Luận án tiến sĩ về phong trào yêu nước chống Pháp ở Thanh Hóa (1885-1895)

ĐẠI HỌC QUOC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN VŨ QUÝ THU LUẬN ÁN TIEN SĨ LICH SU HÀ NOI - 2006 ĐẠI HỌC QUOC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN VŨ QUÝ THU Chuyên ngành : Lịch sử Việt Nam cận đại và hiện đại Mã số : 62 22 54 05 LUẬN ÁN TIÊN SĨ LỊCH SỬ Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Nguyễn Văn Khánh GS.NGND Đinh Xuân Lâm HÀ NỘI - 2006 MỤC LỤC Trang MỞ ĐẦU Chương 1: THANH HÓA TRƯỚC KHI PHONG TRAO YÊU NƯỚC 14 CHÓNG THỰC DÂN PHÁP BÙNG NÓ (THÁNG 7-1885) 1. Vài nét về vị trí chiến lược, truyền thống yêu nước chống 14 ngoại xâm của nhân dân Thanh Hóa 1. Tình hình tỉnh Thanh Hóa trước khi phong trào Cần Vương 21 bùng nổ (7-1885) Chương 2: TỪ CĂN CU ON LAM - KỲ THƯỢNG DEN KHOI 32 NGHĨA BA ĐÌNH (1885 - 1887) 2. Căn cứ Ôn Lâm - Kỳ Thượng và đội nghĩa quân của 32 Nguyễn Ngọc Phương 2.

Khởi nghĩa Ba Đình và phong trào chống Pháp ở Thanh 46 Hóa những năm 1886 - 1887 Chương 3: KHOI NGHĨA HÙNG LĨNH BƯỚC PHÁT TRIEN MỚI 82 CỦA PHONG TRÀO YÊU NƯỚC CHÓNG PHÁP Ở THANH HÓA (1887 - 1895) 3. Căn cứ Bồng Trung - Đa Bút (Vĩnh Lộc) 82 3. Cam Bá Thước, Hà Văn Mao. với phong trào miền Tây 111 Thanh Hóa Chương 4: DAC DIEM, TÍNH CHAT VÀ KINH NGHIEM CUA 134 PHONG TRAO YÊU NƯỚC CHONG THUC DAN PHAP O TINH THANH HOA CUOI THE KY XIX 4.

Đặc điểm, tính chat của phong trào 134 4. VỊ trí, nguyên nhân thất bại và kinh nghiệm về phong trào 148 yêu nước chống Pháp ở Thanh Hóa cuối thé kỷ XIX KET LUẬN 163 NHỮNG CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIÁ ĐÃ CÔNG BÓ LIÊN QUAN 168 TỚI LUẬN ÁN DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 170 PHỤ LỤC 185 DANH MỤC CÁC HÌNH (BẢN ĐÒ, SƠ ĐÒ) Số hiệu Tên hình Trang hình 2.1a _ Các cứ điểm trong phong trào chống Pháp ở Nông Cống 39 2.1b So đồ căn cứ Ôn Lâm - Kỳ Thượng 39 2.2a Căn cứ phòng ngự Ba Dinh 48 2.2b Sơ đồ diễn biến trận chiến Ba Dinh 48 2.3a Cur điểm phòng ngự Ba Đình và Mã Cao 52 2.3b So đồ căn cứ Mã Cao 52 3.1 Sơ đồ hoạt động của nghĩa quân Tống Duy Tân - Cao Dién 89 3.2 Căn cứ Trinh Van của Cam Bá Thước ở Thường Xuân 113 MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Thanh Hóa là một tỉnh lớn, có dân sô đông, giữ một vi trí quan trọng cả về chính trị, kinh tê, văn hóa, xã hội trong quá trình dựng nước vả giữ nước của dân tộc Việt Nam. Nhân dân Thanh Hóa có truyền thống yêu nước, bất khuất chống ngoại xâm.

Cuối thé kỷ XIX, sau khi thực dân Pháp dùng vũ lực buộc triều đình Huế ký Hiệp ước Hác-măng (25-8-1883) và Pa-tơ-nốt (6-6-1884), áp đặt nền bảo hộ của chúng lên toàn bộ đất nước ta, hưởng ứng chiếu Cần Vương của vua Hàm Nghi, phong trào yêu nước chống thực dân Pháp của nhân dân Thanh Hóa dưới sự lãnh đạo của các sĩ phu văn thân đã bùng nô mạnh mẽ, quyết liệt, góp phần cùng nhân dân cả nước ngăn cản quá trình bình định quân sự và tiến hành khai thác bóc lột trên qui mô lớn của chúng, tô đậm thêm những trang sử hào hùng của nhân dân Việt Nam nói chung, của nhân dân Thanh Hóa nói riêng trong sự nghiệp đấu tranh giành độc lập dân tộc. Do có vi trí lịch sử đặc biệt quan trọng, cho nên từ lâu nay, phong trào yêu nước chống Pháp ở Thanh Hóa đã được đề cập đến trong rải rác nhiều công trình và thể loại xuất bản phẩm, cả trong các tài liệu nghiên cứu và tài liệu thông sử của các tác giả trong và ngoài nước. Những công trình này đã giúp người đọc phần nào hiểu được những nét cơ bản về diễn biến của phong trào Cần Vương ở Thanh Hóa, với những cuộc khởi nghĩa và lãnh tụ tiêu biểu như khởi nghĩa Ba Đình, Hùng Lĩnh và các thủ lĩnh nghĩa quân như Phạm Banh, Đinh Công Tráng, Tống Duy Tân, Cam Bá Thước, Hà Văn Mao. hay hoạt động của nghĩa quân Cần Vương ở một số căn cứ, một số khu vực riêng lẻ miền ven biển, vùng đồng bằng, vùng rừng núi.

Nhưng nhìn lại, cho tới nay phong trào chống Pháp của nhân dân Thanh Hóa cuối thé ky XIX vẫn chưa đề cập một cach cặn kẽ, chi tiết dé có được cái nhìn tổng thể, thấy ro vi tri và ý nghĩa của nó đối với xứ Thanh nói riêng và cả nước nói chung. Nghiên cứu phong trào yêu nước chống Pháp của nhân dân Thanh Hóa cuối thế kỷ XIX là nhằm làm sáng tỏ một cách toàn diện, hệ thong vé qua trình hình thành và phát triển các phong trào yêu nước chống thực dân Pháp ở Thanh Hóa trong khoảng 10 năm (từ 1885-1895). Những hoạt động tiêu biểu của nghĩa quân ở các căn cứ và các cuộc khởi nghĩa; xác định mối quan hệ giữa phong trào của nhân dân Thanh Hóa với phong trào các tỉnh khác. Trên cơ sở đó, đưa ra nhận xét, đánh giá về đặc điểm, tính chất, vị trí, nguyên nhân thất bại, và kinh nghiệm của phong trào.

Đề xuất giải pháp bảo tồn hiện trạng, tôn tạo các di tích liên quan đến các yếu nhân và các phong trảo yêu nước chống thực dân Pháp của nhân dân Thanh Hóa cuối thế kỷ thứ XIX. Kết quả nghiên cứu sẽ làm tài liệu tham khảo, phục vụ công tác giảng dạy và học tập, nghiên cứu cho cán bộ và sinh viên chuyên ngành Lịch sử Việt Nam ở các trường đại học, cao dang trong cả nước và cho những ai quan tâm đến van dé này. Đồng thời, góp phần giáo dục truyền thống yêu nước và cách mạng cho các tầng lớp nhân dân nhất là cho thanh thiếu niên ở Thanh Hóa nói riêng, cả nước nói chung. Vì những ly do trên, chúng tôi chọn van đề: "Phong trào yêu nước chỗng Pháp của nhân dân Thanh Hóa cuối thé kỷ XIX (1885 - 1895)" làm dé tài luận án tiến sĩ lịch sử của minh.

Lich sử van đề Khi viết về phong trào Cần Vương chống Pháp ở Thanh Hóa cuối thế kỷ XIX, các tác giả Pháp, trong đó có cả những người đã từng trực tiếp tham chiến, đã thừa nhận phong trào kháng chiến ở Thanh Hóa có vị trí quan trọng, diễn ra trên địa bàn có ý nghĩa chiến lược, có ảnh hưởng đến địa bàn Bắc Bộ và miền Trung. Vào tháng 10-1886, Paul Bert lúc đó là Tổng trú sứ Bắc Kỳ và Trung Kỳ đã viết: "Tình hình các tỉnh phía Bắc Trung Kỳ, đặc biệt là Thanh Hóa, đã khiến chúng ta phải lo lắng. Tầm quan trọng của khởi nghĩa, cung cách tổ chức của họ, vùng giàu có phong phú, tầm quan trọng chính trị như là quê hương của hoàng tộc, những mối quan hệ các dòng sông lớn chảy qua Lào. Tổng kết hoạt động quân sự của Pháp ở Đông Duong, Daufés đã viết: "Trong chiến dich Thu - Đông 1886 - 1887 cuộc công hãm Ba Đình là cuộc chiến đấu quan trọng nhất" [65, tr.

Các sử gia của triều đình Nguyễn và bọn tay sai đã han học khi nhắc đến phong trào yêu nước của nhân dân Thanh Hóa với dụng ý xuyên tạc, bôi nhọ, nhưng trong một chừng mực nao đó cũng phải thừa nhận tam vóc to lớn của các sự kiện đó. Trần Lục (cha Sáu), tên thầy tu phản động được thực dân Pháp phong chức “Khám sai tuyên phủ sứ” sau khi kéo quân vào Thanh Hóa cùng bọn xâm lược đánh dep phong trào, trong báo cáo gửi cho quan thầy cũng phải nhận định rang: Các huyện như Ngọc Sơn (Tĩnh Gia), Nông Cống, Đông Sơn, Quảng Xương giặc giã tứ tung, đường chạy trận thì hiểm trở, tướng giặc đồn tại làng Thạch Đồng, On Lâm thuộc huyện Nông Cống, giả dân cạo trọc đầu, trắng răng chực toan lấn sang Yên Định, Thọ Xuân, Quang Hóa. quân giặc thế ngày thêm hồng hách [65, tr. Sách "Đại Nam thực lục chính biên" bộ quốc sử của triều Nguyễn cũng phải dành tới 11 lần nói về phong trào chống Pháp ở Thanh Hóa [20, tập 37, tr.

Trước Cách mang tháng 8-1945, dưới ach thống trị của dé quốc Pháp, việc nghiên cứu lịch sử các phong trào chống Pháp là điều cắm ky. Tuy vậy, bộ “Việt Nam sử lược" của Trần Trọng Kim trong các phần viết về “sự đánh đẹp của các quân quan thực dân" cũng đã gián tiếp nói đến phong trào vũ trang chống Pháp, nhưng sơ lược và có dụng ý hạ thấp ý nghĩa, giá trị lịch sử của các phong trào. Đề cập đến phong trào chống Pháp ở Thanh Hóa, Trần Trọng Kim chi có vai dòng nói về hoạt động của Hà Văn Mao, nhưng lại nhan mạnh đến các chỉ tiết phản ánh hạn chế của phong trào như việc nghĩa quân đốt phá làng đạo, còn các phong trào khác hầu như không được đả đụng tới. Cũng dưới thời Pháp thuộc, chúng ta biết đến một cuốn sách nói về khởi nghĩa Ba Đình, đó là sách "Ba Đình truyện ký " của Phan Tran Chúc.

Tuy nhiên, đấy là cuốn sách đầy ray những hư cấu văn học, căn cứ khoa học mỏng manh và phương pháp khảo cứu ít đáng tin cậy. Theo dòng mạch này, một số cuốn sách khi viết lịch sử về giai đoạn cận đại Việt Nam xuất bản ở miền Nam trước ngày giải phóng (1975) có đề cập tới phong trào chống Pháp ở Thanh Hóa, trong bối cảnh phong trào Can Vương cuối thế kỷ XIX. Tuy nhiên, do hạn chế về tư liệu, đặc biệt do thiếu những phương pháp nghiên cứu khoa học và bị hạn chế bởi những quan điểm chính trị chống Cộng, các cuốn sách đó điển hình như: "Việt Nam quân sử" (tap II, Việt sử Tân biên) của Phạm Văn Sơn dù có nhấn mạnh đến phong trào vũ trang chống Pháp, nhưng lại biện hộ tuyên truyền cho chủ nghĩa thực dân mới của Mỹ và "gắn liền cuộc chiến đấu chống ngoại xâm của ông cha với cuộc chiến tranh miền Bắc chống cộng sản xâm lược"(?!). Vì vậy, những đóng góp về phương diện khoa học lịch sử của các cuốn sách này hầu như không có.

Ngược với quan điểm của bọn thực dân xâm lược và tay sai, sự đánh giá của nhân dân ta đối với những chiến tích oai hùng và tinh thần hy sinh cao cả của các nghĩa sĩ chống Pháp đã được thể hiện trong các ang văn, thơ mang đậm tính cách dân gian, được lưu truyền qua các thế hệ. Trong sự nghiệp vận động giải phóng dân tộc, các nhà yêu nước như Phan Bội Châu, Nguyễn Thượng Hiền.