Luận án Tiến sĩ Lịch sử: Quần thể Lăng tẩm Vua Trần tại Đông Triều, Quảng Ninh - Phần 1

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN Nguyễn Văn Anh LUẬN AN TIEN SĨ LICH SU Hà Nội, 2018 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN Nguyễn Văn Anh Chuyén nganh: Khảo cổ học Mã số: 62 22 0317 LUẬN ÁN TIEN SĨ LICH SU NGƯỜI HƯỚNG DAN KHOA HỌC 1. Bùi Minh Trí Hà Nội, 2018 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan Luận án là công trình tổng hợp và nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu được sử dụng trong luận án là trung thực, khách quan, khoa học và được trích nguồn rõ ràng. Nếu không đúng sự thật tôi xin hoàn toan chịu trách nhiệm.

Hà Noi, ngày. năm 2018 Tác giả Nguyễn Văn Anh LỜI CẢM ƠN Trong quá trình thực hiện Luận án, tôi luôn nhận được sự giúp đỡ, tạo điều kiện của quý Thay, quý Cô, bạn bè, đồng nghiệp; các co quan chức năng và gia đình. Tôi xin gửi lời cảm ơn sâu sắc đến quý Cô, quý Thay, anh chị và những vị nghiên cứu tiền bối, bạn bè, đồng nghiệp đã và đang công tác tại các cơ quan: Viện Khảo cô học; Trung tâm Nghiên cứu Kinh thành (nay là Viện nghiên cứu Kinh thành); Khoa Lịch sử Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội; Sở Văn hóa, Thể thao tỉnh Quảng Ninh; Bảo tàng tỉnh Quảng Ninh; Ban quản lý các di tích trọng điểm tỉnh Quảng Ninh; Thị xã Đông Triều; Bảo tang Thái Binh, Bao tang Nam Định,. đã dạy dỗ, tạo cơ hội, hỗ trợ, tạo điều kiện vật chất cũng như tinh thần giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập, điều tra, điền dã, khai quật, khai thác tư liệu phục vụ quá trình nghiên cứu.

Tôi xin gửi lời biết ơn chân thành và khắc ghi những tinh cảm, sự chỉ day nghiêm khắc mà ân cần của những người Thầy như: PGS.TS Tống Trung Tín, PGS.TS Hán Van Khan; PGS.TS Lâm Mỹ Dung, GVC Nguyễn Xuân Mạnh; những vị tiền bối: TS. Nguyễn Hồng Kiên. và rất rất nhiều thầy cô khác mà tôi không có điều kiện nhắc tên ở đây. Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành và ghi nhận sự giúp đỡ tận tình và hiệu quả của: bác Nguyễn Văn Lương, cô Nguyễn Thị Huân, chú Vũ Văn Học, anh Trần Văn Vinh, anh chị Thu — Bình, chú Trần Đức Quang vv.những người luôn tạo cho tôi những điều kiện tốt nhất trong quá trình làm việc tại địa phương.

Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành và khắc ghi sự giúp đỡ của các anh chị, bạn bè đồng nghiệp: Vũ Thị Khánh Duyên, Kiều Đinh Sơn, Nguyễn Hữu Công, Mai Thùy Linh, Bùi Văn Hiếu, Lê Dinh Ngọc, Hoang Xuân Tứ, Đỗ Đức Tuệ, Nguyễn Tiến Hung, Đặng Hồng Sơn, Hoàng Văn Diệp,. những người đã không quản nắng nóng, mưa rét, ngày đêm luôn đồng hành cùng tôi trên những công trường khai quật, chỉnh lý. Đặc biệt, tôi xin bày tỏ lòng tri ân sâu sắc đến các Thầy: PGS.NGND Hoàng Văn Khoán, PGS.TS Bùi Minh Trí những người đã không chi day dé và hướng dẫn tôi những nội dung khoa học mà còn luôn động viên, giúp đỡ tôi trong cuộc sống. Tôi xin giành sự biết ơn đặc biệt đến bố mẹ hai bên nội ngoại, vợ, các con, anh, chị em và những người thân trong gia đình đã luôn nhận về mình sự thiệt thòi và giành cho tôi những điều kiện tốt nhất trong suốt hơn 10 năm tôi theo đuổi đề tài nghiên cứu này.

Tác giả Nguyễn Văn Anh MỤC LỤC MUC LUC NNNNgNNNNNgggggggggđđđđ. 1 DANH MUC CAC KY HIEU VA CHU VIET TAT TRONG LUAN AN----------- 4 MỞ ĐẦU penn 6 1. Tính cấp thiết của đề tài ------------------======================m=====m=m=e==mmm=m==mmmmme=mmmm 6 2. Mục đích nghiên cứu của luận án -----------------========================r=====r==r===m=m=ee 7 3.

Đối tượng, phạm vị và phương pháp nghiên cứu ----------------------------------------- 8 4. Kết quả và đóng gop của luận án -------------=-========================rm=es=rm=r=r==rm=mmme 9 5. Cấu trúc của luận án ------------~----~=====================m=========mmee=rmm==mmme=rmmm=emme 10 CHƯƠNG 1 TONG QUAN TU LIEU VA VAN DE --------------~~~----~~~--===~~~~= 11 1. Vài nét về vùng đất Đông Triều trong lich sử ------------------------------------------ 11 1.

Một số thuật ngữ, khái niệm sử dụng trong luận án. Một số thuật ngữ, khái niệm cơ bản liên quan đến lăng tam. Quy định sử dụng thuật ngữ, khái niệm liên quan đến lăng tâm trong thời kỳ quân chủ.----------------=~-=~==============================rr=rr=rr=rr=rr=rr=r=r=rrmrr 16 1. Một số thuật ngữ khác.

Tư liệu và vấn đề. ------------------~~--==~====================m=====mm===mmm==mmmm==rmm==emmre 19 1. Tư liệu thư tịch. Tư liệu thần tích, than sắc và hương ước --------------------------------------- 27 1.

Tu liệu văn bia --------------------------------------------------------------------- 28 1. Tư liệu khảo cô học và các nghiên cứu khac----------------------------------- 31 1. Tiểu kết Chương I------------~----~~---=======================m==========mmm==mmmm==rmm==emmre 42 CHƯƠNG 2: CÁC DI TÍCH LANG TÂM VUA TRAN Ở DONG TRIEU -------- 45 2. Thái lăng (CK Š)--~-----=========================================eemmr=r==mrmmremmmmmm=======e 45 2.

VỊ trí, tên gọi và chủ nhân -------------------------------------------------------- 45 2. Di tích và di vật cua Thái lăng --------------------------------------------------- 47 2. Kiến trúc và sự biến chuyên của Thái lăng trong quá trình lịch sử. Mục lăng (98 lỗ) --------=--==================mmmmmmmmmmmmmm===eeeeemeeeeemmmmmmmmmmmmmmmmrm===ee 75 2.

VỊ trí, tên gọi và chủ nhân. Kiến trúc của Mục lăng ----------------------------------------------------------- 76 2. Sự biến chuyên của Mục lăng trong quá trình lịch sử. Ngai Sơn lăng (SẺ LL fig) --------==-=============================mmm===eeeemmmmm=meeeemmmmmmme 84 2.

VỊ trí, tên gọi và chủ nhân -------------------------------------------------------- 84 2. Di tích, di vật của Ngai Son lăng ------------------------------------------------ 86 2. Niên đại xây dựng, kiến trúc và sự biến chuyên của Ngải Sơn lăng trong quá trình lịch SỬ. Phụ lăng (Tổ 2ã )------------==================mmmmmmmmmmmmmm=====mmemeeeeeeeeeeremmmmmmmmm===e 105 2.

VỊ trí, tên gọi và chủ nhân. Di tích ở Phụ lang---------------------------------------------------------------- 106 2. Di tích, di vật các thời khác ở Phụ lang--------------------------------------- 120 2. Kiến trúc và sự biến chuyền của Phụ lăng trong quá trình lịch sử.

Hi lăng (ÉÄ[2Š)-------========================emmm=m=mmmmmm======mmemeeeeeeeeereeemrmmmmmm====e 122 2. VỊ trí, tên gọi và chủ nhân ------------------------------------------------------ 122 2. Di tích, di vật thời Trần ở Hi lăng --------------------------------------------- 124 2. Kiến trúc và sự biến chuyên của Hi lăng trong quá trình lich sử.

Tư Phúc lăng (‘2 †lilễ) --------=--===================mm=======mmmmm==eeeeemmmmmmeeeeemmmmmme 132 2. Tên gọi, vi trí và chủ nhân ------------------------------------------------------ 132 2. Di tích và di vật của Tư Phúc lăng -------------------------------------------- 135 2. Cau trúc, biến đổi của Tư Phúc lăng qua các giai đoạn lịch sử------------ 146 2.

Nguyên lăng (Ji 2Š)------=====-=============================mm==rmm====mmmmrmmm===ememmmmm==e 148 2. VỊ trí, tên gọi và chủ nhân ------------------------------------------------------ 148 2. Di tích, di vật tại Nguyên lăng ------------------------------------------------- 150 2. Câu trúc, niên đại và những biến đồi của Nguyên lăng qua các giai đoạn Jin oờ ,/ợố7ớ.ỢƑẤĨĂỠỗẪỗẫẳẪFẪFẪ†ằẳĨẳĨĂđỮFĂẴẰẶĂ.

Tiểu kết Chương 2--------------~--=--~--====================mme=e==rmreee=mmreme=mmmeeeme 156 CHƯƠNG 3: NHỮNG ĐẶC TRƯNG CUA QUAN THÊ LANG TAM CÁC VUA TRAN Ở ĐÔNG TRIEU (QUANG NINH) -------------~----~~~---=~~=~=============== 158 3. Vị trí xây dựng lăng Ấm ---------=================m===========m==========mmm=me======mmm 158 3. Đặc trưng kiẾn trúc -----------~------=====~======================r===========m==m======mrr 159 3. Bố cục mặt bằng tông thé------------------------------------------------------- 159 3.

Cau trúc Dia ha --------~-~~~~~~~~~===================rrzrzzzrrrrrrrrrr=r=rrrrrre 169 3. Vật liệu, kỹ thuật xây dựng và nghệ thuật điêu khắc - trang trí ----------------- 171 3. Vật liệu và kỹ thuật xây dựng -------------------------------------------------- 171 3. Nghệ thuật điêu khắc — trang trí ----------------------------------------------- 172 3.

Trông coi và thờ phụng lăng tam nha Trần tại Đông Triều. Nghi thức và quy trình mai táng ----------------------------------------------- 175 3. Việc trông coi lăng tam đưới thời Trần --------------------------------------- 176 3. Việc trông coi, thờ phụng các lăng tâm sau thời Trần ---------------------- 177 3.

Tiêu kết chương 3------------—->---~-~--==-z===e==~ez==ze.mezmerrmeree 179 KẾT LUẬN ---------~~~~~~~777============================rrzzzmmmrrrrrrrrrrr===rrrrreeeeer 181 DANH MỤC CONG TRINH KHOA HỌC CUA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BO LIÊN QUAN ĐEN LUẬN AN ---------~-----~-~~~~~~=~=~=~===>=====rrrrrrr=r=rrr=r=rmr=r=r=rmre 185 TÀI LIEU THAM KHẢO ------------------~~~~~~~~~~>=>>>>>=>==========================r 186 DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VA CHỮ VIET TAT TRONG LUẬN AN AAI,. : Ky hiệu 6 lưới Al thuộc khu A. BA : Bản ảnh. : Ký hiệu ô lưới AI thuộc khu B.

BCKQKQ : Báo cáo kết quả khai quật BD : Bản dập. Bộ môn KCH Bộ môn Khảo cô học, Khoa Lịch sử, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội. BT 00n : Bậc thêm 00n. BV : Bản vẽ.

: Ký hiệu ô lưới Al thuộc khu C. Cương mục : sách Khâm định Việt sử thông giảm cương mục. CT00n : Chân tảng 00n. : Ký hiệu ô lưới AI thuộc khu D.

Đg0I : Ký hiệu di tích, Dg là Đường; 01 là số thứ tự của di tích. : Mã số loại hình hiện vật. Gm là gốm men, 00n là số hiện vật. HTTT : Hoàng thành Thăng Long KCH : Khảo cổ học KTO05 : Ký hiệu di tích, KT là Kiến trúc; 05 là số thứ tự của di tích.

MT00n : Móng trụ 00n. NL2012 : Di tích Nguyên lăng, khai quật năm 2012. NPHMVKCH : Những phát hiện mới về khảo cô học NSL2014 : Di tích Ngai Sơn lăng, khai quật năm 2014. NSL2016 : Di tích Ngai Sơn lăng, khai quật năm 2016.

Nxb : Nhà xuất bản. PSL12 : Di tích Phụ lăng, khai quật năm 2012. PSL16 : Di tich Phu lang, khai quat nam 2016. PL : Phu lục S.00n : Mã số loại hình hiện vật.

S là đồ sảnh, 00n là số hiện vật. Sn02 : Ky hiệu di tích, Sn là sân; 02 là số thứ tự của di tích. TATO7 : Di tích Thai lăng, khai quật năm 2007. TAT08 : Di tích Thái lăng, khai quật năm 2008.

TB13 : Ký hiệu di tích, TB là Tường bao; 13 là số thứ tự của di tích. Toàn thư : sách Đại Việt sử ký toàn thư TP09 : Di tích Tư Phúc lăng năm 2009. TP16 : Di tích Tu Phúc lăng, khai quật năm 2016. : trang Trần triều : sách Trần triều thánh tổ các xứ địa đồ.

TTNCKT Trung tâm Nghiên cứu Kinh thành, Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam. Viện KCH Viện Khảo cổ học, Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam VL-00n : Mã số loại hình hiện vật. V là vật liệu kiến trúc, 00n là số hiện vật. Tính cấp thiết của đề tài Cũng như nhiều dân tộc khác, người Việt quan niệm “sống ở, thác về”, cuộc song trên dương thé chi là “cõi tạm”, chết không phải là hết mà chết là chuyên sang một thế giới khác và người chết có thé theo dõi, phù hộ hoặc hãm hại người sống.

Người chết rồi thì linh hồn sẽ sống ở cõi âm, cũng sinh hoạt như ở dương thé bởi vậy mới có câu “tran sao, âm vậy”. Với quan niệm như vậy, nên dù ở tang lớp, địa vị nào, đối với người Việt, việc chọn đất, xây cất, chăm lo thờ phụng mồ ma đều rất được coi trọng. Đối với các triều đại phong kiến Việt Nam và các nước ảnh hưởng văn minh Trung Hoa, việc lựa chọn vi trí để xây dựng kinh đô (Dương trạch) và xây cất lăng tâm (Âm trạch) được coi là hai việc quan trọng bậc nhất, quyết định đến sự tồn vong của triều đại, sự hưng thịnh và lâu bền của xã tắc và dòng tộc. Do vậy, các triều đại phong kiến đều đặc biệt chú ý đến việc tìm đất, xây dựng và thờ phụng lăng tam, tôn miếu.