Luận án tiến sĩ: Nghề chạm khắc đá ở An Hoạch (huyện Đông Sơn, tỉnh Thanh Hóa) thời trung đại - Lê Thị Thảo, 2016

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI LÊ THỊ THẢO NGHỀ CHẠM KHẮC ĐÁ Ở AN HOẠCH (HUYỆN ĐÔNG SƠN, TỈNH THANH HÓA) THỜI TRUNG ĐẠI Chuyên ngành: Lịch sử Việt Nam Mã số: 62 22 03 13 LUẬN ÁN TIẾN SĨ SỬ HỌC Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: 1. Hà Mạnh Khoa (HDC) 2. Lê Văn Tạo (HDP) HÀ NỘI, 2016 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan rằng, bản Luận án tiến sĩ "Nghề chạm khắc đá ở An Hoạch (huyện Đông Sơn, tỉnh Thanh Hóa) thời trung đại" là công trình nghiên cứu do tôi viết Các số liệu, tr c n, t liệu trong luận án đảm ảo độ tin cậ , c n xác, trung t c, c n ngu n c t Tôi xin c ịu trách nhiệm về lời cam đoan nà TÁC GIẢ LUẬN ÁN Lê Thị Thảo LỜI CẢM ƠN Lời đầu tiên, tôi xin chân thành bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến PGS. Hà Mạn K oa và PGS TS Lê Văn Tạo, ai ng ời thầy không chỉ tr c tiếp động viên, ớng d n, giúp đỡ về mặt khoa học mà còn là chỗ d a tinh thần quan trọng đ tôi hoàn thành luận án này.

Tôi xin gửi lời cảm ơn c ân t àn tới Ban lãn đạo cùng toàn th cán bộ, giảng viên tr ờng Tr ờng Đại học Văn a, T thao và Du lịch Thanh H a đã động viên và tạo điều kiện thuận lợi nhất cho tôi trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận án. Tôi cũng xin gửi lời cảm ơn đến gia đìn , ạn bè và những ng ời thân đã luôn sát cán động viên, chia sẻ và c ăm lo, giúp tôi ên tâm tập trung thời gian và công sức đ hoàn thành khóa học và bảo vệ luận án tiến sĩ Xin trân trọng cảm ơn! Hà Nội, ngày 27 tháng 6 năm 2016 TÁC GIẢ LUẬN ÁN Lê Thị Thảo MỤC LỤC MỞ ĐẦU. 1 CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ CÁC VẤN ĐỀ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN. Tổng quan tình hình nghiên cứu.

Nhận xét về tổng quan tình hình nghiên cứu và những vấn đề tiếp t c nghiên cứu, giải quyết. 19 CHƢƠNG 2: KHÁI QUÁT CHUNG VỀ XÃ AN HOẠCH. Khái quát điều kiện t n iên và đơn vị hành chính. Tình hình kinh tế, xã hội, văn a.

Nghề chạm khắc đá An Hoạch trong tiến trình lịch sử dân tộc. 39 * Ti u kết c ơng 2. 65 CHƢƠNG 3: TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG, CÔNG CỤ VÀ QUY TRÌNH SẢN XUẤT CỦA NGHỀ CHẠM KHẮC ĐÁ AN HOẠCH. Ngu n nhân l c và cách thức tổ chức l c l ợng.

Công c sản xuất. Quy trình sản xuất. Kỹ thuật làm một số sản phẩm đá tiêu i u. P ơng t ức vận chuy n, tiêu th sản phẩm.

100 * Ti u kết c ơng 3:. 101 CHƢƠNG 4: SẢN PHẨM CỦA NGHỀ CHẠM KHẮC ĐÁ AN HOẠCH VÀ CÁC GIÁ TRỊ. Những sản phẩm chủ yếu. Đặc đi m về s phân bố sản phẩm.

Giá trị của sản phẩm. 136 * Tiểu kết chƣơng 4. 145 TÀI LIỆU THAM KHẢO. DANH MỤC CÁC BẢNG Bảng 2.1: Thông số hóa, lý của đá núi N i Bảng 2.2: Tình hình ruộng đất của xã An Hoạch nửa đầu thế kỷ XIX Bảng 3.1: Các dòng họ ở Đông Sơn nửa đầu thế kỷ XIX Bảng 3.2: Họ của thợ đá An Hoạch thế kỷ XVI - XX qua t liệu văn ia Bảng 4.1: Bia đá o t ợ An Hoạc c ạm k ắc t eo t ời gian Bảng 4 2: Bia đá o t ợ An Hoạc c ạm k ắc t eo tỉn /t àn DANH MỤC CÁC HÌNH Hình 3.1: Các ia đá o t ợ An Hoạch chạm khắc theo triều đại Hình 3.2: Các ia đá o t ợ An Hoạch chạm khắc theo thế kỷ Hình 3.3: Số l ợng ia đá o t ợ An Hoạch chạm khắc phân theo tỉnh/thành MỞ ĐẦU 1.

Tính cấp thiết của đề tài 1. Làng ng ề và ng ề t ủ công tru ền t ống c vai trò quan trọng đối với s p át tri n của lịc sử kin tế, văn a, xã ội Việt Nam Trong tiến trìn của lịc sử ân tộc, làng ng ề và ng ề t ủ công tru ền t ống g p p ần p át tri n kin tế và đã trở t àn một ộ p ận k ông t tác rời trong i sản văn a ân tộc Trên các sản p ẩm t ủ công, ản sắc ân tộc đ ợc ộc lộ một các sin động qua ìn k ối, đ ờng nét, màu sắc, qua các kết cấu, ố c c, qua ý ng ĩa của đề tài, và đặc iệt là qua các kỹ t uật, kỹ xảo điêu lu ện. C t n i, ng ề t ủ công tru ền t ống đã l u giữ và nuôi ỡng tru ền t ống văn a ân tộc một các c t , đậm nét và ền vững. Ng ề c ạm k ắc đá là một trong n ững ng ề t ủ công đầu tiên của con ng ời Hoạt động c ế tác đá đã nả sin cùng với s xuất iện loài ng ời, từ n ững kỹ t uật sơ k ai n g è, đẽo, mài ần ần đ ợc oàn t iện t eo t ời gian, tạo nên n ững iện vật và công trìn ằng đá c độ ền lớn, t ị iến ạng, đậm nét ng ệ t uật, c ứa đ ng t ông tin của lịc sử, văn a và xã ội đ ơng t ời đ lại cho mai sau.

Xuất p át từ n u cầu của xã ội, ngoài công c , đ ùng đ ợc tạo ra từ đá còn c t êm các sản p ẩm ằng đá k ác n ia đá, t ợng đá, lăng mộ, đền đài, t àn quác Xã ội càng p át tri n t ì n u cầu và t n t ẩm mĩ của sản p ẩm đá càng lớn, các loại ìn sản p ẩm càng đa ạng Trên lãnh thổ Việt Nam, trong lịch sử đã xuất hiện nhiều trung tâm chạm khắc đá, các làng ng ề nổi tiếng có th k đến n : làng đá Kính Chủ (Kinh Môn, Hải D ơng), làng đá Gia Đức (Thủy Nguyên, Hải Phòng), làng đá Đại Bái (Gia Bình, Bắc Nin ), làng đá ở Núi Thét (Lập Thạc , Vĩn P úc), làng đá Nin Vân (Hoa L , Nin Bìn ), làng đá Ái Ng ĩa (Đại Lộc, Quảng Nam), làng đá ở Ngũ Hàn Sơn (Đà Nẵng), làng đá Bửu Long (Đ ng Nai)… Nổi bật trên hệ thống các làng nghề chạm khắc đá nổi tiếng đ , An Hoạch 1 đ ợc biết đến là nơi sớm c ân c quần t đông đúc, sớm hình thành làng xóm. Nghề chạm khắc đá ở An Hoạch là một trong những nghề thủ công có lịch sử sớm nhất Việt Nam, phát tri n liên t c, k ông đứt quãng, đến ngày nay v n đ ợc duy trì. S hình thành và phát tri n của nhiều làng nghề chạm khắc đá nổi tiếng k ác n Ngũ Hàn Sơn (Đà Nẵng), Ninh Vân (Ninh Bình). đều có s liên hệ mật thiết tới nghề chạm khắc đá An Hoạch.

Ng ời thợ đá An Hoạch tham gia nhiều công trình kiến trúc nổi tiếng ở khắp mọi miền đất n ớc trong các thời kỳ lịch sử với nhiều loại sản phẩm độc đáo đ ợc sử sách ghi nhận và ân gian l u tru ền. Hiện tại chạm khắc đá ở An Hoạch v n đang p át tri n trên một diện mạo mới, tr ớc những thách thức của nền kinh tế thị tr ờng và s ra đời của nhiều loại vật liệu mới. Mặc dù có truyền thống lâu đời và khá nổi tiếng trong lịch sử n ng c o đến nay nghề chạm khắc đá An Hoạch v n c a đ ợc quan tâm nghiên cứu một cách xứng đáng Nghiên cứu về nghề chạm khắc đá ở An Hoạch (huyện Đông Sơn, tỉnh Thanh Hóa) là nghiên cứu tr ờng hợp về một nghề thủ công truyền thống tiêu bi u không chỉ của xứ Thanh mà của cả n ớc, giúp ta nhận diện sâu sắc quá trình hình thành, phát tri n và kết cấu kinh tế, xã hội, văn a của một làng nghề đặc tr ng Với những lý do trên, tôi chọn đề tài: “Nghề chạm khắc đá ở An Hoạch (huyện Đông Sơn, tỉnh Thanh Hóa) thời trung đại” làm nội dung nghiên cứu của mình. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án 2.

Mục đích nghiên cứu - Tìm hi u những nét cơ ản về xã An Hoạch thời trung đại trên các p ơng iện kinh tế, văn a, xã ội; - Làm rõ quá trìn ra đời và phát tri n của nghề chạm khắc đá tru ền thống ở An Hoạch trong hệ thống các làng nghề chạm khắc đá ở Việt Nam; Mối quan hệ giữa nghề chạm khắc đá An Hoạch với nghề chạm khắc đá ở các 2 địa p ơng k ác; Vai trò và vị trí của nghề chạm khắc đá với kinh tế, văn a xã hội của xã An Hoạch - Nghiên cứu làm rõ đặc đi m nghề chạm khắc đá An Hoạch thời trung đại (Cách thức tổ chức l c l ợng và p ân công lao động, p ơng p áp k ai thác, chạm khắc đá, p ơng t ức tiêu th sản phẩm, các đặc đi m tổ chức nghề nghiệp). - Nghiên cứu làm rõ hệ thống sản phẩm của nghề chạm khắc đá An Hoạch và giá trị lịch sử, kinh tế, văn a, ng ệ thuật của chúng. - Trên cơ sở d ng lại một nghề truyền thống trong lịch sử (t ời trung đại), đề xuất p ơng án, ảo t n và phát huy nghề đ trong ối cảnh hiện đại. Nhiệm vụ nghiên cứu - Thu thập các t liệu lịch sử (t tịc , văn ia, gia p ả, thần tích, t c lệ ) liên quan đến vấn đề nghiên cứu; - Phỏng vấn ng ời ân địa p ơng, các ng ệ nhân, khảo sát th c địa về cản quan, i t c , cơ sở sản xuất, phong t c, lễ hội.