Luận án TS: Thương cảng ven biển Bắc Trung Bộ trong quan hệ thương mại khu vực và quốc tế (Thế kỷ XI-XIX)

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN --------------------------------- Nguyễn Văn Chuyên CÁC THƯƠNG CẢNG VEN BIỂN BẮC TRUNG BỘ TRONG QUAN HỆ THƯƠNG MẠI KHU VỰC VÀ QUỐC TẾ THẾ KỶ XI-XIX LUẬN ÁN TIẾN SĨ LỊCH SỬ HÀ NỘI - 2018 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN --------------------------------- Nguyễn Văn Chuyên CÁC THƯƠNG CẢNG VEN BIỂN BẮC TRUNG BỘ TRONG QUAN HỆ THƯƠNG MẠI KHU VỰC VÀ QUỐC TẾ THẾ KỶ XI-XIX Chuyên ngành: Lịch sử thế giới Mã số: 62 22 03 11 LUẬN ÁN TIẾN SĨ LỊCH SỬ Người hướng dẫn khoa học: Hướng dẫn 1: PGS. Nguyễn Mạnh Dũng Hướng dẫn 2: PGS. Nguyễn Thừa Hỷ XÁC NHẬN NCS ĐÃ CHỈNH SỬA THEO QUYẾT NGHỊ CỦA HỘI ĐỒNG ĐÁNH GIÁ LUẬN ÁN Người hướng dẫn khoa học Chủ tịch hội đồng đánh giá Luận án Tiến sĩ PGS. Nguyễn Mạnh Dũng GS.

Nguyễn Văn Kim HÀ NỘI - 2018 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com LỜI CAM ĐOAN Tôi cam đoan luận án “Các thương cảng ven biển Bắc Trung Bộ trong quan hệ thương mại khu vực và quốc tế thế kỷ XI - XIX” là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các nguồn tư liệu được dùng trong luận án là chính xác, những trích dẫn là trung thực, nội dung của luận án chưa được công bố trong bất kỳ công trình nghiên cứu nào. Tác giả Nguyễn Văn Chuyên TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com LỜI CẢM ƠN Để hoàn thành bản luận án này, tôi đã nhận được rất nhiều sự giúp đỡ và chỉ dẫn của các thầy cô giáo, đồng nghiệp cũng như gia đình và bạn bè. Đầu tiên, tôi xin gửi lời cảm ơn tới PGS.

Nguyễn Mạnh Dũng và PGS. Nguyễn Thừa Hỷ là hai người thầy đã tận tâm, tận tình hướng dẫn và giúp đỡ tôi thực hiện đề tài. Nếu không có sự quan tâm đó thì tôi không thể hoàn thành luận án này. Tôi xin được bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới GS.

Nguyễn Văn Kim, người thầy có những định hướng khoa học, gợi mở đề tài, đồng thời tạo cơ hội cho tôi tham gia hoạt động khoa học từ trước và trong thời gian tôi theo học nghiên cứu sinh. Tôi cũng xin gửi lời cảm ơn tới các thầy cô giáo trong Bộ môn Lịch sử Thế giới, Khoa lịch sử, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn; các thầy cô công tác ở Viện Sử học, Khoa Lịch sử Trường Đại học Sư Phạm Hà Nội với tất cả sự góp ý chân thành và chỉ dẫn quý báu. Nhân đây, tôi xin gửi lời cảm ơn tới Thư viện Viện Khảo cổ học, Thư viện Quốc gia, Thư viện tỉnh Thanh Hóa, Thư viện tỉnh Nghệ An, Thư viện và Bảo tàng tỉnh Hà Tĩnh đã tạo điều kiện cho tôi tiếp cận và khai thác tư liệu; cảm ơn những người dân dù chưa từng quen biết những đã sẵn lòng chỉ dẫn tên núi, tên sông, những di tích cổ trong khi tôi khảo sát thực địa tại các tỉnh Thanh - Nghệ - Tĩnh. Đồng thời, tôi xin gửi lời cảm ơn tới các đồng chí lãnh đạo, các anh chị em Ban Thanh tra Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, nơi tôi đang công tác, đã tạo điều kiện thời gian, khích lệ tôi tiếp tục nghiên cứu lịch sử.

Cuối cùng, tôi xin gửi lời cảm ơn tới gia đình đã hỗ trợ vật chất và động viên tinh thần để tôi học tập và nghiên cứu tại Hà Nội. Nhân đây tôi cũng xin gửi lời cảm ơn tới tất cả bạn bè đã chia sẻ khó khăn và thuận lợi để tôi có thể hoàn thành luận án này một cách tốt nhất. Tác giả Nguyễn Văn Chuyên TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN LỜI CẢM ƠN MỞ ĐẦU. Lý do chọn đề tài.

Mục tiêu, nhiệm vụ nghiên cứu. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu. Cách tiếp cận và phương pháp nghiên cứu. Nguồn tài liệu.

Đóng góp của luận án. Bố cục luận án. 13 Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN. Các nghiên cứu trong giai đoạn cuối thế kỷ XIX nửa đầu XX.

Những nghiên cứu trong giai đoạn từ nửa sau thế kỷ XX đến nay. Kết quả đạt được và những vấn đề luận án cần làm rõ. 33 Chương 2: CƠ SỞ QUAN HỆ THƯƠNG MẠI KHU VỰC VÀ QUỐC TẾ CỦA CÁC THƯƠNG CẢNG VEN BIỂN BẮC TRUNG BỘ. Hệ thống giao thương quốc tế ở khu vực Biển Đông.

Vị trí địa chiến lược của Bắc Trung Bộ. Hệ thống cảng bến và chính sách kinh tế biển, ngoại thương. Tài nguyên thương mại và tiềm năng nhân văn của Bắc Trung Bộ. 63 Tiểu kết chương 2.

73 Chương 3: QUAN HỆ THƯƠNG MẠI KHU VỰC VÀ QUỐC TẾ CỦA CÁC THƯƠNG CẢNG VEN BIỂN BẮC TRUNG BỘ. Quan hệ thương mại của các thương cảng Thanh Hóa. Quan hệ thương mại của Lạch Trường. Quan hệ thương mại của Hội Triều.

Quan hệ thương mại của Cửa Bạng, Biện Sơn. 82 1 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Quan hệ thương mại của các thương cảng Nghệ An. Quan hệ thương mại của Cửa Cờn.

Quan hệ thương mại của Triều Khẩu. Quan hệ thương mại của các thương cảng Hà Tĩnh. Quan hệ thương mại của Hội Thống, Đền Huyện. Quan hệ thương mại của Phù Thạch.

Quan hệ thương mại của Cửa Sót. Quan hệ thương mại của Kỳ Hoa. 114 Tiểu kết chương 3. NHẬN XÉT VỀ CÁC THƯƠNG CẢNG VEN BIỂN BẮC TRUNG BỘ TRONG HỆ THỐNG THƯƠNG MẠI KHU VỰC VÀ QUỐC TẾ.

Đặc điểm của các thương cảng. Đặc điểm mối quan hệ thương mại. Quy mô của các thương cảng. Vị trí và vai trò của các thương cảng.

Tác động của bối cảnh thương mại khu vực và quốc tế tới các thương cảng Bắc Trung Bộ. 140 Tiểu kết chương 4. 145 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN. 150 TÀI LIỆU THAM KHẢO.

171 2 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com DANH MỤC BẢN ĐỒ Bản đồ 2.1: Vị trí, không gian Biển Đông .2: Vị trí các cảng chính ở Bắc Trung Bộ.1: Vị trí Lạch Trường thế kỷ XV .2: Vị trí, không gian Lạch Trường trên Bản đồ vệ tinh .3: Vị trí cửa Hội Triều thế kỷ XV .4: Vị trí Cửa Bạng và đảo Biện Sơn.5: Vị trí đảo Biện Sơn (Roovers Eijlant) thế kỷ XVII .6: Vị trí, không gian Cửa Cờn thế kỷ XV .7: Vị trí, không gian Cửa Cờn trên bản đồ vệ tinh.8: Vị trí, không gian Triều Khẩu thế kỷ XV .9: Vị trí Triều Khẩu (Rum) trên bản đồ thế kỷ XVII .10: Vị trí, không gian Cửa Hội thế kỷ XV .11: Vị trí, không gian Cửa Hội trên bản đồ vệ tinh .12: Vị trí Phù Thạch thế kỷ XVIII-XIX .13: Vị trí, không gian Cửa Sót thế kỷ XV.14: Vị trí, không gian Cửa Sót trên bản đồ vệ tinh .15: Vị trí, không gian Kỳ Hoa (Cửa Khẩu) thế kỷ XV .16: Vị trí, không gian Kỳ Hoa trên bản đồ vệ tinh.1: Các tuyến thương mại của cụm cảng Bắc Trung Bộ. 125 3 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Thế kỷ XI-XIX, thế giới diễn ra những biến động mang tính toàn cầu. Đối với nhiều quốc gia phương Đông, đây cũng là giai đoạn mở đầu và kết thúc/chuyển đổi mô hình phát triển, hình thái kinh tế-xã hội.

Ở các thế kỷ này, quan hệ thương mại giữa phương Đông với phương Tây cũng như giữa các quốc gia khu vực Đông Á (Đông Bắc Á và Đông Nam Á) với nhau dẫn đến sự hình thành các tuyến giao thương quốc tế ở khu vực Biển Đông. Thời trung đại, mối quan hệ đó diễn ra thường xuyên, liên tục với những dòng chảy hàng hóa kết nối các quốc gia Đông Á với Tây Nam Á hay xa hơn là giữa châu Âu với châu Á. Quá trình trao đổi hàng hóa Đông - Tây có vai trò quan trọng thúc đẩy sự phát triển thương mại ở khu vực Biển Đông. Từ đầu thế kỷ X, chính sách khuyến thương của nhà Tống (Trung Quốc), cùng với sự hoạt động tích cực của thương nhân Hồi giáo, thương nhân Tamil (Nam Á), Đông Nam Á bước vào Kỷ nguyên thương mại sơ kỳ (The early age of commerce).

Thời kỳ này kéo dài khoảng 4 thế kỷ (900-1300). Sau một thời gian tạm lắng, từ giữa thế kỷ XV, thương mại Đông Nam Á phát triển trở lại, bước vào thời kỳ hoàng kim giai đoạn thế kỷ XVI - XVII. Mặc dù có sự thịnh suy khác nhau nhưng hoạt động thương mại ở khu vực Đông Nam Á/ Biển Đông diễn ra xuyên suốt trong lịch sử. Nằm trên đường giao thương quốc tế đường biển Bắc - Nam (mở rộng là Đông - Tây), Việt Nam là điểm đến của thương nhân, thuyền buôn ngoại quốc.

Thương nhân Đông Bắc Á, Đông Nam Á, châu Âu đã đến Thăng Long, Vân Đồn, Phố Hiến, Hội An. Hoạt động của các nhóm thương nhân này không chỉ mở rộng mạng lưới thương mại quốc tế, thúc đẩy sự phát triển của các cảng thị, đô thị mà còn góp phần đưa các thương cảng, đô thị đó hội nhập vào mạng lưới giao thương khu vực, quốc tế. Điều đó cũng cho thấy Việt Nam có vị trí đáng chú ý trong hệ thống thương mại khu vực và quốc tế. 4 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Không chỉ đến Thăng Long, Vân Đồn, Phố Hiến, Hội An với tư cách là những đô thị, thương cảng lớn, thương nhân ngoại quốc còn đến nhiều địa điểm khác trên lãnh thổ Việt Nam, trong đó có khu vực ven biển Bắc Trung Bộ (Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh).

Đại Việt sử ký toàn thư cho biết: “Dưới thời Lý, thuyền buôn đến các cửa biển Tha, Viên ở châu Diễn” [101; tr. Sứ giả triều Nguyên là Trần Cương Trung khi sang Đại Việt mô tả: Phủ Tinh Hoa ở châu Hoan là nơi thuyền bè các nước tụ họp, buôn bán thịnh vượng” [159; tr. Đầu thế kỷ XV, Nguyễn Trãi khẳng định Cần Hải, Hội Thống, Hội Triều là 3 trên tổng số 9 địa điểm nhà Lê Sơ cho phép thương nhân ngoại quốc đến buôn bán [173; tr. Nguồn tư liệu đương đại thế kỷ XVI-XVII phản ánh hoạt động giao thương quốc tế diễn ra ở Cửa Bạng, khu vực đảo Biện Sơn; Triều Khẩu, Hội Thống.

Đến thế kỷ XIX, thuyền buôn người Hoa vẫn có mặt tại Biện Sơn, Hội Thống, Cửa Sót.