Luận án tiến sĩ Triết học: Tư tưởng nhân văn Việt Nam thế kỷ XVIII - P.V Dự

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI PHẠM VĂN DỰ TƢ TƢỞNG NHÂN VĂN Ở VIỆT NAM THẾ KỶ XVIII VÀ Ý NGHĨA CỦA NÓ Chuyên ngành: Triết học Mã số: 92 29 0 01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: PGS.TS Lê Thị Lan HÀ NỘI - 2018 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học của riêng tôi. Các số liệu, trích dẫn trong luận án, đảm bảo tính trung thực. Những nhận định, kết luận khoa học trong luận án là kết quả nghiên cứu của tác giả, chưa được ai công bố trong các công trình nghiên cứu khoa học khác. Tác giả luận án Phạm Văn Dự MỤC LỤC MỞ ĐẦU.

1 Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN. Các công trình nghiên cứu đề cập đến bối cảnh, tiền đề hình thành tư tưởng nhân văn ở Việt Nam thế kỷ XVIII. Các công trình nghiên cứu đề cập tới tư tưởng nhân văn và tư tưởng nhân văn Việt Nam thế kỷ XVIII. Các công trình nghiên cứu đề cập tới ý nghĩa, giá trị của tư tưởng nhân văn và tư tưởng nhân văn Việt Nam thế kỷ XVIII.

Một số vấn đề đặt ra cần tiếp tục nghiên cứu. 21 Chƣơng 2: NHỮNG CƠ SỞ CHO SỰ HÌNH THÀNH TƢ TƢỞNG NHÂN VĂN Ở VIỆT NAM THẾ KỶ XVIII. Khái lược về tư tưởng nhân văn và tư tưởng nhân văn trong lịch sử tư tưởng Việt Nam trước thế kỷ XVIII. Bối cảnh kinh tế, chính trị, xã hội cho sự hình thành tư tưởng nhân văn ở Việt Nam thế kỷ XVIII.

Bối cảnh văn hóa, tư tưởng cho sự hình thành tư tưởng nhân văn ở Việt Nam thế kỷ XVIII. 57 Chƣơng 3: MỘT SỐ NỘI DUNG CƠ BẢN TRONG TƢ TƢỞNG NHÂN VĂN Ở VIỆT NAM THẾ KỶ XVIII. Tư tưởng nhân văn Việt Nam thế kỷ XVIII phản ánh bộ mặt đen tối của xã hội phong kiến và thể hiện tình yêu thương, cảm thông với mọi kiếp người bất hạnh. Tư tưởng nhân văn Việt Nam thế kỷ XVIII thể hiện trong ý thức tự tôn dân tộc và đường lối trị nước an dân.

88 Chƣơng 4: Ý NGHĨA CỦA TƢ TƢỞNG NHÂN VĂN VIỆT NAM THẾ KỶ XVIII. Ý nghĩa của tư tưởng nhân văn Việt Nam thế kỷ XVIII đối với đương thời. Một số hạn chế trong tư tưởng nhân văn Việt Nam thế kỷ XVIII. Một số ý nghĩa của tư tưởng nhân văn Việt Nam thế kỷ XVIII đối với hiện nay 125 KẾT LUẬN.

145 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO. Tính cấp thiết của đề tài Con đường mà loài người đã, đang và sẽ đi chính là hành trình hướng tới các giá trị nhân văn và hiện thực hóa nó trong trong đời sống xã hội. Do vậy, giá trị nhân văn luôn có ý nghĩa vĩnh cửu và phổ quát đối với mọi nền văn hóa. Những năm đầu của của thế kỷ XXI, chúng ta đang sống trong một thời đại mà sự phát triển của khoa học và kĩ thuật diễn ra như vũ bão.

Nó đem lại cho con người những thay đổi lớn lao, kì diệu về đời sống vật chất cũng như tinh thần, song mặt trái của sự phát triển này cũng gây cho con người những tai họa khủng khiếp, phi nhân tính, phản nhân văn. Đó là ô nhiễm môi trường, sự phân hóa giàu nghèo ngày một gia tăng trong xã hội, khủng bố, dịch bệnh, sự vô cảm trước nỗi đau của đồng loại… Lúc này, hơn lúc nào hết khát vọng sống tự do, hòa bình, bình đẳng, hạnh phúc của con người lại càng cháy bỏng. Chính vì thế, không phải ngẫu nhiên mà mỗi cộng đồng quốc gia, dân tộc và cả thế giới đã coi việc nghiên cứu và giáo dục những giá trị nhân văn, nhân đạo, đạo đức sống, khoan dung, nhân ái…, là một trong những chiến lược của sự phát triển văn hóa, xã hội. Việt Nam đang trong quá trình đổi mới đất nước, thực hiện nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và đẩy mạnh giao lưu, hội nhập toàn diện, sâu rộng với thế giới.

Bên cạnh những thành tựu đã đạt được trong lĩnh vực kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội,… thực tế vẫn tồn tại và nảy sinh nhiều hiện tượng không phù hợp với những giá trị nhân văn, đạo đức tốt đẹp ngàn đời của cha ông ta. Bên cạnh những cái tốt đẹp, lành mạnh, nhân văn được bảo tồn và phát huy vẫn còn nhiều cái xấu, thiếu văn hóa, thiếu tình người đang tồn tại và nảy sinh. Bên cạnh những cái tiến bộ, văn minh đang nảy nở, còn không ít những biểu hiện tiêu cực, sự tha hóa về đạo đức, bàng quan, vô cảm trước những nỗi đau của đồng loại, xã hội. Tất cả những điều đó, đòi hỏi chúng ta nhận thức một cách rõ hơn sự cần thiết giữ gìn và phát triển những gía trị truyền thống nhân văn của dân tộc.

Việc nghiên cứu này không chỉ nhằm để giữ gìn, phát huy tư tưởng nhân văn mà còn là một trong những căn cứ để các nhà lãnh đạo, nhà quản lý hoạch định những đường lối, 1 chính sách phát triển văn hóa – xã hội, phát triển con người Viêt Nam mới xã hội chủ nghĩa vừa “hồng” vừa “chuyên”. Trong kho tàng giá trị văn hóa truyền thống Việt Nam, tư tưởng nhân văn là một trong những nội dung cốt lõi, thể hiện bản sắc, trí tuệ, phẩm chất và bản lĩnh con người Việt Nam. Tư tưởng nhân văn Việt Nam được hình thành và phát triển trong quá trình hàng nghìn năm dựng nước và giữ nước của dân tộc. Ở mỗi giai đoạn lịch sử khác nhau, tư tưởng này có những biểu hiện khác nhau tùy thuộc vào điều kiện kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội và những yêu cầu lịch sử đặt ra tại thời điểm đó.

Trong tiến trình hình thành và phát triển đó, tư tưởng nhân văn giai đoạn thế kỷ XVIII là một điểm nhấn quan trọng. Chính những biến cố và những thăng trầm của lịch sử đất nước đã để lại những giá trị to lớn về văn hóa, tư tưởng nói chung và giá trị nhân văn nói riêng như: lòng tự tôn, tự hào về truyền thống văn hiến của dân tộc; tinh thần nhân chính; tư tưởng đề cao giá trị con người; lòng thương cảm, sẻ chia đối với những kiếp người bất hạnh; tinh thần đấu tranh vì tình yêu, hạnh phúc lứa đôi, đấu tranh vì quyền của phụ nữ,. Những giá trị to lớn trong tư tưởng nhân văn thời kì này không chỉ có ý nghĩa đối với lịch sử tư tưởng Việt Nam lúc bấy giờ mà còn có ý nghĩa sâu sắc đối với chúng ta ngày nay, khi tiến hành sự nghiệp đổi mới đất nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa, hiện thực hóa lý tưởng nhân văn của dân tộc trong thời đại Hồ Chí Minh. Nghiên cứu tư tưởng nhân văn ở Việt Nam thế kỷ thứ XVIII, làm rõ thêm những tinh hoa tư tưởng nhân văn cốt lõi của dân tộc trong giai đoạn lịch sử này, sẽ cho chúng ta những bài học kinh nghiệm quý báu trên con đường xây dựng xã hội nhân văn cao đẹp, góp phần vào thắng lợi cho công cuộc xây dựng xã hội chủ nghĩa Việt Nam hiện nay.

Vì vậy, tôi lựa chọn đề tài “Tư tưởng nhân văn ở Việt Nam thế kỷ XVIII và ý nghĩa của nó” làm nội dung nghiên cứu luận án tiến sĩ triết học của mình. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án 2. Mục đích Phân tích làm rõ những nội dung cơ bản của tư tưởng nhân văn ở Việt Nam thế kỷ XVIII, từ đó nêu lên ý nghĩa đương thời và hiện đại của nó trong xây dựng xã hội Việt Nam hiện nay. Nhiệm vụ Thứ nhất, phân tích làm rõ bối cảnh hình thành và phát triển tư tưởng nhân văn ở Việt Nam thế kỷ XVIII.

Thứ hai, phân tích làm rõ một số nội dung cơ bản trong tư tưởng nhân văn ở Việt Nam thế kỷ XVIII. Thứ ba, làm rõ ý nghĩa đối với đương thời và hiện nay của tư tưởng nhân văn Việt Nam thế kỷ XVIII. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu của luận án 3. Đối tượng nghiên cứu: Tư tưởng nhân văn ở Việt Nam thế kỷ XVIII.

Phạm vi nghiên cứu: Tư tưởng nhân văn thế kỷ XVIII được thể hiện ở các tác giả (Lê Quý Đôn, Ngô Thì Nhậm, Lê Hữu Trác, Nguyễn Du, Hồ Xuân Hương, Nguyễn Gia Thiều, Đặng Trần Côn…), trong các tác phẩm tiêu biểu thời kỳ này (Khâm định Việt sử thông giám cương mục, Hoàng Lê nhất thống chí, Đại Việt thông sử, Kinh thư diễn nghĩa, Phủ biên tạp lục, Vân đoài loại ngữ, Ngô Thì Nhậm tác phẩm tập 1,3, Hải Thượng y tông tâm lĩnh tập 1,2, Chinh phụ ngâm, Cung oán ngâm khúc, Truyện Kiều…). Phƣơng pháp luận và phƣơng pháp nghiên cứu của luận án 4. Phương pháp luận: Luận án dựa trên phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, tư tưởng Hồ Chí Minh và đường lối của Đảng về truyền thống tư tưởng nhân văn của dân tộc. Phương pháp nghiên cứu: Luận án sử dụng phương pháp nghiên cứu của lịch sử triết học và một số ngành khoa học xã hội khác như: phương pháp thống nhất giữa logic - lịch sử, phương pháp lịch sử cụ thể, phương pháp phân tích - tổng hợp, so sánh, đối chiếu, diễn dịch - quy nạp, phân tích sử liệu, phương pháp liên ngành.

Những đóng góp mới của luận án - Luận án phân tích, khái quát và hệ thống hóa những nội dung cơ bản của tư tưởng nhân văn ở Việt Nam thế kỷ XVIII. - Luận án chỉ ra ý nghĩa đương thời của tư tưởng nhân văn Việt Nam thế kỷ XVIII. 3 - Luận án gợi mở một số ý nghĩa của tư tưởng nhân văn Việt Nam thế kỷ XVIII đối với việc xây dựng xã hội nhân văn hiện nay. Ý nghĩa lý luận và ý nghĩa thực tiễn của luận án 6.

Ý nghĩa lý luận - Luận án góp phần làm sáng tỏ sự hình thành và phát triển tư tưởng nhân văn Việt Nam thế kỷ XVIII, qua đó góp phần làm rõ hơn sự phát triển phong phú, đa dạng của lịch sử tư tưởng Việt Nam thời kỳ này. - Luận án làm rõ ý nghĩa của tư tưởng nhân văn Việt Nam thế kỷ XVIII đối với đương thời và chỉ ra ý nghĩa của nó trong xây dựng xã hội xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay. Ý nghĩa thực tiễn: Luận án góp phần phục vụ công tác nghiên cứu lịch sử tư tưởng nói chung và lịch sử tư tưởng Việt Nam thế kỷ XVIII nói riêng.