Luận văn Thạc sĩ: Tư tưởng canh tân của Đặng Huy Trứ - Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN -------------------------------------------------- NGUYỄN THỊ THỦY TƯ TƯỞNG CANH TÂN CỦA ĐẶNG HUY TRỨ LUẬN VĂN THẠC SĨ Chuyên ngành: Triết học HÀ NỘI - 2016 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ----------------------------------------- NGUYỄN THỊ THỦY TƯ TƯỞNG CANH TÂN CỦA ĐẶNG HUY TRỨ Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành: Triết học Mã số: 60 22 03 01 Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Nguyễn Bình Yên HÀ NỘI - 2016 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com MỤC LỤC MỞ ĐẦU. 9 Chƣơng 1: ĐIỀU KIỆN, TIỀN ĐỀ CHO SỰ HÌNH THÀNH TƢ TƢỞNG CANH TÂN CỦA ĐẶNG HUY TRỨ. Những điều kiện lịch sử thế giới và Việt Nam nửa cuối thế kỷ XIX. Điều kiện lịch sử thế giới nửa cuối thế kỷ XIX.

Điều kiện lịch sử Việt Nam nửa cuối thế kỷ XIX. Tiền đề tƣ tƣởng cho sự hình thành tƣ tƣởng canh tân của Đặng Huy Trứ. Tƣ tƣởng truyền thống dân tộc. Văn minh phƣơng Tây và tƣ tƣởng canh tân của các nƣớc châu Á.

Cuộc đời, sự nghiệp và tác phẩm của Đặng Huy Trứ. Khái quát về cuộc đời và sự nghiệp của Đặng Huy Trứ. Khái quát về tác phẩm của Đặng Huy Trứ. 30 Chƣơng 2: NỘI DUNG CƠ BẢN, GIÁ TRỊ VÀ HẠN CHẾ TRONG TƢ TƢỞNG CANH TÂN CỦA ĐẶNG HUY TRỨ.

Tƣ tƣởng canh tân về đƣờng lối giữ nƣớc và quân sự. Tƣ tƣởng canh tân về đƣờng lối giữ nƣớc. Tƣ tƣởng canh tân về quân sự. Tƣ tƣởng canh tân về kinh tế.

Về vai trò của kinh tế trong đời sống xã hội. Về đạo đức trong kinh doanh. Tƣ tƣởng canh tân về văn hóa, giáo dục, đạo đức công vụ và trách nhiệm của ngƣời làm quan. Tƣ tƣởng canh tân về văn hóa, giáo dục.

Tƣ tƣởng về đạo đức công vụ và trách nhiệm của ngƣời làm quan. Những giá trị và hạn chế trong tƣ tƣởng canh tân của Đặng Huy Trứ. Những giá trị chủ yếu trong tƣ tƣởng canh tân của Đặng Huy Trứ. Một số hạn chế trong tƣ tƣởng canh tân của Đặng Huy Trứ.

82 1 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Đến nửa đầu thế kỷ XIX, hệ tƣ tƣởng Nho giáo và chính quyền phong kiến Việt Nam về cơ bản vẫn làm tròn nhiệm vụ của mình khi Nhà nƣớc phong kiến triều Nguyễn vẫn giữ đƣợc độc lập dân tộc và ổn định đƣợc trật tự xã hội. Nhƣng những năm tiếp theo, khi thực dân Pháp nổ súng xâm lƣợc nƣớc ta và theo đó văn minh phƣơng Tây cũng tràn vào Việt Nam một cách mạnh mẽ thìtriều đình nhà Nguyễn với hệ tƣ tƣởng Nho giáo thống trị đã đứng trƣớc cuộc khủng hoảng trầm trọng. Hòa hay chiến, canh tân hay thủ cựu, đó là những vấn đề cốt yếu nhất mà những nhà tƣ tƣởng và chính quyền nhà Nguyễn thời kỳ này phải đối mặt.

Trong bối cảnh đó đã xuất hiện nhiều sĩ phu yêu nƣớc có tƣ tƣởng canh tân, đổi mới, tiêu biểu nhƣ Đặng Huy Trứ, Nguyễn Trƣờng Tộ, Nguyễn Lộ Trạch, Phạm Phú Thứ. Do những hạn chế lịch sử, giai cấp. mỗi ngƣời một góc độ, một cách nhìn riêng mà trong tƣ tƣởng cải cách của họ có cả những tƣ tƣởng đúng đắn cũng nhƣtƣ tƣởng sai lầm. Nhƣng nhìn chung, tƣ tƣởng của họ đều chứa đựng nội dung và giá trị tích cực nhất định, đều mong muốn làm cho đất nƣớc thay đổi, phát triển, thoát khỏi tình trạng khủng hoảng trì trệ, đặc biệt là thoát khỏi họa xâm lăng từ phƣơng Tây.

Trong số những đại biểu trên có một ngƣời đƣợc Phan Bội Châu đánh giá là một trong những ngƣời “trồng mầm khai hóa” đầu tiên ở Việt Nam.Đó là Đặng Huy Trứ, nhà tƣ tƣởng nửa cuối thế kỷ XIX. Là một vị quan xuất thân Nho học, sinh trƣởng trong một gia đình có truyền thống đạo đức, sống giản dị gần gũi với nhân dân, Đặng Huy Trứ đã tiếp nối gia phong, gia nghiệp, kế thừa những tinh hoa văn hóa dân tộc, khẳng khái, tận trung, liêm khiết, giản dị để trở thành một trí thức lớn, chân chính 2 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com của Việt Nam thời bấy giờ. Dù là một nhà khoa bảng Nho học, làm quan dƣới chế độ phong kiến nhƣng ông lại có những tƣ tƣởng đổi mới, cách tân khá toàn diện và sâu sắc, vƣợt lên trên hệ tƣ tƣởng Nho giáo phong kiến cũng nhƣ nhiều trí thức cùng thời. Vấn đề là tƣ tƣởng canh tân của ông gồm những nội dung gì, những tƣ tƣởng ấy đã có đóng góp nhƣ thế nào đối với sự phát triển của đất nƣớc? Thực tiễn lịch sử đã chỉ rõ, trong điều kiện lịch sử của đất nƣớc lúc bấy giờ, tƣ tƣởng canh tân của ông cũng nhƣ của những nhà tƣ tƣởng khác cùng thời không đƣợc triều đình nhà Nguyễn và xã hội tiếp nhận một cách dễ dàng, không đƣợc triển khai thực hiện với nguồn lực,biện pháp cần thiết nên không thể tạo ra đƣợc sự chuyển biến đáng kể nàocho đất nƣớc.

Tuy nhiên, với tinh thần khách quan, khoa học chúng ta không thể vì thế mà phủ nhận những giá trị trong tƣ tƣởng và hoạt động canh tân của ông. Hơn một trăm năm đã trôi qua, đất nƣớc đã trải qua nhiều giai đoạn phát triển, đặc biệt là trong điều kiện công cuộc đổi mới do Đảng ta khởi xƣớng và lãnh đạo đã đạt đƣợc những thành tựu to lớn, thế hệ ngày nay đã có thể và cần phải nhìn nhận lại tƣ tƣởng canh tân của ông cũng nhƣ của các nhà tƣ tƣởng khác để đánh giá một cách khách quan, đầy đủ hơn về nội dung, giá trị tƣ tƣởng và ý nghĩa lịch sử của những tƣ tƣởng đó. Đặng Huy Trứ để lại mộtkhối lƣợng tác phẩm thơ văn khá phong phú, gồm 12 tập thơ với hơn 1200 bài, 4 tập văn gồm nhiều thể loại, 1 tập hồi ký. Nhƣng phải gần 150 năm sau khi ông mất,ngƣời ta mới biết đến ông nhiều hơn với tƣ cách nhƣ một nhà canh tân khi các tác phẩm của ông đƣợc dịch và giới thiệu lần đầu trong cuốn“Đặng Huy Trứ con người và tác phẩm”,xuất bản năm 1990, do Nhóm Trà Lĩnh sƣu tầm khảo cứu, Nhà xuất bản Tổng hợp TP Hồ Chí Minh ấn hành.

Từ Phan Bội Châu, ngƣời đầu tiên bàn đến Đặng Huy Trứ, cho đến nay đã có nhiều nhà nghiên cứu, nhiều công trình nghiên 3 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com cứu về Đặng Huy Trứ cùng những tƣ tƣởng canh tân của ông. Song, các nghiên cứu đó chủ yếu tiếp cận dƣới góc độ sử học, lịch sử tƣ tƣởng, hoặc đề cập đến tƣ tƣởng của ông với quy mô một bài báo chuyên ngành, hoặc đặt trong một nghiên cứu chungchứ chƣa thành một hệ thống đầy đủ về những tƣ tƣởng canh tân củaông. Chính vì vậy, học viên lựa chọn vấn đề “Tư tưởng canh tân của Đặng HuyTrứ” làm đề tài nghiên cứu cho luận văn thạc sĩ triết học của mình. Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận văn Đặng Huy Trứ đƣợc ngƣời đƣơng thời đánh giá cao về tài thơ văn.Ông để lại một khối lƣợng lớn tác phẩm thơ văn viết bằng chữHán.

Cho đến nay các tác phẩm của ông vẫn chƣa đƣợc dịch hết sang chữ quốc ngữ vì vậy việc nghiên cứu tƣ tƣởng của ông còn gặp nhiều khó khăn. Với lý do đó thể có thể coi những công trình sƣu tầm, biên dịch, giới thiệu tác phẩm của ông là những công trình nghiên cứu có giá trị khoa học, có ý nghĩa quan trọng cho những nghiên cứu tiếp theo. Đáng chú ý là những công trình tiêu biểu sau đây: Trƣớc hết là các cuốn:“Đặng Huy Trứ con người và tác phẩm”, đƣợc xuất bản lần đầu năm 1990, do nhóm Trà Lĩnh dày công sƣu tập và khảo cứu, nhân dịp kỷ niệm 165 ngày sinh củaông (1825 - 1990). Công trình này đi sâu vào tiểu sử và di thảo, cung cấp những tƣ liệu phong phú về tƣ tƣởngcủa Đặng Huy Trứ thông qua các bài thơ, bài văn, câu đối đƣợc ông viết từ khi 15 tuổi cho đến những ngày cuối đời.

Tác phẩm nàyđã cung cấp nhiều thông tin quan trọng về cuộc đời củaông nhƣ hai lầnđi sứ nƣớc ngoài, tiếp xúc với khoa học văn minh phƣơng Tây, phong trào cải cách của các nƣớc…cũng nhƣ những tâm tƣ, tình cảm và quyết tâm thực hiện canh tân củaông trƣớc những biến động của thời cuộc. 4 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Ngoài ra còn có tác phẩm “Cưỡi sóng đạp gió” của tác giả Hoàng Công Khanh xuất bản năm 2001 tập trung chi tiết hơn vào cuộc đời và sự nghiệp của Đặng Huy Trứ thông qua các giai đoạn nhƣ đi học, thi cử, dạy học, làm quan, đi sứ, chiến đấu.Qua tác phẩm này, ta biết đƣợc Đặng Huy Trứ là ngƣời giàu tình cảm, chân thành.Các đề xuất canh tân của ông rất ít nhƣng là những gì có thể làm đƣợc, phù hợp với điều kiện đất nƣớc và nằm trong khả năng thực tế của ông. Nhờ những công trình này mà ta biết đƣợc những băn khoăn, trăn trở và chí hƣớng của Đặng Huy Trứ. Tuy nhiên, với tính cách là công trình sƣu tầm, giới thiệu tác phẩm cũng nhƣ cuộc đời và sự nghiệpnên những tƣ tƣởng của ông trong các tác phẩm đó chƣa đƣợc nghiên cứu, phân tích theo từng nội dung tƣ tƣởng, chƣa đạt tới tính hệ thống cao.

Tƣ tƣởng Đặng Huy Trứcònđƣợc nghiên cứu, giới thiệu trong các công trình lịch sử tƣ tƣởng và sử học nhƣ:“Lịch sử tư tưởng Việt Nam”(Công trình Kỷ niệm 35 năm thành lập Viện Triết học (1962- 1997)), tập 2, do Lê Sỹ Thắng chủ biên, Nhà xuất bản Khoa học xã hội ấn hành năm 1997 – tác giảđã dànhChƣơng XV để viết về tƣ tƣởng của Đặng Huy Trứ. Còn trong cuốn“Lịch sử tư tưởng triết học Việt Nam- Từ thời kỳ dựng nước đến đầu thế kỷ XX”do Doãn Chính chủ biên, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia ấn hành năm 2013 thì những tƣ tƣởng củaông đã đƣợc trình bày, phân tích trongChƣơng IV: Tƣ tƣởng triết học Việt Nam từ thế kỷ XV đến thế kỷ XIX. Trong những công trình này, các tác giả đã trình bày một cách khái quát những nét chính trong tƣ tƣởng của Đặng Huy Trứ nhƣng chƣa đi sâu làm rõ những điều kiện, tiền đề cho việchình thành cũng nhƣ những nội dung, giá trị, và ý nghĩa trong tƣ tƣởng canh tân của ông. 5 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.