân cư không có cơ hội để hưởng các ưu đãi do không hiểu biết pháp luật và thường bị thiệt thòi khi có tranh chấp, vướng mac pháp luật, Dang ta đã chỉ đạo xây dựng nhiều chính sách hỗ trợ người nghèo và nêu yêu cầu “mở rộng loại tư van pháp luật phổ thông, đáp ứng nhu cầu rộng rãi, đa dạng của các tầng lớp nhân dân, nhằm góp phần nâng cao ý thức pháp luật và ứng xử theo pháp luật của công dân trong quan hệ đời sống hàng ngay.; cần nghiên cứu lập hệ thống dịch vu tu van pháp luật không lấy tiền để hướng dẫn nhân dân sống và làm việc theo pháp Nm luật n4. 1-2] và “tổ chức hình thức tư van pháp luật cho các cơ quan, tổ chức 24. A r ` r A , ˆ z A , và nhân dân, tạo điều kiện cho người nghẻo được hưởng dịch vụ tư vẫn pháp luật miễn phi”? **), Quan điểm này đã đặt nền móng hình thành tô chức thực hiện TGPL, tạo cơ chế bảo đảm công bằng trong tiếp cận pháp luật cho người nghèo, hướng dẫn họ sống, làm việc theo Hiến pháp và pháp luật. Thực tiễn triển khai TGPL mười năm qua đã khang định đường lối đúng đắn của Đảng về một chính sách hợp lòng dân, thể hiện đạo lý của dân tộc, bản chất tốt dep của chế độ XHCN và phù hợp với xu thế của thời đại.

Qua các hoạt động tư vấn, bào chữa, đại diện. hoàn toàn miễn phí, TGPL đã giúp được cho hàng trăm ngàn người nghèo, đồng bào dân tộc thiểu số, người tan tật, trẻ em. giải tỏa vướng mắc pháp luật, bảo vệ được quyên, lợi ích hợp pháp, được bảo đảm công bằng trong xử lý các tranh chấp, khiếu kiện, qua đó nâng cao hiểu biết pháp luật để thực hiện quyền và nghĩa vụ công dân, góp phần bảo vệ lợi ích Nhà nước và xã hội. Từ chỗ bảo vệ quyền con người, đặc biệt là nhóm công dân nghèo, TGPL đã góp phan làm yên lòng dân, củng có lòng tin của người dân vào chế độ, đồng thời nâng cao được ý thức và trách nhiệm công vụ, giữ ôn định trật tự xã hội, thúc đây kinh tế phát trién.

Do TGPL mới hình thành ở Việt Nam nên chúng ta có điều kiện rút kinh nghiệm về hoạt động này của nhiều quốc gia. Tuy nhiên, hiện nay, các yếu tô của đời sống pháp luật thường có biến động nhanh và đang bị chi phối mạnh mẽ bởi giai đoạn chuyền giao cơ chế quản lý kinh tế nên đã và đang phát sinh nhiều vấn đề bức xúc, đòi hỏi phải được đánh giá về thực tiễn và giải quyết về lý luận. Việc nghiên cứu để giải đáp nhu cầu thực tiễn và dự báo định hướng phát triển TGPL giai đoạn tới là yêu cầu khách quan. Bởi lẽ đã gần một thập kỷ trôi qua nhưng các vấn đề cơ bản về lý luận, về khái niệm và các đặc trưng cơ bản của mô hình TGPL, hình thức, phương thức.

TGPL ở Việt Nam, đặc biệt là từ góc độ ĐCPL - một phạm trù mang tính lý luận nên tảng vẫn chưa được nghiên cứu. Việc chậm trễ này có nhiêu nguyên nhân, một mặt, do TGPL vẫn còn mới mẻ cần phải có thời gian trải nghiệm, mặt khác, đây là lĩnh vực nhạy cảm, gắn với quyền và lợi ích của những cá nhân cụ thé phát sinh từ sự bất bình đăng xã hội (do nghèo đói, do thiếu kiến thức và thông tin), do khiếm khuyết của nên hành chính, của nền tư pháp, chậm phát triển nghề luật sư và thị trường dịch vụ pháp ly. Vì vậy, việc nghiên cứu, làm rõ cơ sở lý luận của ĐCPL về TGPL đòi hỏi phải có thời gian nhất định. Hiện nay, TGPL đang ngày càng phát triên và được xã hội đón nhận như một yếu tố không thé thiếu của đời sống pháp luật, vì pháp luật được ban hành ngày càng nhiều, nhiều tang nac, khó vận dụng.

Trong khi nền kinh tế thị trường đòi hỏi mọi công dân phải hiểu biết pháp luật dé khi tham gia vào các QHXH không vi phạm pháp luật, không bị thua thiệt. Thời gian qua, pháp luật TGPL đã góp phần quan trọng trong việc tạo dựng mô hình TƠPL ở Việt Nam, nhưng vì nhiều quy định còn mang tính tình thé, thí điểm nên ngày càng bộc lộ nhiều bất cập, chưa giải đáp được những vướng mắc phát sinh từ thực tiễn. Mặc dù, Luật TGPL đã được ban hành, giải quyết được nhiều vẫn đề như các nguyên tắc, cơ chế tổ chức và hoạt động. nhưng vẫn còn những vấn đề lý luận chưa được giải quyết, còn để ngỏ hoặc giải quyết còn chung chung, chờ thực tiễn hoặc chờ văn bản hướng dẫn.

Do vậy, việc nghiên cứu có hệ thống và mang tính lý luận cơ bản về ĐCPL về TGPL có ý nghĩa đặc biệt quan trọng để định hướng phát triển TGPL phù hợp với tình hình mới, nhằm tiếp tục hoàn thiện HTPL điều chỉnh toàn diện về TGPL và huy động được các nguồn lực bảo đảm thực thi pháp luật TGPL, đáp ứng yêu cầu của việc đưa pháp luật vào cuộc sống. Nghiên cứu làm sáng tỏ các vấn đề mang tính lý luận sẽ giúp tránh được những sai sót, va vấp cụ thê trong thực tiễn để TGPL, đáp ứng kịp thời, có chất lượng nhu cầu giúp đỡ pháp luật ngày càng đa dạng, phong phú của người dân trong xu thế tiến bộ chung của thế giới. Vì vậy, việc nghiên cứu đề tài “Điều chỉnh pháp luật về trợ giúp pháp lý ở Việt Nam trong điều kiện đổi mới” là thiết thực cả về phương diện lý luận và thực tiễn. Tình hình nghiên cứu đề tài DCPL là một phạm trù mang tinh lý luận quan trọng và rất phức tạp, được nhiều nhà khoa học pháp lý ở Liên Xô trước đây nghiên cứu, như: GS.

đã giải quyết cơ bản về khái niệm DCPL, cơ chế DCPL, hiệu quả DCPL.