Luận án TS: Quá trình chuyển biến tư tưởng của nho sĩ Việt Nam 30 năm đầu thế kỷ XX

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ----------------------------- TRẦN THỊ HẠNH QUÁ TRÌNH CHUYỂN BIẾN TƯ TƯỞNG CỦA NHO SĨ VIỆT NAM TRONG 30 NĂM ĐẦU THẾ KỶ XX LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC Hà Nội – 2011 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN TRẦN THỊ HẠNH QUÁ TRÌNH CHUYỂN BIẾN TƯ TƯỞNG CỦA NHO SĨ VIỆT NAM TRONG 30 NĂM ĐẦU THẾ KỶ XX Chuyên ngành: CNDVBC & CNDVLS Mã số: 62.05 LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: 1.TS Đỗ Thị Hòa Hới Hà Nội – 2011 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Việt Nam là quốc gia có nền văn hiến mấy ngàn năm, đã sản sinh ra nhiều nhà tư tưởng kiệt xuất và cũng chính họ đã làm vẻ vang non sông đất nước; đồng thời đóng góp cho sự hình thành và phát triển của lịch sử tư tưởng của dân tộc. Lịch sử tư tưởng Việt Nam là một bộ phận cùng lịch sử dân tộc, do vậy việc nghiên cứu lịch sử tư tưởng Việt Nam luôn là hướng nghiên cứu quan trọng, là một nhu cầu cấp bách của khoa học xã hội nước ta đáp ứng thực tiễn xây dựng đất nước theo mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội dân chủ, công bằng, văn minh của chúng ta hiện nay. Nghiên cứu lịch sử tư tưởng Việt Nam thế kỷ XX ở nước ta hiện vẫn là một công việc mới mẻ, phức tạp và rất hấp dẫn bởi vì đối tượng của nó không chỉ của riêng khoa học triết học mà còn của các chuyên ngành khoa học xã hội khác như văn học, lịch sử hơn nữa chúng ta có rất ít kinh nghiệm và thành quả của thế hệ nghiên cứu trước để lại.

Chính điều đó tạo nên tính cấp thiết và tính hấp dẫn của việc nghiên cứu. Tư tưởng Việt Nam giai đoạn đầu thế kỷ XX đương nhiên là sự phản ánh tồn tại xã hội Việt Nam, nội dung của nó mang tính đặc trưng cho xã hội và tư duy con người Việt Nam thời kỳ đó, nhưng đồng thời nó cũng là kết quả của logic phát triển của lịch sử tư tưởng trước nó, là động lực phát triển cho lịch sử tư tưởng giai đoạn tiếp theo. Tư tưởng Việt Nam đầu thế kỷ XX phát triển phong phú sinh động nhưng cũng nhiều biến động. Những vấn đề lý luận và thực tiễn lớn về giữ gìn các giá trị truyền thống và tiếp thu các giá trị mới được du nhập; kết hợp giữa các tư tưởng triết học phương Đông và phương Tây đều hướng vào việc giải quyết các nhiệm vụ thực tiễn đặt ra trong lịch sử cũng như đương đại.

Trong 30 năm đầu của thế kỷ XX, tư tưởng Việt Nam có quá trình tiếp thu, biến đổi phong phú các tư tưởng mới từ bên ngoài vào, về cơ bản, là mong tìm ra một hệ tư tưởng phù hợp với vai trò vũ khí đấu tranh giải phóng. Lịch sử đã minh chứng, trong thời kỳ khủng hoảng tư tưởng, lực lượng nòng cốt của công cuộc tiếp thu, đổi mới tư tưởng và xã hội đầu thế kỷ XX là đội ngũ trí thức xã hội, đi tiên phong là các nho sĩ duy tân yêu nước. 1 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Cuộc đời của họ là cuộc đời của những trí thức không màng danh lợi, không cầu vinh, bất chấp tù đày, gian khổ, dấn thân vào công cuộc duy tân, đổi mới, thực hiện khát vọng cứu nước, cứu dân. Sự thành công hay thất bại của họ đều đáng để chúng ta ghi nhận một cách khách quan, khoa học.

Quá trình chuyển biến, đổi mới tư tưởng của đội ngũ nho sĩ Việt Nam đầu thế kỷ XX diễn ra trong những bối cảnh những biến chuyển của lịch sử xã hội Việt Nam và thế giới và của chính bản thân họ với tư cách người trí thức luôn tự nhiệm với dân tộc. Nó thể hiện logic phát triển của lịch sử tư tưởng Việt Nam, đáp ứng yêu cầu lịch sử xã hội. Quá trình chuyển biến tư tưởng của Nho sĩ trong giai đoạn này có vai trò như là dấu gạch nối cần thiết cho sự truyền bá và phát triển của tư tưởng cách mạng vào Việt Nam giai đoạn sau. Điều này sẽ minh chứng cho tính biện chứng của tư tưởng Việt Nam.

Nghiên cứu quá trình chuyển biến tư tưởng thời kỳ này có ý nghĩa quan trọng đối với nghiên cứu lịch sử tư tưởng Việt Nam. Lịch sử tư tưởng dân tộc rất phong phú và sâu sắc nhưng cho đến nay, việc biên soạn đầy đủ bộ Lịch sử tư tưởng Việt Nam vẫn còn là công việc cần được tiếp tục. Do vậy, việc nghiên cứu quá trình chuyển biến tư tưởng của nho sĩ Việt Nam, đặc biệt là tư tưởng duy tân của họ trong 30 năm đầu thế kỷ XX, theo chúng tôi, vừa là đề tài nghiên cứu khoa học cơ bản, vừa góp phần giải quyết các vấn đề thực tiễn của công cuộc đổi mới và phát triển đất nước hiện nay. Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài Nghiên cứu về đội ngũ, về tư tưởng và sự chuyển biến tư tưởng của nho sĩ Việt Nam đầu thế kỷ XX đã có khá nhiều công trình thuộc các ngành văn học, lịch sử, triết học trong đó liên quan đến đề tài, có một số loại hình công trình nghiên cứu và một số vấn đề chủ yếu đã được nghiên cứu: Loại công trình nghiên cứu thứ nhất: có nội dung liên quan đến đề tài về lịch sử tư tưởng Việt Nam đầu thế kỷ XX với một số luận điểm có tính cơ sở lý luận, phương pháp nghiên cứu của chuyên ngành.

Lịch sử tư tưởng Việt Nam là một ngành khoa học có bề dày lịch sử lâu dài. Hơn nữa, lịch sử tư tưởng Việt Nam nghiên cứu đối tượng của mình theo phương 2 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com pháp liên ngành với văn học, sử học, văn hóa học, Hán Nôm. Luận án này sẽ dựa trên những thành quả nghiên cứu của các học giả, tham khảo, tiếp thu một số phương pháp tiếp cận, giải quyết những vấn đề của lịch sử tư tưởng Việt Nam đặc biệt ở giai đoạn đầu thế kỷ XX. Nghiên cứu lịch sử tư tưởng Việt Nam, nhất là phần liên quan đến đề tài, không thể không kể tới hai cuốn Lịch sử tư tưởng Việt Nam [124] của Viện Triết học, Viện Khoa học xã hội.

Điểm nổi bật của hai tập sách này đồng thời cũng là điểm mà tác giả luận án tiếp thu để nghiên cứu đề tài của mình là, xuất phát từ việc nêu ra và phân tích cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu lịch sử tư tưởng Việt Nam, tập thể tác giả Nguyễn Tài Thư, Phan Đại Doãn, Nguyễn Đức Sự, Hà Văn Tấn, Lê Sĩ Thắng đi sâu nghiên cứu lịch sử tư tưởng Việt Nam trong các giai đoạn lịch sử cụ thể, với nội dung là nghiên cứu tổng thể các vấn đề của lịch sử tư tưởng Việt Nam từ thời nguyên thủy đến thế kỷ XIX. Các tác giả khẳng định: “Lịch sử tư tưởng Việt Nam cơ bản là lịch sử tư tưởng triết học và những tư tưởng có quan hệ mật thiết với tư tưởng triết học” [124; tr. Đối tượng nghiên cứu thích hợp của lịch sử tư tưởng Việt Nam có thể là các vấn đề tiền triết học, tư tưởng triết học, triết học, những tư tưởng chính trị - xã hội gắn bó hữu cơ với triết học thể hiện mức độ phát triển của triết học. Các tác giả đã nhận định rằng, khuynh hướng của tư duy triết học Việt Nam là chú trọng đến các vấn đề xã hội và nhân sinh, về chính trị - xã hội và luân lý, những vấn đề liên quan đến giáo dục đạo làm người.

Chúng tôi hoàn toàn nhất trí với những nhận định về đối tượng, nội dung chủ yếu của tư tưởng Việt Nam như các tác giả cuốn sách đã cơ bản chỉ ra. Cũng liên quan đến đề tài, các tác giả cho rằng, tư tưởng Việt Nam nói chung, tư tưởng triết học Việt Nam nói riêng có quá trình tiếp biến mạnh mẽ để tạo nên nhiều nét mới trong đặc điểm, phương pháp tư duy và hành động. Tập thể tác giả khẳng định rằng phương pháp luận của triết học mácxit là phương pháp luận khoa học chung làm nền tảng cơ sở cho nghiên cứu lý luận, tư tưởng triết học Việt Nam. Tuy nhiên, kết quả của sự tiếp biến ấy đã làm xuất hiện các trào lưu tư tưởng, những vấn đề mới cần được tiếp tục giải quyết như thế nào lại chưa rõ.

3 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Trần Văn Giàu viết nhiều công trình về lịch sử tư tưởng Việt Nam trong đó công trình chủ yếu: Sự phát triển của tư tưởng Việt Nam từ thế kỷ XIX đến Cách mạng Tháng Tám gồm 3 tập [31-33]. Trong tập 2 của bộ sách này, tác giả đã bàn sâu đến các hình thái của ý thức hệ tư sản ở Việt Nam như vấn đề triết học, chính trị và sự bất lực của nó trước các nhiệm vụ lịch sử nửa đầu thế kỷ XX. Cuốn sách dành một phần nói về điều kiện cơ bản của sự phát triển tư tưởng trong thời gian lịch sử từ sau phong trào Cần Vương đến chiến tranh thế giới thứ nhất, từ đó tác giả đi sâu phân tích chủ trương tân học văn minh hay là đường lối khai dân trí, chấn dân khí. Ngoài ra sách còn đề cập đến những vấn đề tư tưởng và chính trị được tranh cãi đầu thế kỷ XX: cầu viện và tự lực, bạo động và cải lương, quân chủ và dân chủ.

Tác giả kết luận đường lối khai dân trí, chấn dân khí, lập chế độ quân chủ lập hiến hay chế độ cộng hòa dân chủ nhằm giành độc lập, đưa đất nước phát triển theo phương Tây thực chất là tiếp thu tư tưởng dân chủ tư sản phương Tây. Tác giả nhấn mạnh rằng, trước chiến tranh thế giới thứ nhất, ở Việt Nam chưa có giai cấp tư sản bản xứ đủ phát triển. Lực lượng tiếp thu và truyền bá tư tưởng dân chủ tư sản là những nhà nho sĩ nên tư tưởng mang nhiều sắc thái và khía cạnh đặc biệt biểu hiện tâm hồn Việt Nam, có ánh hào quang riêng và trở thành một phần gia tài trí tuệ và tâm hồn dân tộc Việt Nam. Công trình này được hoàn thành vào năm 1973.

Nó đã được viết trên tinh thần nghiên cứu nghiêm túc, sâu sắc và uyên bác của tác giả.