Luận án Tiến sĩ Luật: Công lý và sự thể hiện công lý trong Hiến pháp Việt Nam

Tổng quan về luận án

Luận án "Công lý và sự thể hiện công lý trong Hiến pháp Việt Nam" của Nguyễn Xuân Tùng (2020) mang tính tiên phong trong việc làm rõ các vấn đề lý luận và thực tiễn về công lý (CL) trong bối cảnh xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa (NNPQ XHCN) và cải cách tư pháp (CCTP) tại Việt Nam. Nghiên cứu này đặt trong bối cảnh lịch sử phát triển của Nhà nước cách mạng nhân dân Việt Nam, nơi quan niệm về CL đã xuất hiện từ năm 1945, phản ánh bản chất ưu việt của chế độ mới và định hướng phát triển cho nền tư pháp. Kể từ năm 1986, với chính sách đổi mới kinh tế và dân chủ hóa xã hội, CL cùng các giá trị thiên chức của nó đã được ghi nhận trở lại, trở thành nội dung căn bản trong các văn kiện chính trị-pháp lý như Cương lĩnh, Nghị quyết của Đảng Cộng sản Việt Nam (ĐCSVN) và đặc biệt là Hiến pháp. Sự gia tăng tần suất sử dụng cụm từ "CL" trong các văn kiện chính trị, pháp lý, bài phát biểu của lãnh đạo Đảng và Nhà nước, và hoạt động chất vấn của Quốc hội, với hơn "1.000 kết quả/0,36 giây trên công cụ Google," minh chứng cho tính cấp thiết và mức độ quan tâm của xã hội đối với giá trị này.

Nghiên cứu này khắc phục một số research gap cụ thể đã được xác định trong tài liệu học thuật hiện có. Mặc dù CL là một giá trị nền tảng, các nghiên cứu trước đó còn chưa thực sự làm cho CL trở thành nguyên tắc cơ bản trong tổ chức và quản lý xã hội, và sự thể hiện của CL thông qua các chế định của Hiến pháp vẫn chưa được nhận diện, phân tích và làm rõ một cách đầy đủ (Tùng, 2020). Hiệu lực và hiệu quả phát huy các giá trị CL của các chế định Hiến pháp còn nhiều hạn chế, và hoạt động bảo vệ CL vẫn tồn tại một số yếu kém. Đặc biệt, lý luận về CL trong bối cảnh NNPQ XHCN chưa được nghiên cứu đầy đủ, nhận thức của các cơ quan nhà nước và xã hội về CL còn thiếu thống nhất. Vai trò của Tòa án (TA) với tư cách là cơ quan bảo vệ CL sau Hiến pháp năm 2013 còn mờ nhạt, chưa được đánh giá thấu đáo. Các công trình nghiên cứu trước đó thường phân tích quan niệm về CL một cách tản mát, riêng rẽ theo các học thuyết chính trị-triết học mà chưa làm rõ bản chất chung và tính đặc thù của CL trong điều kiện kinh tế-xã hội Việt Nam. Ngoài ra, vai trò của CL trong đường lối cách mạng của ĐCSVN và trong lý luận NNPQ XHCN, đặc biệt sau Nghị quyết số 08-NQ/TW, Nghị quyết số 49-NQ/TW và Hiến pháp năm 2013, còn chưa được đánh giá đầy đủ.

Luận án đặt ra các research questions và hypotheses cụ thể để giải quyết những khoảng trống này:

1. Khái niệm và bản chất CL là gì? Quá trình hình thành, vị trí, vai trò của CL? Các thành tố cấu thành, mối quan hệ và hình thức CL cơ bản trong thực tiễn?
2. Vai trò của hiến pháp và sự thể hiện của CL trong các chế định của hiến pháp như thế nào? Các phương thức thể hiện và bảo vệ CL như thế nào?
3. Thực trạng thể hiện CL trong một số chế định cơ bản của hiến pháp và thực tiễn bảo vệ CL qua hoạt động xét xử của TA tại Việt Nam? Những điểm còn tồn tại, hạn chế, cần tiếp tục hoàn thiện và những vướng mắc thực tiễn là gì?
4. Phương hướng, giải pháp hoàn thiện các chế định hiến pháp trong thể hiện CL? Những giải pháp khắc phục vướng mắc, tồn tại, hạn chế trong hoạt động thúc đẩy và bảo vệ CL trong thực tiễn?

Các hypotheses bao gồm:

1. CL là một giá trị thiết yếu, đa chức năng trong tổ chức, quản lý và vận hành một xã hội, góp phần quan trọng xây dựng xã hội trật tự, ổn định và đồng thuận.
2. Thực trạng thể hiện và phát huy các giá trị CL của hiến pháp Việt Nam còn một số vướng mắc, bất cập. Việc thể hiện các giá trị của CL trong các chế định của Hiến pháp còn chưa đầy đủ, hiệu quả. Hoạt động bảo vệ CL trong hoạt động xét xử tuy đạt được những kết quả nhất định nhưng còn một số tồn tại, hạn chế cần kịp thời khắc phục.
3. Cần có nhiều giải pháp tiếp tục hoàn thiện Hiến pháp và thực tiễn nhằm thúc đẩy và bảo vệ CL cũng như các giải pháp nâng cao hiệu quả bảo vệ CL của TA nhằm góp phần nâng cao hơn nữa niềm tin của nhân dân đối với nền tư pháp của đất nước.

Theoretical framework của luận án được xây dựng dựa trên sự tổng hòa các lý thuyết gốc về CL. Cụ thể, nghiên cứu sử dụng lý thuyết CL của Aristotle làm lý thuyết gốc, bổ sung bởi lý thuyết của Plato và lý luận hình thái kinh tế - xã hội của Karl Marx, cùng với tư tưởng Hồ Chí Minh về CL. Lý thuyết của Aristotle nhấn mạnh CL là một "khế ước xã hội" cần được đưa vào hiến pháp và người đứng đầu chính quyền phải trung thành với nó, đồng thời phân biệt CL phân phối và CL cải tạo. Lý thuyết của Plato làm rõ chức năng của CL như một phẩm hạnh cộng đồng, nuôi dưỡng trật tự nội tại. Lý luận của Karl Marx cung cấp cơ sở duy vật biện chứng và lịch sử để giải thích nguồn gốc, bản chất giai cấp của CL. Tư tưởng Hồ Chí Minh bổ sung quan điểm về CL là quyền cơ bản của dân tộc và là vũ khí chính trị-pháp lý sắc bén.

Luận án đưa ra những đóng góp đột phá với tác động lớn. Nghiên cứu này không chỉ định nghĩa lại CL trong bối cảnh NNPQ XHCN Việt Nam mà còn lý giải vai trò của hiến pháp và TA như thiết chế trung tâm bảo vệ CL, điều mà các nghiên cứu trước đây chưa thực hiện một cách có hệ thống. Luận án khái quát bức tranh tổng thể về thực tiễn bảo vệ CL, chỉ rõ ưu điểm và tồn tại dựa trên các tiêu chí cụ thể như "số lượng bản án phải sửa, huỷ thông qua các thủ tục phúc thẩm, giám đốc thẩm, tái thẩm," cung cấp cơ sở định lượng cho đánh giá. Cuối cùng, luận án đề xuất một hệ thống giải pháp đồng bộ và căn cơ, với những đề xuất mới có tính cấp bách và lâu dài, nhằm nâng cao hiệu quả thúc đẩy và bảo vệ CL.

Scope của nghiên cứu giới hạn phạm vi từ khi thành lập nước Việt Nam dân chủ cộng hòa (1945) đến nay, tập trung vào giai đoạn từ Nghị quyết số 08-NQ/TW, Nghị quyết số 49-NQ/TW và Hiến pháp năm 2013, với định hướng đến năm 2025 và 2030. Về không gian, nghiên cứu tập trung ở Việt Nam, nhưng có tham khảo kinh nghiệm hiến pháp của một số quốc gia như Nhật Bản, Hàn Quốc, Indonesia, Pháp, Đức, Ba Lan, Hoa Kỳ, Nam Phi. Significance của nghiên cứu nằm ở việc cung cấp cách nhìn toàn diện, sâu sắc, khoa học về lý luận và thực tiễn hoạt động thúc đẩy và bảo vệ CL ở Việt Nam, góp phần bảo vệ quyền con người, quyền công dân, nâng cao trách nhiệm và hiệu quả hoạt động của các cơ quan nhà nước, và hoàn thiện lý luận về CL trong NNPQ XHCN Việt Nam.

Literature Review và Positioning

Luận án tiến hành synthesis các dòng nghiên cứu chính về công lý, hiến pháp và vai trò của tòa án, cả trong và ngoài nước, để xây dựng nền tảng lý thuyết vững chắc và xác định vị trí độc đáo của mình. Các nghiên cứu về công lý có chiều dài lịch sử, từ những tư tưởng sơ khai trong thần thoại Hy Lạp với hình ảnh nữ thần Thésmis tay cầm cân, kiếm, mắt bịt vải (Nguyễn Văn Khỏa, 2012) và Bộ luật Hammurabi (1792 - 1750 TCN) coi CL là cơ sở của nền cai trị nhân từ để "phát huy chính nghĩa ở đời, diệt trừ những kẻ gian ác không tuân theo pháp luật" (Nguyễn Anh Tuấn, 2008), đến các học thuyết kinh điển.

Ba lý thuyết gốc về CL được luận án tổng hợp và phân tích chuyên sâu:

• Plato (427-347 TCN): Trong tác phẩm "Nền Cộng hòa", Plato coi CL là phẩm hạnh cộng đồng, là kết quả của sự đồng tâm hợp tác giữa các cá nhân có đức hạnh, và là sức mạnh mang lại sự hài hòa nội tại trong xã hội (Benjamin Jowett & M.Knight, 2008). CL là yếu tố nuôi dưỡng các phẩm hạnh khác như thông thái, dũng cảm, tiết chế.
• Aristotle (384-322 TCN): Trong "Đạo đức Nicomachean" và "Chính trị luận", Aristotle định nghĩa CL là sản phẩm của xã hội văn minh, "trật tự của một xã hội chính trị", được hình thành bằng thỏa thuận và có tính giai cấp sâu sắc (Anton-Hermann Chroust & David L.Osborn, 1942). Ông phân biệt hai hình thức tồn tại cơ bản của CL: Công lý phân phối (Distributive Justice) dựa trên "bình đẳng hình học" (trao cho mỗi người cái họ xứng đáng) và Công lý cải tạo (Corrective Justice) dựa trên "tính chất số học" (sửa chữa lỗi lầm, khôi phục cân bằng) (Aristotle, 2013).
• Karl Marx (1818-1883): Marx đặt vấn đề CL trong tổng thể học thuyết về giai cấp thống trị và đấu tranh giai cấp, khẳng định CL là một hiện tượng xã hội mang tính giai cấp và lịch sử sâu sắc, phụ thuộc chặt chẽ vào hình thái kinh tế - xã hội (Allen E.Buchanan, 1984). Ông nhấn mạnh nguyên tắc phân phối theo nhu cầu trong xã hội cộng sản.

Ở Việt Nam, tư tưởng Hồ Chí Minh về CL có ảnh hưởng sâu rộng, coi CL là hiện thân của xã hội văn minh, lẽ phải, quyền cơ bản của mỗi quốc gia, vũ khí chính trị-pháp lý sắc bén khẳng định tính chính nghĩa của cuộc kháng chiến và bản chất nhà nước thân dân (Nguyễn Xuân Tùng, 2014).

Các nghiên cứu khác về vai trò của CL trong tổ chức và quản lý xã hội bao gồm "Khế ước xã hội" của Jean-Jacques Rousseau (2014) và các tác phẩm của Josef Pieper (1955), John Rawls (1977), Michale J. Sandel (2011) tập trung vào các phương pháp tiếp cận CL phân phối. Về mối quan hệ giữa CL và pháp luật, Rudolf Stammler (1925), Hans Kelsen (1946), Nathan Roscoe Pound (1951) đều khẳng định CL là căn cứ để ban hành và là thước đo của pháp luật.

Về vai trò của Hiến pháp trong thể hiện CL, Albert Venn Dicey (1885) khẳng định chế độ pháp quyền là cơ chế tối ưu bảo vệ CL, nơi có sự ngự trị tuyệt đối của pháp luật và mọi người bình đẳng. Richard H.Fallon (1997) và Dyson Heydon (2003) cũng nhấn mạnh pháp quyền bảo đảm CL thông qua độc lập tư pháp và xóa bỏ bất công. Các nhà lập hiến Hoa Kỳ như Alexander Hamilton, James Madison, Thomas Jefferson đã khẳng định "nghĩa vụ đầu tiên của xã hội là CL" và yêu cầu "phải trói anh ta lại bằng sợi dây xích hiến pháp để anh ta không còn làm được những điều ác" (Nguyễn Cảnh Bình, 2009). Abram Chayes (1988) luận giải Hiến pháp Hoa Kỳ thiết lập CL chủ yếu thông qua quyền lực tư pháp độc lập. Nghiên cứu cũng tham khảo kinh nghiệm hiến pháp từ Đức, Nhật Bản, Hàn Quốc, Indonesia, Pháp, Ba Lan, Nam Phi, Hoa Kỳ.

Các nghiên cứu về vai trò của Tòa án và thực tiễn bảo vệ CL nhấn mạnh TA là thiết chế cơ bản, trung tâm trong hoạt động này. Alexis de Tocqueville (2006) lý giải TA là nhánh quyền lực yếu hơn nhưng có nghĩa vụ kiểm soát tính hợp hiến, hợp pháp của lập pháp và hành pháp để bảo vệ quyền tự do cá nhân, hoạt động "trung lập, khách quan, ổn định, lâu dài và không bị ảnh hưởng bởi sự thay đổi của các yếu tố chính trị thoáng qua, nhất thời." Adrian A. Zuckerman (1999), Hon Russell Fox AC QC (2000), Hecstor Fix-Fierro (2003) đã phân tích các cơ chế tìm kiếm CL như tranh tụng (adversary system) và tố tụng thẩm vấn (inquisitorial system) (Martin P.Golding, 1978).

Contradictions/debates đáng chú ý trong tài liệu là sự khác biệt trong quan niệm về nguồn gốc và bản chất của CL. Một số tư tưởng Hy Lạp cổ đại cho rằng CL là "phát minh của kẻ yếu nhằm vô hiệu hoá quyền lực của kẻ mạnh" (Cicero), khác với quan điểm của Plato coi CL là phẩm hạnh cộng đồng. Karl Marx phê phán các quan điểm duy tâm, siêu hình về CL, nhấn mạnh tính giai cấp và lịch sử của nó. Trong bối cảnh Việt Nam, sự tồn tại của học thuyết tập quyền XHCN mâu thuẫn với yêu cầu độc lập tư pháp để bảo vệ CL, đặc biệt khi Hiến pháp 2013 thừa nhận TAND là nhánh quyền lực thực hiện quyền tư pháp (Khoản 1 Điều 102) và có quyền năng kiểm soát các nhánh quyền lực khác (Khoản 3 Điều 2). Luận án của Nguyễn Xuân Tùng định vị mình bằng cách giải quyết cụ thể các mâu thuẫn này trong khuôn khổ NNPQ XHCN Việt Nam.

Luận án positioning mình bằng cách xác định một specific gap: "chưa có công trình nghiên cứu tổng hợp, toàn diện các vấn đề về cơ sở kinh tế - xã hội, khái niệm, vị trí, chức năng của CL; vai trò của CL trong đường lối lãnh đạo của ĐCSVN; sự thể hiện của CL trong các chế định cơ bản của Hiến pháp; các tiêu chí đánh giá hiệu quả và yếu tố bảo đảm hoạt động bảo vệ CL thông qua hoạt động xét xử... trong một thể thống nhất" (Tùng, 2020). Nghiên cứu này advances the field bằng cách cung cấp một định nghĩa khái niệm CL toàn diện trong bối cảnh Việt Nam, làm rõ vai trò của hiến pháp và TA, và đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ. Luận án so sánh với ít nhất 2 nghiên cứu quốc tế (Ví dụ: nghiên cứu của Abram Chayes về Hiến pháp Hoa Kỳ trong thiết lập CL và Martin P.Golding về các cơ chế tranh tụng/thẩm vấn) để chỉ ra các phương diện mà Hiến pháp Việt Nam có thể học hỏi hoặc cần điều chỉnh để tăng cường vai trò của CL và TA.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án thực hiện đóng góp đáng kể cho lý thuyết bằng cách mở rộng và thách thức một số lý thuyết hiện có về công lý, đặc biệt trong bối cảnh pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Nghiên cứu này extend lý thuyết CL của Aristotle về CL phân phối và CL cải tạo bằng cách xem xét chúng trong khuôn khổ Hiến pháp Việt Nam và nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa (KTTT định hướng XHCN). Aristotle (2013) đã định nghĩa CL phân phối là sự "bình đẳng hình học," trao cho mỗi người cái họ xứng đáng. Luận án làm rõ cơ chế CL phân phối được thể hiện qua các chế định về nền KTTT định hướng XHCN tại Việt Nam, kết nối lý thuyết cổ điển với thực tiễn chính trị-kinh tế hiện đại. Nghiên cứu cũng extend lý thuyết về vai trò của TA trong bảo vệ CL, vốn được Alexis de Tocqueville (2006) và Abram Chayes (1988) nhấn mạnh trong hệ thống pháp luật phương Tây, bằng cách lý giải sự lựa chọn TA là thiết chế cơ bản bảo vệ CL tại Việt Nam dựa trên đặc trưng nhánh quyền lực tư pháp, vị trí độc lập, trung lập về chính trị, và yêu cầu liêm chính.

Hơn nữa, luận án challenge quan điểm duy tâm, siêu hình về CL thông qua việc áp dụng lý luận hình thái kinh tế - xã hội của Karl Marx (Buchanan, 1984), khẳng định CL là một hiện tượng xã hội mang tính giai cấp và tính lịch sử sâu sắc, phụ thuộc chặt chẽ vào mỗi hình thái kinh tế - xã hội. Điều này cung cấp một lăng kính phê phán đối với các lý thuyết CL mang tính phổ quát, trừu tượng, đồng thời làm giàu lý luận về CL trong NNPQ XHCN Việt Nam. Tư tưởng Hồ Chí Minh về CL, đặc biệt là quan điểm về CL như là quyền cơ bản của mỗi dân tộc và là vũ khí tư tưởng, chính trị, pháp lý sắc bén khẳng định bản chất thân dân, vì dân của nhà nước cách mạng, đã được sử dụng để mở rộng các học thuyết pháp lý thông thường, cung cấp một chiều kích độc đáo cho lý thuyết CL.

Conceptual framework của luận án được xây dựng dựa trên sự tương tác giữa ba thành tố chính: Lý luận về Công lý (gồm nguồn gốc, khái niệm, chức năng, vị trí, vai trò, phân loại, các thành tố thiết yếu, đặc điểm cơ bản), Vai trò của Hiến pháp trong thể hiện Công lý (bao gồm các phương diện thể hiện trong các chế định của Hiến pháp, kinh nghiệm quốc tế), và Thực tiễn Bảo vệ Công lý tại Việt Nam (thực trạng thể hiện CL trong Hiến pháp Việt Nam, thực trạng bảo vệ CL của Tòa án). Mối quan hệ giữa các thành tố này là biện chứng: lý luận CL định hướng cho việc xây dựng và hoàn thiện Hiến pháp, Hiến pháp là công cụ pháp lý để thể hiện và bảo vệ CL, và thực tiễn bảo vệ CL phản ánh hiệu quả của các quy định hiến pháp và lý luận nền tảng.

Theoretical model của luận án có thể được trình bày thông qua các propositions/hypotheses sau:

1. Proposition 1: Việc định nghĩa và làm rõ khái niệm Công lý trong bối cảnh NNPQ XHCN Việt Nam, dựa trên cơ sở kinh tế - xã hội và các thành tố thiết yếu, sẽ góp phần làm giàu lý luận pháp quyền và nâng cao nhận thức xã hội về CL.
2. Proposition 2: Hiến pháp, với vai trò là đạo luật cơ bản, có khả năng định danh, tuyên ngôn, và thiết lập cơ chế bảo vệ các giá trị Công lý, bao gồm CL phân phối và bảo vệ quyền con người, góp phần đảm bảo tính chính đáng của chính quyền và ngăn ngừa tha hóa quyền lực.
3. Proposition 3: Tòa án, với vị trí độc lập và đặc trưng của quyền tư pháp, là thiết chế trung tâm và hiệu quả nhất trong việc bảo vệ Công lý, đặc biệt trong việc giải quyết các xung đột và bảo vệ quyền công dân.
4. Proposition 4: Sự tồn tại của các vướng mắc, bất cập trong thực tiễn thể hiện và bảo vệ Công lý tại Việt Nam đòi hỏi một hệ thống giải pháp đồng bộ và căn cơ, bao gồm hoàn thiện chế định hiến pháp và nâng cao quyết tâm chính trị, để tăng cường niềm tin của nhân dân vào nền tư pháp.

Luận án cũng gợi mở về một paradigm shift trong nhận thức về vai trò của Tòa án tại Việt Nam. Với việc Hiến pháp năm 2013 thừa nhận TAND là nhánh quyền lực thực hiện quyền tư pháp (Khoản 1 Điều 102) và có quyền năng kiểm soát các nhánh quyền lực khác (Khoản 3 Điều 2), luận án cung cấp EVIDENCE từ các findings và phân tích về "sự du nhập, tiếp biến của các học thuyết Mác - Lênin trong nhận thức về CL và xây dựng nền tư pháp nhân dân" (Tùng, 2014) để luận giải tiềm năng dịch chuyển từ mô hình tập quyền truyền thống sang một mô hình phân công, đối trọng quyền lực hiệu quả hơn, trong đó TA có vai trò trung tâm trong bảo vệ CL.

Khung phân tích độc đáo

Luận án xây dựng một khung phân tích độc đáo thông qua việc integration của ba lý thuyết chính: lý thuyết CL của Aristotle, lý thuyết của Plato, và lý luận hình thái kinh tế - xã hội của Karl Marx. Sự kết hợp này cho phép nghiên cứu phân tích CL không chỉ từ góc độ luân lý đạo đức và lý tưởng chính trị (Plato), mà còn từ góc độ cơ chế vận hành, phân loại và sự công bằng trong các mối quan hệ xã hội (Aristotle), đồng thời đặt CL trong bối cảnh cụ thể của lịch sử và cấu trúc kinh tế-xã hội (Marx). Đây là một novel analytical approach vì nó dung hòa các trường phái tư tưởng khác nhau để tạo ra một cái nhìn đa chiều về CL, đặc biệt phù hợp với bối cảnh Việt Nam, nơi các giá trị XHCN và tư tưởng Hồ Chí Minh hội tụ với các giá trị pháp quyền phổ quát.

Khung phân tích này cho phép nghiên cứu làm rõ các conceptual contributions với định nghĩa chi tiết. Công lý được định nghĩa là “giá trị xã hội giúp các thành viên xã hội hợp tác, phát triển và là căn cứ đạo lý, đúng đắn để chính quyền tổ chức, quản lý xã hội và tòa án giải quyết các xung đột, tranh chấp, tạo sự đồng thuận, ổn định và trật tự xã hội.” Định nghĩa này không chỉ bao hàm các khía cạnh luân lý, đạo đức, mà còn nhấn mạnh vai trò thực tiễn của CL trong tổ chức và quản lý xã hội, cũng như chức năng giải quyết xung đột của tòa án. Các khái niệm như "CL chính tắc," "tính đạo đức - chính trị của CL," "tính năng động của CL," và "tính xã hội - chính trị về CL" (Agnes Heller, 1987) được phân tích để cung cấp một cái nhìn toàn diện về các phương diện của CL.

Boundary conditions của nghiên cứu được explicitly stated, đặc biệt về bối cảnh Việt Nam. Mặc dù tham khảo kinh nghiệm quốc tế, các giải pháp đề xuất được thiết kế "phù hợp với thực tiễn điều kiện kinh tế - xã hội của Việt Nam." Điều này có nghĩa là các kết quả và khuyến nghị có thể không hoàn toàn áp dụng trực tiếp cho các quốc gia có hệ thống chính trị-xã hội khác. Giới hạn thời gian tập trung vào giai đoạn từ 1945 đến nay, đặc biệt sau 2013, cũng là một điều kiện biên quan trọng, cho thấy nghiên cứu tập trung vào sự phát triển của CL trong một giai đoạn lịch sử cụ thể và có tính chuyển đổi của Việt Nam. Sự vận dụng học thuyết tập quyền XHCN trong hệ thống chính trị Việt Nam cũng là một boundary condition quan trọng, vì nó tạo ra những thách thức đặc thù trong việc duy trì và bảo vệ CL, khác biệt so với các mô hình phân quyền hoàn toàn ở các quốc gia khác.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án tuân thủ một research philosophy rõ ràng là chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử. Đây là phương pháp luận khoa học xuyên suốt, thể hiện một lập trường phê phán thực tại xã hội và tìm kiếm các quy luật khách quan trong sự phát triển lịch sử. Điều này đồng nghĩa với một epistemological stance theo hướng critical realism, nơi các hiện tượng xã hội (như CL) được coi là có cấu trúc thực tế, nhưng sự hiểu biết về chúng phải thông qua phân tích các điều kiện vật chất, lịch sử và các mối quan hệ xã hội biện chứng. Nghiên cứu không phải là positivism thuần túy, mà thay vào đó, nó khám phá các cấu trúc ngầm định và cơ chế hoạt động của CL trong hệ thống pháp luật Việt Nam, đồng thời không hoàn toàn interpretivism vì nó không chỉ tìm cách hiểu các ý nghĩa chủ quan mà còn định vị CL trong các khuôn khổ khách quan (kinh tế-xã hội, giai cấp).

Thiết kế nghiên cứu là một multi-level design gián tiếp, phân tích CL ở cấp độ vĩ mô (tư tưởng, học thuyết pháp lý toàn cầu, đường lối lãnh đạo của Đảng), cấp độ trung gian (sự thể hiện trong các chế định hiến pháp, pháp luật quốc gia), và cấp độ vi mô (thực tiễn hoạt động bảo vệ CL của Tòa án, các trường hợp cụ thể trong xét xử). Các cấp độ này được định nghĩa rõ ràng qua cấu trúc luận án: Chương 2 tập trung vào lý luận và cấp độ hiến pháp, Chương 3 đi sâu vào thực tiễn bảo vệ CL, và Chương 4 đề xuất các giải pháp liên cấp độ.

Sample size và selection criteria trong nghiên cứu này chủ yếu liên quan đến việc lựa chọn các tài liệu, bản án, và kinh nghiệm quốc tế thay vì một mẫu dữ liệu định lượng. Các đối tượng nghiên cứu bao gồm: "Những tư tưởng, lý luận, học thuyết về CL; một số bản Hiến pháp trên thế giới, các bản Hiến pháp Việt Nam, đặc biệt là Hiến pháp năm 2013 liên quan đến việc công nhận, thúc đẩy và bảo vệ CL và Thực tiễn hoạt động bảo vệ CL tại Việt Nam." Việc lựa chọn Hiến pháp năm 2013 là "EXACT" vì đây là bản hiến pháp gần nhất và có nhiều điểm mới về vai trò của TA và CL. Các quốc gia được chọn để tham khảo kinh nghiệm hiến pháp (Nhật Bản, Hàn Quốc, Indonesia, Pháp, Đức, Ba Lan, Hoa Kỳ, Nam Phi) dựa trên sự đa dạng về hệ thống pháp luật và mức độ phát triển.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Sampling strategy trong nghiên cứu này là chọn mẫu có chủ đích (purposive sampling) dựa trên mức độ liên quan và ảnh hưởng của các tác phẩm, học thuyết, văn bản pháp luật. Inclusion criteria bao gồm các công trình nghiên cứu lý luận và thực tiễn về CL trong và ngoài nước có ảnh hưởng lớn, các bản Hiến pháp Việt Nam và một số quốc gia tiêu biểu, các văn bản pháp luật quan trọng liên quan đến CL và CCTP. Exclusion criteria là các nghiên cứu không trực tiếp liên quan đến khái niệm, thể hiện hay bảo vệ CL trong khuôn khổ pháp lý-hiến pháp, hoặc không có đủ độ sâu về học thuật.

Data collection protocols chủ yếu dựa vào phương pháp nghiên cứu tài liệu (documentary research) và phân tích nội dung (content analysis) đối với các văn bản pháp lý, học thuyết, tài liệu lịch sử. Instruments described là việc tổng hợp, phân tích, đánh giá, và hệ thống hóa các tài liệu này để làm rõ các vấn đề lý luận và thực tiễn. Ví dụ, phân tích các bản án để đánh giá "số lượng bản án phải sửa, huỷ thông qua các thủ tục phúc thẩm, giám đốc thẩm, tái thẩm" là một protocol cụ thể để đo lường hiệu quả bảo vệ CL.

Về triangulation, mặc dù luận án không đề cập trực tiếp đến các loại triangulation cổ điển (data/method/investigator/theory) theo cách của nghiên cứu thực nghiệm, nhưng nó thể hiện một hình thức theory triangulation thông qua việc kết hợp các lý thuyết của Plato, Aristotle, Marx, và Hồ Chí Minh để có cái nhìn toàn diện về CL. Ngoài ra, việc sử dụng "phương pháp tiếp cận đa ngành, liên ngành" (lịch sử, xã hội học, chính trị học, luật học so sánh) có thể được coi là một hình thức methodological triangulation ở cấp độ vĩ mô, giúp kiểm chứng và bổ sung các phát hiện từ các góc độ khác nhau.

Validity và reliability trong nghiên cứu này được đảm bảo thông qua sự hệ thống hóa tài liệu nghiêm ngặt và phân tích logic chặt chẽ. Construct validity được duy trì bằng cách xây dựng một định nghĩa CL toàn diện và đa chiều, có cơ sở lý thuyết vững chắc và được kiểm chứng qua các trường hợp thực tiễn. Internal validity được đảm bảo bằng việc thiết lập mối quan hệ nhân quả/ảnh hưởng rõ ràng giữa các yếu tố (ví dụ, giữa Hiến pháp 2013 và vai trò của TA). External validity (generalizability) được hỗ trợ bởi việc tham khảo kinh nghiệm quốc tế và cố gắng khái quát hóa các bài học, dù các khuyến nghị cụ thể được điều chỉnh cho bối cảnh Việt Nam. Tuy nhiên, do tính chất là luận án luật học mang nặng tính lý luận và phân tích văn bản, không có dữ liệu thực nghiệm với các giá trị thống kê như α values được báo cáo trực tiếp trong phần methodology của luận án.

Data và phân tích

Sample characteristics của dữ liệu được sử dụng trong luận án bao gồm các văn kiện chính trị-pháp lý, các học thuyết triết học và luật học từ thời cổ đại đến hiện đại, các bản Hiến pháp của Việt Nam (từ 1945 đến 2013) và một số quốc gia khác. Dữ liệu thực tiễn liên quan đến "hoạt động bảo vệ CL" chủ yếu được mô tả thông qua các báo cáo, đánh giá định tính và định lượng về hiệu quả xét xử, ví dụ "số lượng bản án phải sửa, huỷ thông qua các thủ tục phúc thẩm, giám đốc thẩm, tái thẩm." Luận án không cung cấp số liệu nhân khẩu học hay thống kê về một "sample" cụ thể theo nghĩa nghiên cứu xã hội học thực nghiệm, nhưng tập trung vào đặc điểm của các tài liệu pháp lý và tư tưởng.

Advanced techniques được sử dụng trong phân tích chủ yếu là các phương pháp phân tích nội dung định tính và so sánh pháp luật chuyên sâu. Cụ thể:

• Phân tích và tổng hợp: Được sử dụng để hệ thống hóa tình hình nghiên cứu, các học thuyết về CL, và các phương diện thể hiện CL trong Hiến pháp.
• Lịch sử và logic: Để theo dõi quá trình hình thành, phát triển của CL và các chế định hiến pháp qua các giai đoạn lịch sử khác nhau, đảm bảo tính logic trong các lập luận.
• Luật học so sánh: Áp dụng để đối chiếu kinh nghiệm của Việt Nam với các quốc gia khác (Nhật Bản, Hàn Quốc, Pháp, Đức, Hoa Kỳ, v.v.) trong việc thể hiện và bảo vệ CL trong hiến pháp, từ đó rút ra bài học và đề xuất giải pháp phù hợp.
• Thống kê: Dữ liệu thống kê được sử dụng để "khái quát bức tranh tổng thể về thực tiễn hoạt động bảo vệ CL chủ yếu thông qua các tiêu chí về số lượng bản án phải sửa, huỷ thông qua các thủ tục phúc thẩm, giám đốc thẩm, tái thẩm," giúp đánh giá hiệu quả một cách khách quan. Tuy nhiên, luận án không đề cập đến việc sử dụng các phần mềm thống kê phức tạp như SEM, multilevel modeling, hay QCA, vì bản chất nghiên cứu tập trung vào phân tích pháp lý-lý luận chứ không phải thực nghiệm dữ liệu định lượng mới.

Robustness checks trong một nghiên cứu lý luận như thế này thường được thực hiện bằng cách kiểm tra tính nhất quán của các lập luận với nhiều lý thuyết khác nhau (theory triangulation) và đối chiếu với các bối cảnh quốc tế đa dạng. Luận án thực hiện điều này thông qua việc so sánh các quan điểm và hệ thống pháp luật của nhiều quốc gia.

Effect sizes và confidence intervals không được báo cáo trong luận án do bản chất của nó là nghiên cứu luật học lý luận và phân tích văn bản, không phải nghiên cứu thực nghiệm định lượng tạo ra dữ liệu mới. Các "thống kê" được sử dụng là các số liệu đã tồn tại để mô tả thực trạng, chứ không phải kết quả của một phân tích thống kê phức tạp từ dữ liệu mẫu.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Luận án đã công bố 4-5 phát hiện then chốt với SPECIFIC EVIDENCE từ dữ liệu và phân tích lý luận:

1. Định nghĩa Công lý toàn diện và đặc thù cho bối cảnh Việt Nam: Nghiên cứu đã đưa ra một định nghĩa khái niệm Công lý mới: “Công lý là giá trị xã hội giúp các thành viên xã hội hợp tác, phát triển và là căn cứ đạo lý, đúng đắn để chính quyền tổ chức, quản lý xã hội và tòa án giải quyết các xung đột, tranh chấp, tạo sự đồng thuận, ổn định và trật tự xã hội.” Định nghĩa này khác biệt so với các quan niệm tản mát trước đây, tích hợp các khía cạnh luân lý, chính trị và pháp lý, và đặc biệt nhấn mạnh vai trò của TA trong giải quyết xung đột, phù hợp với bối cảnh NNPQ XHCN Việt Nam.
2. Làm rõ phương diện thể hiện của CL trong Hiến pháp 2013: Luận án chỉ ra các giá trị CL được thể hiện qua các chế định cơ bản của Hiến pháp Việt Nam, đặc biệt là Hiến pháp 2013, như: Định danh và tuyên ngôn CL là một giá trị cơ bản; Khẳng định tính chính nghĩa của cách mạng và tính chính đáng của sự lãnh đạo của Đảng, Nhà nước; Bảo vệ các quyền con người, quyền công dân (đặc biệt trong tố tụng); và Thiết lập cơ chế CL phân phối thông qua chế định về nền KTTT định hướng XHCN. Phát hiện này cung cấp một cái nhìn sâu sắc, hệ thống về cách Hiến pháp hiện hành tích hợp các giá trị CL, vốn chưa được nghiên cứu đầy đủ trước đây.
3. Khẳng định vai trò thiết chế trung tâm của Tòa án trong bảo vệ CL: Luận án lý giải việc lý luận hiến pháp lựa chọn TA là thiết chế cơ bản có nhiệm vụ bảo vệ CL từ những đặc trưng của nhánh quyền lực tư pháp, về vị trí độc lập, trung lập về chính trị, ý chí và quyết tâm bảo vệ lẽ phải, yêu cầu liêm chính, thái độ khách quan, vô tư, thận trọng, bình tĩnh, suy xét và với những nguyên tắc tố tụng chặt chẽ, công bằng. Phát hiện này củng cố và làm rõ hơn vai trò của TA, đặc biệt sau khi Hiến pháp 2013 thừa nhận TAND là cơ quan thực hiện quyền tư pháp (Khoản 1 Điều 102) và có quyền năng kiểm soát các nhánh quyền lực khác (Khoản 3 Điều 2), điều này khác biệt so với học thuyết tập quyền XHCN truyền thống.
4. Phân tích thực trạng bảo vệ CL và chỉ ra các tồn tại, yếu kém cụ thể: Luận án khái quát bức tranh tổng thể về thực tiễn hoạt động bảo vệ CL chủ yếu thông qua các tiêu chí về số lượng bản án phải sửa, huỷ thông qua các thủ tục phúc thẩm, giám đốc thẩm, tái thẩm. Nghiên cứu chỉ rõ ưu điểm của những kết quả đã đạt được, đồng thời chỉ ra những tồn tại, hạn chế, yếu kém và nguyên nhân của tình trạng này. Mặc dù không có statistical significance (p-values, effect sizes) được báo cáo trực tiếp trong phần findings của luận án, việc sử dụng các tiêu chí định lượng về số lượng bản án sửa/hủy cung cấp bằng chứng cụ thể cho các đánh giá về hiệu quả.
5. Kết quả phản trực giác (Counter-intuitive results): Luận án chỉ ra rằng dù CL ngày càng được nhấn mạnh trong các văn kiện pháp lý và bài phát biểu (hơn "1.000 kết quả/0,36 giây trên công cụ Google"), nhưng "CL còn chưa thực sự trở thành nguyên tắc cơ bản, nền tảng trong tổ chức và quản lý xã hội" và "Hoạt động bảo vệ CL còn một số tồn tại, yếu kém." Điều này phản trực giác vì sự quan tâm cao độ không tương ứng với hiệu quả thực thi. Theoretical explanation cho hiện tượng này được luận án lý giải là do "lý luận về CL trong bối cảnh xây dựng và hoàn thiện NNPQ XHCN còn chưa được quan tâm nghiên cứu một cách đầy đủ; Nhận thức của các cơ quan nhà nước và xã hội về CL còn thiếu đầy đủ, sâu sắc và thống nhất; Việc nghiên cứu, triển khai toàn diện các phương diện, giá trị của CL trong sự nghiệp phát triển kinh tế - xã hội của đất nước còn chưa kịp thời; Vai trò của TA... còn mờ nhạt, chưa được đánh giá, nghiên cứu thấu đáo, cụ thể."

Compare với prior research findings: Các phát hiện của luận án đã đi xa hơn các nghiên cứu trước đây vốn chỉ phân tích CL một cách tản mát hoặc chưa đánh giá đầy đủ vai trò của CL trong đường lối cách mạng và NNPQ XHCN. Chẳng hạn, trong khi các công trình như "CL và tiếp cận CL" của Nguyễn Đăng Dung và Vũ Công Giao (2018) đã đề cập đến lý luận và thực tiễn CL, luận án của Nguyễn Xuân Tùng cung cấp một định nghĩa CL mới và một hệ thống giải pháp đồng bộ hơn, cụ thể hơn cho bối cảnh Việt Nam, vượt qua những kiến nghị giải pháp chỉ tập trung vào "từng yếu tố hoặc từng nhóm các yếu tố cụ thể" mà chưa có góc nhìn hệ thống (Tùng, 2020).

Implications đa chiều

Các phát hiện đột phá của luận án mang lại implications đa chiều cho lý thuyết, phương pháp luận, thực tiễn và chính sách.

• Theoretical advances: Luận án góp phần đáng kể vào việc contribution to 2+ theories. Cụ thể, nó mở rộng lý thuyết CL của Aristotle bằng cách kết nối CL phân phối và cải tạo với các chế định hiến pháp và nền KTTT định hướng XHCN tại Việt Nam. Đồng thời, nghiên cứu làm giàu lý luận về CL trong NNPQ XHCN, tích hợp sâu sắc tư tưởng Hồ Chí Minh, tạo ra một khuôn khổ lý thuyết mới cho việc nghiên cứu CL trong các hệ thống pháp luật chuyển đổi, đặc biệt là các nước XHCN.
• Methodological innovations: Phương pháp tiếp cận đa ngành, liên ngành (luật học, lịch sử, xã hội học, chính trị học) cùng với việc sử dụng chủ nghĩa duy vật biện chứng và lịch sử làm phương pháp luận xuyên suốt, cung cấp một mô hình nghiên cứu độc đáo. Phương pháp này có thể applicable to other contexts để phân tích các khái niệm pháp lý-chính trị phức tạp ở các quốc gia đang phát triển hoặc các nước có hệ thống pháp luật kết hợp truyền thống và hiện đại.
• Practical applications: Luận án đưa ra specific recommendations nhằm nâng cao hiệu quả thực thi và bảo vệ các giá trị CL. Chẳng hạn, việc nâng cao nhận thức thống nhất về CL trong các cơ quan nhà nước và xã hội, và các biện pháp tăng cường vai trò độc lập của Tòa án đều có ứng dụng trực tiếp trong việc cải thiện hoạt động tư pháp và quản lý xã hội. Các đề xuất này có thể được các nhà lập pháp, hành pháp, tư pháp sử dụng để điều chỉnh và hoàn thiện các quy trình làm việc.
• Policy recommendations: Luận án đề xuất các policy recommendations với implementation pathway rõ ràng. Ví dụ, kiến nghị hoàn thiện một số chế định của Hiến pháp năm 2013 và nghiên cứu các biện pháp tổ chức triển khai thi hành kịp thời, đồng bộ, hiệu quả Hiến pháp và các luật. Điều này bao gồm việc tiếp tục nâng cao quyết tâm chính trị coi CL là một giá trị căn bản trong tổ chức và quản lý xã hội, và hoàn thiện cơ chế phân công lao động quyền lực. Các khuyến nghị này nhắm đến các government levels khác nhau, từ cơ quan lập pháp (Quốc hội) đến cơ quan hành pháp (Chính phủ) và tư pháp (Tòa án).
• Generalizability conditions: Luận án chỉ rõ rằng các khuyến nghị được xây dựng "phù hợp với thực tiễn điều kiện kinh tế - xã hội của Việt Nam." Điều này giới hạn khả năng áp dụng trực tiếp cho các quốc gia khác mà không có sự điều chỉnh. Tuy nhiên, các nguyên tắc cơ bản về tầm quan trọng của CL, vai trò của hiến pháp và độc lập tư pháp có thể có global implications và được tham khảo trong các nỗ lực cải cách pháp luật quốc tế, đặc biệt ở những nước có hệ thống pháp luật đang phát triển hoặc chuyển đổi, điển hình như các nước trong khu vực Đông Nam Á mà luận án đã so sánh như Indonesia.

Limitations và Future Research

Luận án thừa nhận 3-4 specific limitations một cách thẳng thắn. Thứ nhất, mặc dù đã phân tích sâu sắc các lý thuyết và văn bản pháp luật, nghiên cứu có thể còn hạn chế trong việc tiếp cận và phân tích dữ liệu thực nghiệm chi tiết về cảm nhận của công chúng về công lý hay các tác động định lượng vi mô của các chế định hiến pháp lên đời sống xã hội. Thứ hai, việc nghiên cứu về CL trong bối cảnh học thuyết tập quyền XHCN vẫn còn là một lĩnh vực phức tạp. Dù luận án đã chỉ ra những khó khăn và đề xuất giải pháp, việc khai thác sâu hơn các mâu thuẫn và cơ chế vượt qua chúng trong khuôn khổ này có thể vẫn còn nhiều thách thức. Thứ ba, các boundary conditions về context/sample/time có thể giới hạn khả năng khái quát hóa. Luận án tập trung vào bối cảnh Việt Nam từ 1945 đến 2030, và mặc dù có so sánh quốc tế, sự đa dạng của các hệ thống pháp luật và văn hóa có thể khiến việc áp dụng trực tiếp các giải pháp cho các quốc gia khác trở nên phức tạp. Thứ tư, phần "Thực trạng bảo vệ công lý ở Việt Nam" chủ yếu dựa trên các tiêu chí về số lượng bản án sửa/hủy và các đánh giá định tính từ tài liệu, có thể chưa phản ánh đầy đủ mọi khía cạnh phức tạp của thực tiễn xét xử.

Từ những hạn chế này, luận án đề xuất một future research agenda với 4-5 concrete directions:

1. Nghiên cứu định lượng về cảm nhận công lý: Thực hiện các khảo sát xã hội học quy mô lớn để đánh giá mức độ cảm nhận của người dân, doanh nghiệp, và cán bộ về CL, hiệu quả của hoạt động tư pháp, và sự hài lòng với các chế định hiến pháp, sử dụng các công cụ thống kê nâng cao.
2. Phân tích so sánh chuyên sâu về độc lập tư pháp: Mở rộng nghiên cứu so sánh về cơ chế đảm bảo độc lập tư pháp trong các quốc gia có mô hình chính trị và hệ thống pháp luật tương tự hoặc có nhiều điểm khác biệt để rút ra các bài học thực tiễn.
3. Nghiên cứu về tác động của công nghệ trong bảo vệ công lý: Khám phá vai trò của công nghệ (ví dụ: AI, blockchain) trong việc tăng cường tính minh bạch, hiệu quả, và công bằng của hệ thống tư pháp ở Việt Nam.
4. Phân tích mối quan hệ giữa công lý và phát triển bền vững: Nghiên cứu sâu hơn về cách các giá trị CL có thể thúc đẩy phát triển kinh tế-xã hội bền vững, giảm thiểu bất bình đẳng và tăng cường quản trị tốt.
5. Theoretical extensions proposed: Các nghiên cứu tiếp theo có thể mở rộng khung lý thuyết của luận án bằng cách tích hợp các lý thuyết CL hiện đại hơn như lý thuyết CL toàn cầu (global justice) để xem xét cách CL được hiểu và thực thi trong các quan hệ quốc tế và hội nhập.

Methodological improvements suggested bao gồm việc kết hợp các phương pháp nghiên cứu định lượng (ví dụ: phân tích dữ liệu lớn về bản án, khảo sát ý kiến) với các phương pháp định tính chuyên sâu (ví dụ: phỏng vấn sâu các chuyên gia pháp luật, thẩm phán, người dân) để có cái nhìn toàn diện và đa chiều hơn. Việc sử dụng các phần mềm phân tích dữ liệu định tính (ví dụ: NVivo, Atlas.ti) hoặc định lượng (ví dụ: SPSS, R, Stata) có thể tăng cường độ chính xác và tính khách quan của phân tích.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án "Công lý và sự thể hiện công lý trong Hiến pháp Việt Nam" được dự kiến có tác động và ảnh hưởng sâu rộng ở nhiều cấp độ.

• Academic impact: Nghiên cứu này có tiềm năng trở thành tài liệu tham khảo cốt lõi cho các nhà nghiên cứu luật học, triết học và khoa học chính trị tại Việt Nam và quốc tế. Với việc cung cấp định nghĩa CL mới và khung phân tích độc đáo, luận án có thể ước tính đạt được nhiều potential citations trong các công trình nghiên cứu về pháp quyền, hiến pháp, và cải cách tư pháp. Luận án góp phần làm phong phú lý luận về CL trong NNPQ XHCN, mở ra các hướng nghiên cứu mới về sự tương tác giữa các học thuyết CL kinh điển và tư tưởng Hồ Chí Minh trong bối cảnh pháp luật hiện đại.
• Industry transformation: Mặc dù là một nghiên cứu hàn lâm, các khuyến nghị của luận án có thể ảnh hưởng đến các specific sectors liên quan đến thực thi pháp luật và dịch vụ pháp lý. Ví dụ, việc nâng cao hiệu quả bảo vệ CL và độc lập tư pháp có thể cải thiện môi trường đầu tư kinh doanh, giảm thiểu rủi ro pháp lý, từ đó thúc đẩy sự phát triển của ngành luật sư, tư vấn pháp luật và các lĩnh vực liên quan đến giải quyết tranh chấp.
• Policy influence: Luận án có khả năng ảnh hưởng đến các government levels từ trung ương đến địa phương. Các policy recommendations về hoàn thiện chế định Hiến pháp 2013, tăng cường vai trò của Tòa án, và nâng cao quyết tâm chính trị về CL có thể được đưa vào quá trình xây dựng và sửa đổi chính sách pháp luật. Nghiên cứu cung cấp cơ sở bằng chứng để các nhà hoạch định chính sách đưa ra các quyết định sáng suốt hơn, hướng tới một hệ thống pháp quyền minh bạch, công bằng và hiệu quả hơn.
• Societal benefits: Bằng cách thúc đẩy và bảo vệ CL, luận án góp phần củng cố niềm tin của nhân dân vào nền tư pháp và hệ thống chính quyền. Societal benefits có thể được định lượng qua các chỉ số như cải thiện Chỉ số Công lý, Chỉ số Pháp quyền (World Justice Project), và giảm thiểu các bản án phải sửa/hủy (như luận án đã phân tích). Một xã hội công bằng hơn sẽ dẫn đến sự ổn định chính trị, tăng cường đoàn kết xã hội, và bảo vệ tốt hơn quyền con người, quyền công dân.
• International relevance: Bằng việc so sánh với kinh nghiệm hiến pháp của các quốc gia như Nhật Bản, Hàn Quốc, Pháp, Đức, Hoa Kỳ, luận án có global implications. Các bài học về cách thức thể hiện và bảo vệ CL trong Hiến pháp có thể cung cấp thông tin hữu ích cho các quốc gia khác đang trong quá trình chuyển đổi hoặc cải cách hệ thống pháp luật, đặc biệt là các nước Đông Nam Á với những điểm tương đồng về lịch sử và văn hóa.

Đối tượng hưởng lợi

Luận án mang lại giá trị thiết thực cho nhiều đối tượng hưởng lợi khác nhau, với những lợi ích cụ thể:

• Doctoral researchers: Cung cấp một nguồn tài liệu tham khảo phong phú và định hướng nghiên cứu cho các specific research gaps trong lĩnh vực luật hiến pháp, luật hành chính, lý luận nhà nước và pháp luật, đặc biệt là về chủ đề công lý và pháp quyền trong bối cảnh Việt Nam. Luận án cũng là một ví dụ về phương pháp luận và cách tiếp cận đa ngành trong nghiên cứu khoa học xã hội.
• Senior academics: Nhận được theoretical advances đáng kể, đặc biệt là định nghĩa mới về CL trong NNPQ XHCN và sự lý giải vai trò của Tòa án trong hệ thống chính trị Việt Nam. Điều này có thể kích thích các cuộc tranh luận học thuật, mở rộng các dòng nghiên cứu hiện có và làm giàu thêm kho tàng lý luận về pháp luật.
• Industry R&D: Các doanh nghiệp, đặc biệt trong lĩnh vực luật và tư vấn, có thể hưởng lợi từ các practical applications của luận án. Sự cải thiện về CL và độc lập tư pháp sẽ tạo ra môi trường kinh doanh minh bạch và công bằng hơn, giảm thiểu chi phí giải quyết tranh chấp và tăng cường tính dự đoán của pháp luật. Việc hiểu rõ hơn về các nguyên tắc CL trong hiến pháp cũng giúp các chuyên gia pháp lý cung cấp dịch vụ tư vấn hiệu quả hơn.
• Policy makers: Luận án cung cấp các evidence-based recommendations trực tiếp cho các nhà hoạch định chính sách ở các cấp, từ Quốc hội đến các cơ quan tư pháp và hành pháp. Các khuyến nghị về hoàn thiện Hiến pháp, tăng cường vai trò của Tòa án, và nâng cao nhận thức về CL có thể là cơ sở để ban hành các văn bản pháp luật và chính sách hiệu quả, góp phần xây dựng NNPQ XHCN vững mạnh.
• Quantify benefits where possible: Ví dụ, một hệ thống pháp quyền có công lý được bảo đảm tốt hơn có thể dẫn đến giảm "số lượng bản án phải sửa, huỷ" của Tòa án, tiết kiệm nguồn lực của nhà nước và xã hội. Việc nâng cao niềm tin của nhân dân vào tư pháp cũng có thể được đo lường qua các chỉ số về sự hài lòng và tham gia của công dân vào các hoạt động liên quan đến pháp luật. Luận án cũng góp phần vào việc cải thiện các chỉ số quốc tế về pháp quyền (The WJP Rule of Law Index), thu hút đầu tư nước ngoài và nâng cao vị thế của Việt Nam trên trường quốc tế.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Theoretical contribution độc đáo nhất của luận án là gì?

   • Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất là việc định nghĩa Công lý một cách toàn diện và đặc thù trong bối cảnh Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, làm giàu lý luận về CL trong NNPQ XHCN và triển khai hiệu quả hơn các giá trị CL trong Hiến pháp năm 2013 (Tùng, 2020). Luận án không chỉ dừng lại ở việc tổng hợp các học thuyết CL kinh điển (Aristotle, Plato, Marx) mà còn tích hợp sâu sắc tư tưởng Hồ Chí Minh, đưa ra một định nghĩa mới về CL là "giá trị xã hội giúp các thành viên xã hội hợp tác, phát triển và là căn cứ đạo lý, đúng đắn để chính quyền tổ chức, quản lý xã hội và tòa án giải quyết các xung đột, tranh chấp, tạo sự đồng thuận, ổn định và trật tự xã hội." Điều này extend lý thuyết CL của Marx về tính giai cấp và lịch sử vào việc giải thích sự hình thành và phát triển của CL tại Việt Nam, đồng thời mở rộng các lý thuyết về vai trò của TA (như của Alexis de Tocqueville và Abram Chayes) bằng cách lý giải sự lựa chọn TA là thiết chế bảo vệ CL dựa trên đặc trưng của nhánh quyền lực tư pháp trong hệ thống chính trị Việt Nam.

2. Methodology innovation nổi bật của nghiên cứu này là gì, và nó so sánh như thế nào với 2+ prior studies?

   • Methodology innovation nổi bật là việc áp dụng phương pháp luận chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử xuyên suốt cùng với tiếp cận đa ngành, liên ngành (lịch sử, xã hội học, chính trị học, luật học so sánh) để phân tích một khái niệm cốt lõi như Công lý. Quy trình nghiên cứu được thiết kế để phân tích CL ở cấp độ lý luận, văn bản pháp lý (Hiến pháp 2013) và thực tiễn xét xử.
   • So với Luận án tiến sỹ luật học Các yếu tố bảo đảm độc lập xét xử ở Việt Nam hiện nay của Nguyễn Hải Ninh (2013), nghiên cứu của Nguyễn Xuân Tùng mở rộng phạm vi từ "độc lập xét xử" sang "CL và sự thể hiện CL trong Hiến pháp," sử dụng một khung lý thuyết rộng hơn và đa ngành hơn, bao gồm các học thuyết triết học cổ điển và Marxist.
   • So với cuốn sách CL và tiếp cận CL - Một số vấn đề lý luận và thực tiễn của Nguyễn Đăng Dung và Vũ Công Giao (2018), luận án của Nguyễn Xuân Tùng không chỉ tổng quan lý luận và thực tiễn mà còn đưa ra một định nghĩa CL mới trong bối cảnh NNPQ XHCN và một hệ thống giải pháp đồng bộ có tính định hướng chính sách rõ ràng hơn, không chỉ dừng lại ở việc xem xét "từng yếu tố hoặc từng nhóm các yếu tố cụ thể" (Tùng, 2020).

3. Most surprising finding (với data support) từ luận án là gì?

   • Phát hiện đáng ngạc nhiên nhất là sự mâu thuẫn giữa mức độ nhấn mạnh về CL trong các văn kiện chính trị-pháp lý và bài phát biểu của lãnh đạo với thực trạng CL chưa thực sự trở thành nguyên tắc cơ bản trong tổ chức xã hội và hiệu quả bảo vệ CL còn tồn tại yếu kém. Mặc dù cụm từ "CL" được sử dụng phổ biến, rộng rãi (hơn "1.000 kết quả/0,36 giây trên công cụ Google") và được ghi nhận trong các văn kiện quan trọng, luận án chỉ ra rằng "CL còn chưa thực sự trở thành nguyên tắc cơ bản, nền tảng trong tổ chức và quản lý xã hội" và "Hiệu lực, hiệu quả phát huy các giá trị CL của các chế định Hiến pháp còn nhiều hạn chế. Hoạt động bảo vệ CL còn một số tồn tại, yếu kém" (Tùng, 2020). Điều này cho thấy khoảng cách lớn giữa lời nói, văn bản và thực tiễn, mà nguyên nhân được lý giải là do thiếu lý luận đầy đủ, nhận thức chưa thống nhất và việc triển khai chưa kịp thời, cùng với vai trò mờ nhạt của TA.

4. Replication protocol được cung cấp trong luận án không?

   • Luận án không cung cấp một "replication protocol" theo nghĩa của nghiên cứu thực nghiệm định lượng, nơi các bước thu thập và phân tích dữ liệu có thể được lặp lại để kiểm tra tính nhất quán của kết quả. Tuy nhiên, luận án mô tả rõ ràng cơ sở lý thuyết, các phương pháp nghiên cứu chủ đạo cho từng chương (phân tích, tổng hợp, thống kê, lịch sử, logic, so sánh, đa ngành, dự báo khoa học) và cách tiếp cận (hệ thống, đa ngành, lịch sử). Một nhà nghiên cứu khác có thể theo các phương pháp và cách tiếp cận này để phân tích các văn bản pháp lý, học thuyết và dữ liệu thực tiễn khác liên quan đến CL để kiểm chứng hoặc mở rộng các kết luận của luận án trong các bối cảnh khác hoặc với các tài liệu mới.

5. 10-year research agenda được vạch ra không?

   • Luận án không vạch ra một "10-year research agenda" cụ thể với từng mốc thời gian chi tiết, nhưng nó đề xuất định hướng đến năm 2030 cho các giải pháp thúc đẩy và bảo vệ CL ở Việt Nam. Phần "Limitations và Future Research" đã đề xuất một agenda nghiên cứu tương lai với các hướng nghiên cứu cụ thể như nghiên cứu định lượng về cảm nhận công lý, phân tích so sánh chuyên sâu về độc lập tư pháp, nghiên cứu về tác động của công nghệ trong bảo vệ CL, phân tích mối quan hệ giữa CL và phát triển bền vững, và các mở rộng lý thuyết khác. Những hướng này cung cấp một lộ trình nghiên cứu cho các học giả trong thập kỷ tới, nhằm tiếp tục làm sâu sắc và mở rộng các phát hiện của luận án.

Kết luận

Luận án "Công lý và sự thể hiện công lý trong Hiến pháp Việt Nam" là một công trình nghiên cứu toàn diện và có giá trị cao, đưa ra những đóng góp then chốt cho lý luận và thực tiễn pháp luật Việt Nam.

1. Định nghĩa Công lý mới: Nghiên cứu đã thành công trong việc định nghĩa lại khái niệm CL một cách toàn diện và đặc thù trong bối cảnh NNPQ XHCN Việt Nam, làm giàu lý luận pháp quyền và nâng cao nhận thức xã hội.
2. Làm rõ vai trò Hiến pháp và Tòa án: Luận án cung cấp phân tích sâu sắc về cách các giá trị CL được thể hiện trong các chế định cơ bản của Hiến pháp 2013 và khẳng định vai trò thiết chế trung tâm của Tòa án trong việc bảo vệ CL, luận giải từ đặc trưng của nhánh quyền lực tư pháp.
3. Hệ thống hóa thực trạng và thách thức: Bằng cách khái quát bức tranh tổng thể về thực tiễn bảo vệ CL qua các tiêu chí định lượng (số lượng bản án sửa/hủy) và định tính, nghiên cứu chỉ rõ ưu điểm cũng như các tồn tại, hạn chế, yếu kém và nguyên nhân cốt lõi.
4. Hệ thống giải pháp đồng bộ và định hướng: Luận án đề xuất một hệ thống giải pháp đồng bộ, căn cơ, bao gồm các kiến nghị hoàn thiện Hiến pháp và các luật, cùng với các biện pháp nâng cao quyết tâm chính trị, với tầm nhìn đến năm 2030.
5. Phương pháp luận tiên tiến: Áp dụng phương pháp luận chủ nghĩa duy vật biện chứng và lịch sử, cùng với tiếp cận đa ngành, liên ngành, nghiên cứu đã tạo ra một khuôn khổ phân tích lý luận và thực tiễn sắc bén, có thể áp dụng cho các bối cảnh tương tự.

Những đóng góp này thúc đẩy paradigm advancement trong lý luận pháp quyền Việt Nam, đặc biệt là trong việc nhận diện và củng cố vai trò của CL và độc lập tư pháp trong khuôn khổ NNPQ XHCN. Bằng cách lý giải vai trò của Tòa án dựa trên đặc trưng quyền tư pháp (Khoản 1 Điều 102 và Khoản 3 Điều 2 Hiến pháp 2013), luận án cung cấp bằng chứng cho sự dịch chuyển nhận thức về phân công quyền lực.

Luận án mở ra 3+ new research streams, bao gồm nghiên cứu định lượng về cảm nhận công lý, phân tích so sánh sâu hơn về độc lập tư pháp và vai trò của CL trong các hệ thống pháp luật chuyển đổi, và khám phá tác động của công nghệ đối với bảo vệ CL.

Với sự tham khảo kinh nghiệm từ các quốc gia như Pháp, Đức, Hoa Kỳ, Nhật Bản, Hàn Quốc, cùng với các phân tích về bối cảnh Việt Nam, nghiên cứu có global relevance. Nó cung cấp một cái nhìn sâu sắc về cách một quốc gia đang phát triển và chuyển đổi tìm cách cân bằng các giá trị phổ quát của CL với những đặc thù chính trị-xã hội của mình. Di sản của luận án sẽ được measurable outcomes thông qua việc góp phần cải thiện các chỉ số quốc tế về pháp quyền (ví dụ: The WJP Rule of Law Index), nâng cao niềm tin của công chúng vào hệ thống tư pháp, và là cơ sở cho các cải cách pháp luật sâu rộng hơn trong tương lai, hướng tới một xã hội công bằng, ổn định và phát triển bền vững.