Luận án tiến sĩ: Quá trình tái thiết nước Mỹ (1863-1877) - Nguyễn Thị Bích

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI NGUYỄN THỊ BÍCH QU¸ TR×NH T¸I THIÕT N¦íC Mü (1863 - 1877) Chuyên ngành: Lịch sử thế giới Mã số: 9.11 LUẬN ÁN TIẾN SĨ LỊCH SỬ HƢỚNG DẪN KHOA HỌC: 1. NGUYỄN THỊ HẠNH 2. ĐỖ THANH BÌNH HÀ NỘI – 2020 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Những số liệu sử dụng trong luận án là trung thực.

Các kết quả rút ra từ luận án chưa từng được công bố. Tôi hoàn toàn chịu trách nhiệm về công trình nghiên cứu này. Hà Nội, tháng 4 năm 2020 Tác giả Nguyễn Thị Bích LỜI CẢM ƠN Tôi xin dành sự kính trọng, lời cảm ơn sâu sắc nhất tới PGS.TS Nguyễn Thị Hạnh và GS.TS Đỗ Thanh Bình - hai người thầy, cô đã tận tình hướng dẫn, động viên tôi trong quá trình học tập, nghiên cứu. Tôi xin gửi lời cảm ơn tới Ban lãnh đạo,các thầy cô trong khoa Lịch sử - trường Đại học Sư phạm Hà Nội đã có những ý kiến đóng góp, tạo điều kiện giúp đỡ tôi trong quá trình thực hiện luận án.

Tôi xin gửi lời cảm ơn tới Ban chủ nhiệm khoa, đồng nghiệp tại khoa Lịch sử - trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2 cùng gia đình, người thân và bạn bè đã khích lệ, ủng hộ tôi trong suốt thời gian tôi thực hiện luận án. Hà Nội, ngày.năm 2020 Tác giả Nguyễn Thị Bích MỤC LỤC MỞ ĐẦU. Lý do chọn đề tài. Mục đích và nhiệm vụ.

Đối tƣợng, phạm vi nghiên cứu. Phƣơng pháp luận và phƣơng pháp nghiên cứu. Đóng góp của luận án. Bố cục của luận án.9 CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VẤN ĐỀ.

Những công trình về lịch sử Mỹ có liên quan đến vấn đề nghiên cứu. Công trình của các học giả trong nước. Công trình của các học giả nước ngoài. Những công trình đề cập trực tiếp đến thời kỳ Tái thiết (1863 - 1877).

Công trình của học giả trong nước. Công trình của học giả nước ngoài. Nhận xét về tình hình nghiên cứu. Những vấn đề luận án tập trung giải quyết.23 CHƢƠNG 2: BỐI CẢNH CỦA QUÁ TRÌNH TÁI THIẾT NƢỚC MỸ (1863 - 1877).

Tình hình quốc tế và khu vực .Tình hình quốc tế. Tình hình khu vực. Sự khác biệt giữa hai miền Nam - Bắc. Sự khác biệt về kinh tế.

Sự khác biệt về văn hóa - xã hội. Sự khác biệt về chính trị. Vấn đề mở rộng chế độ nô lệ. Nội chiến (1861-1865) và những yêu cầu đặt ra cho quá trình Tái thiết.

Quá trình ly khai của miền Nam và Nội chiến bùng nổ. Hệ quả chiến tranh và những yêu cầu Tái thiết .46 Tiểu kết chƣơng 2 .54 CHƢƠNG 3: QUÁ TRÌNH TIẾN HÀNH CÔNG CUỘC TÁI THIẾT (1863 - 1877). Tái thiết dƣới thời Tổng thống Lincoln (1863 - 1865). Tuyên bố giải phóng nô lệ (1863).

Tuyên bố Ân xá và Tái thiết (Kế hoạch 10%). Quá trình thực hiện kế hoạch của Lincoln. Phản ứng của Quốc hội Cấp tiến. Tái thiết dƣới thời Tổng thống Andrew Johnson (1865 - 1867).

Kế hoạch “Phục hồi” (Restoration). Quá trình thực thi kế hoạch của Johnson. Phản ứng của Quốc hội Cấp tiến. Tái thiết dƣới sự chỉ đạo của Quốc hội cấp tiến (1867 - 1876).

Kế hoạch Tái thiết của Quốc hội. Tổng thống Johnson bị luận tội. Thiết lập chính quyền Cấp tiến ở miền Nam. Phản ứng của người da trắng miền Nam.

Thỏa ƣớc 1877 và kết thúc quá trình Tái thiết (1876 - 1877). Sự khủng hoảng của đảng Cộng hòa. Miền Bắc thay đổi thái độ với công cuộc Tái thiết. Cuộc bầu cử năm 1876 và bản Thỏa hiệp năm 1877.

Miền Nam dưới thời kỳ “cứu thoát” .96 Tiểu kết chƣơng 3 .97 CHƢƠNG 4: NHỮNG KẾT QUẢ, ĐẶC ĐIỂM VÀ TÁC ĐỘNG CỦA QUÁ TRÌNH TÁI THIẾT (1863 - 1877). Những kết quả của quá trình Tái thiết (1863 - 1877). Xác lập lại địa vị pháp lý của 11 bang ly khai. Sửa đổi và hoàn thiện hệ thống Hiến pháp.

Phục hồi kinh tế, hàn gắn vết thương chiến tranh. Thiết lập hệ thống tổ chức lao động mới. Phát triển giáo dục và các dịch vụ công. Những hạn chế của quá trình Tái thiết.

Kinh tế miền Nam chưa đạt được mục tiêu phát triển đề ra. Tình trạng tham nhũng diễn ra phổ biến. Chưa giải quyết triệt để những vấn đề của người Mỹ gốc Phi. Sự thất bại của các phong trào xã hội khác.

Đặc điểm của quá trình Tái thiết (1863 - 1877). Quá trình Tái thiết được coi là một cuộc cách mạng chính trị - xã hội trong lịch sử nước Mỹ. Quá trình Tái thiết (1863-1877) là tập hợp những thử nghiệm chính trị khác nhau, thậm chí đối lập nhau. Quá trình Tái thiết diễn ra dưới sự chi phối mạnh mẽ của Đảng Cộng hòa, đặc biệt là phái Cấp tiến trong Đảng.

Vai trò tích cực, chủ động của người Mỹ gốc Phi trong quá trình Tái thiết. Tác động của quá trình Tái thiết (1863 - 1877). Trên lĩnh vực chính trị. Trên lĩnh vực kinh tế.

Trên lĩnh vực xã hội .140 Tiểu kết chƣơng 4 .147 TÀI LIỆU THAM KHẢO .152 PHỤ LỤC 1 MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Thế kỷ XIX là thời điểm đánh dấu những chuyển biến mang tính bước ngoặt trong lịch sử nước Mỹ. Bản Tuyên ngôn độc lập ra đời năm 1776 đã đánh dấu sự xuất hiện của một quốc gia non trẻ. Biến cố trọng đại này không chỉ là sự đoạn tuyệt với tình trạng phụ thuộc Anh quốc của mười ba thuộc địa để trở thành một quốc gia độc lập, mà còn là sự tổng hợp những nguyên tắc cơ bản về quyền tự do của con người.

Tuy nhiên, con đường xây dựng quốc gia - dân tộc Mỹ dường như mới chỉ bắt đầu. Đại biểu Benjamin Rush (Philadelphia) nhận xét: “cuộc chiến tranh của nhân dân Mỹ kết thúc, nhưng vào lúc này, các vấn đề và thách thức đối với nước Mỹ còn cấp bách hơn cả trong giai đoạn cách mạng Mỹ” [46;78]. Bởi lẽ, việc đề xuất một học thuyết mới về chính phủ bao giờ cũng dễ dàng hơn nhiều so với việc xây dựng một chính phủ thực tế có thể tồn tại và hoạt động hiệu quả. Sự khác biệt về mô hình phát triển kinh tế; truyền thống văn hóa xã hội; cũng như những khuynh hướng chính trị đa nguyên giữa miền Nam và miền Bắc đã tạo nên những cản trở to lớn, thách thức sự trưởng thành của chủ nghĩa quốc gia - dân tộc Mỹ.

Những xung đột nội bộ càng trở nên trầm trọng xung quanh chế độ nô lệ - một thể chế được định hình rõ nét ở miền Nam nhưng bị đào thải ở miền Bắc - đã trở thành trọng tâm trong đời sống chính trị đất nước. Hệ quả là chỉ 85 năm sau ngày độc lập, Nội chiến bùng nổ như một sự tất yếu để loại trừ các khuynh hướng chính trị ly khai, thống nhất con đường phát triển cho nước Mỹ. Cuộc Nội chiến (1861-1865) đã hoàn thành được nhiệm vụ lịch sử: giữ vững được “gia đình” Liên bang, xóa bỏ chế độ nô lệ, giải phóng bốn triệu người da đen, làm thay đổi căn bản tình hình miền Bắc, miền Nam và tương lai Hoa Kỳ. Tuy nhiên, nước Mỹ trong và sau chiến tranh cũng phải đối diện với rất nhiều vấn đề nan giải.

Trong đó, trọng tâm là được bàn thảo là quá trình Tái thiết hay tìm cách trả lời cho câu hỏi: làm thế nào để xây dựng lại đất nước từ sự tan vỡ ? trở thành nội dung chính trong các cuộc tranh luận chính trị. Thứ nhất, năm 1861, 11 tiểu bang miền Nam tiến hành ly khai, tách khỏi Liên bang và thành lập chính phủ riêng dưới sự lãnh đạo của Tổng thống Jefferson Davis đã đẩy nước Mỹ vào một cuộc khủng hoảng trầm trọng. Vấn đề được đặt ra là: khi chiến tranh kết thúc, các bang ly khai sẽ có địa vị pháp lý như thế nào trong hệ 2 thống chính trị quốc gia ? Làm thế nào để có thể đưa các tiểu bang trên trở lại Liên bang ? Quá trình đó đòi hỏi những điều kiện gì ? Ai sẽ là người đưa ra các điều kiện này : Quốc hội hay Tổng thống ? Làm thế nào để xây dựng lại hệ thống chính quyền mới ở các tiểu bang miền Nam nói trên ? Thứ hai, ngay khi cuộc chiến đang trong giai đoạn quyết liệt, Tổng thống Abraham Lincoln đưa ra Tuyên bố giải phóng nô lệ (1/1/1863). Chế độ nô lệ vốn nhận được sự hậu thuẫn mạnh mẽ từ hệ thống luật pháp, tòa án, quân đội và những thành kiến chủng tộc.

Do đó, tiêu hủy chế độ nô lệ tất yếu sẽ làm thay đổi căn bản miền Nam. Một loạt câu hỏi được đặt ra như: Hệ thống lao động nào sẽ thay thế cho lao động của nô lệ ? Những người Mỹ gốc Phi sau khi được giải phóng sẽ có địa vị chính trị như thế nào ? Liệu họ có được coi là công dân của Hoa Kỳ và được thực hiện các quyền tự do, bình đẳng như người da trắng hay không ? Đó là những nhiệm vụ mà thời kỳ Tái thiết phải giải quyết. Thứ ba, Nội chiến được xem là cuộc chiến tranh đẫm máu nhất trong lịch sử nước Mỹ. Sau 4 năm khói lửa, chính quyền Liên minh cuối cùng cũng bị đánh bại song cái giá phải trả là sinh mạng của 600.000 binh sĩ hai miền.

Một phần lớn miền Nam bị tàn phá, nền kinh tế miền Nam bị phá sản hoàn toàn. Chiến tranh không chỉ tàn phá về mặt vật chất mà cả về mặt tinh thần. Người dân cả hai miền đều nung nấu những nỗi oán hận sâu sắc. Đồng thời, miền Bắc và miền Nam đều đối diện với sự chia rẽ nội bộ cùng vô số khó khăn do cuộc Nội chiến mang lại.

Yêu cầu hòa giải và đoàn kết dân tộc được đặt ra một cách bức thiết. Thực tế lịch sử trên đòi hỏi nước Mỹ phải tiến hành quá trình “Tái thiết” (Reconstruction) ngay từ trong và sau Nội chiến. Về bản chất, giai đoạn (1863-1877) là một cuộc đấu tranh chính trị, xã hội quyết liệt nhằm khắc phục hậu quả chiến tranh, khôi phục kinh tế, củng cố sự thống nhất của quốc gia - dân tộc.