Nguồn trong quan hệ khu vực miền Trung thế kỷ XVI-XIX: Trường hợp Cam Lộ, Quảng Trị

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ---------------------- VŨ THỊ XUYẾN “NGUỒN” TRONG CÁC MỐI QUAN HỆ KHU VỰC CỦA MIỀN TRUNG VIỆT NAM THẾ KỶ XVI - XIX (NGHIÊN CỨU TRƯỜNG HỢP CAM LỘ - QUẢNG TRỊ) LUẬN ÁN TIẾN SĨ LỊCH SỬ HÀ NỘI - 2023 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ---------------------- VŨ THỊ XUYẾN “NGUỒN” TRONG CÁC MỐI QUAN HỆ KHU VỰC CỦA MIỀN TRUNG VIỆT NAM THẾ KỶ XVI - XIX (NGHIÊN CỨU TRƯỜNG HỢP CAM LỘ - QUẢNG TRỊ) Chuyên ngành: Lịch sử Thế giới Mã số: 9229010.03 LUẬN ÁN TIẾN SĨ LỊCH SỬ NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC GS. Nguyễn Văn Kim HÀ NỘI - 2023 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học của riêng tôi. Các tài liệu, số liệu được sử dụng và trích dẫn trong luận án hoàn toàn trung thực, đảm bảo độ tin cậy và có xuất xứ rõ ràng. Những kết luận khoa học của luận án chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác.

Tác giả luận án Vũ Thị Xuyến LỜI CẢM ƠN Để hoàn thành Luận án Tiến sĩ này, tôi nhận được sự hướng dẫn tận tình, chu đáo của GS. Thầy là người định hướng, gợi mở cho tôi nhiều ý tưởng khoa học liên quan đến đề tài. Kết quả của công trình từ khi hình thành ý tưởng đến khi hoàn thiện đều in đậm những chỉ dẫn, sự khuyến khích động viên quý báu mà Thầy đã ưu ái dành cho tôi. Thầy đã lắng nghe những khó khăn của tôi khi thực hiện đề tài với sự kiên trì, bao dung và khích lệ không ngừng.

Tôi học được từ Thầy thái độ làm việc nghiêm túc, nhân cách đạo đức cao quý. Từ đáy lòng mình, tôi xin bày tỏ đến Thầy lòng biết ơn chân thành nhất. Tôi cũng xin bày tỏ lòng biết ơn đến GS. Thầy là người đã gợi mở cho tôi về phương pháp tiếp cận khi nghiên cứu miền Trung.

Tôi trân trọng những cơ hội đi thực tế, điền dã tại địa bàn nghiên cứu mà Thầy đã tạo điều kiện cho tôi tham gia. Sự tận tâm và những lời góp ý của Thầy đã giúp tôi mở mang nhiều điều trong quá trình hoàn thiện bản thảo. Trong quá trình thực hiện Luận án, tôi đã nhận được nhiều sự ủng hộ, giúp đỡ to lớn của các thầy, cô, các nhà nghiên cứu, các bạn đồng nghiệp; tôi xin gửi lời cảm ơn đặc biệt tới các thầy, cô ở Bộ môn Lịch sử Toàn cầu, Khoa Lịch sử, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - ĐHQGHN. Đồng thời, tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành đến các thầy, cô, đồng nghiệp ở Khoa Việt Nam học và Tiếng Việt, nơi tôi đang công tác, đã tạo nhiều điều kiện thuận lợi về mặt thời gian, công việc và luôn động viên, khích lệ tôi trong suốt thời gian dài theo học chương trình Tiến sĩ.

Tôi cũng xin bày tỏ sự biết ơn tới các thầy, cô trong Bộ môn Khu vực học của Khoa Việt Nam học đã chia sẻ trong suốt thời gian tôi thực hiện luận án. Những tư liệu mà tôi tiếp cận và khai thác được không thể thiếu sự chỉ dẫn và hỗ trợ của các cán bộ, các bạn bè, đồng nghiệp ở Trung tâm Lưu trữ Quốc gia I, Thư viện Khoa Lịch sử, Thư viện Viện Sử học, Thư viện Viện Viễn Đông Bác Cổ, Thư viện Quốc gia Việt Nam, Thư viện Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Thư viện Đại học Quốc gia Singapore, Bảo tàng Quảng Trị… Cuối cùng, tôi xin dành lời cám ơn chân thành đến gia đình, người thân và bạn bè đã luôn đồng hành, ủng hộ tôi trong suốt thời gian qua! Vũ Thị Xuyến MỤC LỤC MỞ ĐẦU. TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU. Tình hình nghiên cứu.

Nghiên cứu về thương mại miền Trung thế kỷ XVI - XIX. Nghiên cứu về “Nguồn” ở miền Trung thế kỷ XVI - XIX. Nghiên cứu về Cam Lộ. Những vấn đề luận án cần giải quyết.

Những nội dung kế thừa từ các công trình đã công bố. Những nội dung mới cần được giải quyết trong luận án. MIỀN TRUNG TRONG BỐI CẢNH KHU VỰC THẾ KỶ XVI – XIX. Bối cảnh khu vực thế kỷ XVI - XIX.

Miền Trung trong các thế kỷ XVI - XIX. Đàng Trong thời chúa Nguyễn. Miền Trung thời Nguyễn. Các nhân tố tác động đến sự hình thành và phát triển của “Nguồn” ở miền Trung.

Đặc trưng địa lý. Tài nguyên của miền Trung. Mạng lưới trao đổi ven sông và mô hình thương mại Đông - Tây ở miền Trung. 79 Chương 3 “NGUỒN” TRONG HỆ THỐNG KINH TẾ MIỀN TRUNG THẾ KỶ XVI – XIX.

Hệ thống “Nguồn” ở miền Trung. Sở tuần ty ở “Nguồn”. Sở tuần ty - vai trò thu thuế thương nhân miền xuôi. Sở tuần ty - nơi cấp giấy phép cho thương nhân miền xuôi buôn bán tại “Nguồn”.

Cơ chế lĩnh thầu. Sự hấp dẫn của hoạt động buôn “Nguồn”. Giá trị của giấy thầu “Nguồn” và giới hạn Kinh - Thượng. Trường giao dịch.

Sự thành lập của Trường giao dịch. Hoạt động thương mại tự do tại Trường giao dịch. Thu thuế buôn bán tại Trường. Mối quan hệ giữa thương mại và chính trị tại “Nguồn”.

133 Chương 4 “NGUỒN CAM LỘ” TRONG MẠNG LƯỚI THƯƠNG MẠI MIỀN TRUNG THẾ KỶ XVI – XIX. “Nguồn Cam Lộ” trong không gian địa lý của Quảng Trị và miền Trung. Thương phẩm của Quảng Trị. Diên cách hành chính của Cam Lộ qua các thời kỳ.

“Nguồn Cam Lộ” trong các mối quan hệ khu vực. Thời kỳ Chămpa. Thời kỳ chúa Nguyễn. Thời kỳ nhà Nguyễn.

225 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN. 233 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 254 2 DANH MỤC BẢNG Bảng 3.1: Thống kê “Nguồn” ở miền Trung trong sách Phủ Biên tạp lục .2: Thống kê “Nguồn” ở miền Trung trong sách Đại Nam nhất thống chí .1: Tiền thuế ở 3 Sở tuần ty “Nguồn Cam Lộ” .2: Chủng loại và giá tiền một số mặt hàng ở Đàng Trong thế kỷ XVIII .1: Hệ thống Sở tuần ty “Nguồn Cam Lộ”. 164 DANH MỤC BẢN ĐỒ Bản đồ 4.

Hệ thống sông Hiền Lương. Hệ thống sông Thạch Hãn. Lộ trình từ cảng Cửa Việt đến Cửa khẩu Quốc tế Lao Bảo. Chợ phiên Cam Lộ trên lộ trình Cửa Việt - Lao Bảo.

Chợ Cam Lộ trong kết nối với chợ Sòng, chợ Mai Xá và chợ Hà Tây. Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu Núi và biển là hai hằng số tự nhiên có ảnh hưởng mạnh mẽ đến kinh tế, văn hóa, xã hội của miền Trung1 Việt Nam. Hòa nhịp trong dòng chảy của lịch sử, núi và biển đã làm nền cho sự hưng thịnh của vương quốc Chămpa, chúa Nguyễn Đàng Trong trong nhiều thế kỷ. Nguồn thương phẩm từ vùng núi Trường Sơn là mặt hàng xuất khẩu, thu hút thuyền buôn neo đậu tại các cảng thị ở phía đông.

Chính vị thế then chốt đó, kết nối biển và lục địa là giao lưu hằng xuyên, tự nhiên và lâu đời trên vùng đất này. Nghiên cứu về mối quan hệ giữa biển và lục địa nhằm trả lời cho câu hỏi bằng cách nào để các thương phẩm từ thượng nguồn của các dòng sông khởi nguồn ở phía tây được vận chuyển về vùng đồng bằng, cảng biển để tham gia vào mạng lưới trao đổi và khu vực, đã sớm thu hút sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu. Nhấn mạnh và khẳng định vị thế của các kết nối đông - tây là vậy, nhưng cho đến nay vẫn chưa có một công trình nghiên cứu chuyên sâu về cách thức khai thác tiềm năng kinh kế của vùng núi phía tây phục vụ cho các mục đích kinh tế và chính trị của chính quyền trung ương. Đặt trong bối cảnh thương nghiệp là yếu tố sống còn đối với Đàng Trong vào thế kỷ XVI-XVIII, chính quyền Thuận Hóa đã thiết lập tại vùng núi phía tây hệ thống “Nguồn” để thu thuế người miền xuôi khi lên vùng cao buôn bán và kiểm soát hoạt động thương mại tự do giữa hai nhóm tộc người tại các chợ đầu nguồn.

Hệ thống chính sách quản lý hoạt động giao thương tại vùng núi Trung Kỳ2 ngày càng được hoàn bị dưới thời Nguyễn. Trong bối cảnh của thế kỷ XIX, chịu tác động mạnh mẽ từ những thay đổi của mạng lưới giao thương khu vực và quốc tế, hoạt động thương mại của người phương Tây tại thị trường phương Đông dần chuyển từ buôn bán tự do sang các mục đích chính trị. Nhà Nguyễn trước nhiều sức ép đã duy trì chính sách đối ngoại khắt khe, hoạt động giao thương quốc tế dần suy giảm và tiến tới ngăn cấm buôn bán với nước ngoài. Nguồn thu từ ngoại thương giảm sút nghiêm trọng, chính quyền Huế phải tìm mọi cách kiểm soát và thu thuế từ thị trường trong nước.

Thương mại với vùng cao 1 Khái niệm miền Trung mà luận án sử dụng là để chỉ vùng đất từ Thanh Hóa đến Bình Thuận. 2 Khái niệm Trung Kỳ hay Trung Bộ mà luận án sử dụng cũng mang ý nghĩa là để chỉ miền Trung. 4 vì thế được chính quyền chú trọng thông qua các quy định cụ thể đối với hoạt động buôn bán tại “Nguồn”, cũng như việc lập ra các thị trường trao đổi tự do tại đây (Trường giao dịch hay Chợ nguồn). Trong ý nghĩa đó, nghiên cứu về cách thức thu thuế “Nguồn” cũng như hoạt động thương mại tại Trường giao dịch sẽ góp phần làm rõ sự kết nối kinh tế với thị trường trong nước và khu vực, mối quan hệ xã hội giữa đồng bằng và vùng cao dưới triều Nguyễn.

Đây vốn là một khoảng trống không nhỏ trong nghiên cứu về lịch sử thương mại của Việt Nam hiện nay. Trong hệ thống “Nguồn” trải dọc miền Trung, Cam Lộ (thuộc tỉnh Quảng Trị) là một trong những “Nguồn” rất quan trọng và tiêu biểu. Với vị trí nằm trung gian giữa đồng bằng/ biển và miền núi, mà Lê Quý Đôn vào thế kỷ XVIII đã miêu tả “lên rừng xuống biển hai đường giống nhau”, Cam Lộ là một nguồn điển hình trong hệ thống kinh tế của miền Trung. Tầm quan trọng của “Nguồn Cam Lộ” không chỉ ở hoạt động giao thương, kết nối giữa đồng bằng và miền núi, mà quan trọng hơn, đây là tuyến thương mại ra biển của người Thượng ở phía tây Quảng Trị và xa hơn nữa là các quốc gia Đông Nam Á lục địa như Vạn Tượng, Chân Lạp, Xiêm (tức Thái Lan).