Luận án Tiến sĩ: Di tích Tiền Óc Eo Tứ Giác Long Xuyên & Hình thành Văn hóa Óc Eo

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM ------------------------------------------ HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI NGUYỄN QUỐC MẠNH CÁC DI TÍCH TIỀN ÓC EO Ở VÙNG TỨ GIÁC LONG XUYÊN TRONG QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH VĂN HÓA ÓC EO Ở MIỀN TÂY NAM BỘ LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHẢO CỔ HỌC HÀ NỘI - năm 2019 i VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM ------------------------------------------ HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI NGUYỄN QUỐC MẠNH CÁC DI TÍCH TIỀN ÓC EO Ở VÙNG TỨ GIÁC LONG XUYÊN TRONG QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH VĂN HÓA ÓC EO Ở MIỀN TÂY NAM BỘ Chuyên ngành: KHẢO CỔ HỌC Mã số: 9.17 LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHẢO CỔ HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS. BÙI CHÍ HOÀNG HÀ NỘI - năm 2019 ii LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu nêu trong luận án là trung thực, những kết luận khoa học của luận án này chưa từng được công bố trong bất kỳ công trình nào khác. Nếu không đúng sự thật, tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm.

Hà Nội, ngày … tháng … năm 2019 Tác giả luận án Nguyễn Quốc Mạnh i LỜI CẢM ƠN Nội dung nghiên cứu trong luận án là sự tiếp tục một vấn đề đã được đặt ra từ nhiều thập niên trước về văn hóa Óc Eo, là sự kế thừa những thành tựu đã được tạo dựng qua nhiều thế hệ nhà khoa học. Tác giả luận văn xin bày tỏ sự trân trọng và biết ơn sâu sắc đối với đóng góp của các nhà khoa học đã dày công tạo dựng nên nền tảng cho các lập luận và nhận thức của luận án. Trong quá trình thực hiện luận án, tôi đã nhận được sự hỗ trợ rất lớn từ các bảo tàng trong công tác tiếp cận và xử lý tư liệu gốc như Bảo tàng các tỉnh Long An, Đồng Tháp, Trà Vinh, Kiên Giang. Đặc biệt là Bảo tàng tỉnh An Giang đã cho phép tôi được tiếp cận và thực hiện công tác hệ thống, tổng hợp nguồn tư liệu phục vụ cho nghiên cứu này.

Về mặt tổ chức, lãnh đạo Viện Khoa học Xã hội vùng Nam Bộ đã tạo điều kiện tốt nhất để tôi có thể tập trung triển khai các chương trình nghiên cứu. Các bạn đồng nghiệp trong Trung tâm Khảo cổ học đã chia sẻ, khích lệ, động viên tôi rất nhiều trong quá trình thực hiện các nghiên cứu liên quan luận án. Học viện Khoa học xã hội và Khoa Khảo cổ học đã quan tâm, tạo điều kiện cho tôi trong suốt quá trình học tập và hoàn thành đề tài này. Tôi cũng gửi lời cảm ơn sâu sắc đến các nhà nghiên cứu là các thành viên trong hội đồng chấm luận án cấp cơ sở đã nghiêm khắc góp ý, chỉ ra những hạn chế và thiếu sót cần điều chỉnh, để tôi có thể bổ sung kịp thời, hoàn thành các mục tiêu và nhiệm vụ khoa học đặt ra trong luận án.

Các nhà khảo cổ học TS. Đào Linh Côn, PGS. Bùi Chí Hoàng, đã trực tiếp đào tạo tôi từ buổi đầu nghiên cứu, giúp tôi trưởng thành trong công tác và định hướng nghiên cứu chuyên sâu, đặt nền tảng cho tôi định hình đề tài nghiên cứu của chương trình học nghiên cứu sinh. ii Sau cùng, tôi kính gửi lời cảm ơn sâu sắc đến PGS.

Bùi Chí Hoàng, là người trực tiếp hướng dẫn tôi thực hiện luận án. Bằng trách nhiệm, sự tận tâm của người làm khoa học, thầy đã luôn hỗ trợ tôi trong suốt quá trình thực hiện và hoàn thành luận án. Hơn hết, thầy giúp tôi rèn luyện không ngừng để dần trưởng thành trong học thuật-chuyên môn, hoàn thiện nhân cách cùng tính chuyên nghiệp trong công tác khoa học và cuộc sống. Thầy truyền cho tôi động lực, sự kiên định, niềm tin lớn lao để hoàn thành đề tài nghiên cứu này và để tiếp tục con đường khoa học mà tôi đã chọn.

Tôi chân thành cảm ơn. iii MỤC LỤC MỞ ĐẦU. 1 CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 1. ĐẶC ĐIỂM ĐỊA LÝ, MÔI TRƯỜNG VÙNG TỨ GIÁC LONG XUYÊN 1.

Lịch sử hình thành vùng Tứ Giác Long Xuyên. Vị trí và đặc điểm địa hình vùng Tứ Giác Long Xuyên. Các khu vực địa lý của vùng Tứ Giác Long Xuyên. Vùng Tứ Giác Long Xuyên trong bối cảnh địa lý miền Tây Nam Bộ.

TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. Thời kỳ trước năm 1975. Thời kỳ từ sau năm 1975 đến nay. CÁC KHÁI NIỆM VÀ KHUNG LÝ THUYẾT NGHIÊN CỨU 1.

TIỂU KẾT CHƯƠNG 1. 31 CHƯƠNG 2: DI TÍCH, DI VẬT TIỀN ÓC EO Ở VÙNG TỨ GIÁC LONG XUYÊN 2. Di tích tiền Óc Eo ở khu vực Núi Sam-Bảy Núi. Di tích tiền Óc Eo ở khu vực Hà Tiên-Rạch Giá.

Di tích tiền Óc Eo và Óc Eo sớm ở khu vực Thoại Sơn-Núi Sập. Dụng cụ chế tác đá. Đồ trang sức bằng đá. Tượng đất nung.

Dụng cụ chế tác, sản xuất bằng đất nung. Vật liệu kiến trúc-ngói lợp. Phân loại gốm tiền Óc Eo và Óc Eo sớm vùng Tứ Giác Long Xuyên. Các loại hình gốm tiêu biểu trong các di tích tiền Óc Eo và Óc Eo sớm ở vùng Tứ Giác Long Xuyên.

Các loại đồ gốm khác. TIỂU KẾT CHƯƠNG 2. 93 CHƯƠNG 3: CÁC DI TÍCH TIỀN ÓC EO Ở VÙNG TỨ GIÁC LONG XUYÊN ĐẶC TRƯNG, NIÊN ĐẠI VÀ QUAN HỆ VĂN HÓA 3. ĐẶC TRƯNG DI TÍCH v 3.

Phân bố di tích. Loại hình di tích. Di tích cư trú. Di tích mộ táng.

Di tích cư trú-xưởng thủ công. ĐẶC TRƯNG DI VẬT. NIÊN ĐẠI VÀ PHÂN KỲ CÁC GIAI ĐOẠN PHÁT TRIỂN VĂN HÓA 3. Phân kỳ các giai đoạn phát triển tiền Óc Eo-Óc Eo sớm ở vùng Tứ Giác Long Xuyên.

VÙNG TỨ GIÁC LONG XUYÊN TRONG BỐI CẢNH VĂN HÓA TIỀN ÓC EO-ÓC EO SỚM Ở NAM BỘ VÀ KHU VỰC 3. Quan hệ văn hóa giữa vùng Tứ Giác Long Xuyên với vùng Vàm Cỏ-Đồng Tháp Mười. Quan hệ văn hóa giữa vùng Tứ Giác Long Xuyên với miền Đông Nam Bộ. Quan hệ văn hóa giữa vùng Tứ Giác Long Xuyên với duyên hải miền Trung Việt Nam.

Quan hệ văn hóa giữa vùng Tứ Giác Long Xuyên với khu vực Đông Nam Á. Quan hệ giữa vùng Tứ Giác Long Xuyên với Ấn Độ. SỰ HÌNH THÀNH ĐÔ THỊ CỔ ÓC EO VÀ VẤN ĐỀ CHỦ NHÂN VĂN HÓA ÓC EO 3. Sự hình thành đô thị cổ Óc Eo.

Vấn đề chủ nhân văn hóa Óc Eo. TIỂU KẾT CHƯƠNG 3. 147 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ. 151 TÀI LIỆU THAM KHẢO.

175 BẢN THỐNG KÊ. 207 vii BẢNG CÁC CHỮ VIẾT TẮT CN - Anno Domini (Công nguyên). TCN - Before Christ (trước Công nguyên). BCAI - Bulletin de la Commission Archéoliogique de l’Indochine (Tập san của Ủy ban Khảo cổ học Đông Dương).

BFEO - Bulletin de l’Ecole Francaise d’Extrême-Orient (Tập san của Viễn đông Bác cổ Pháp). BP - Before Present (cách ngày nay). BSEI - Bulletin de la Société des Études Indochinoises. KCH - Khảo cổ học.

KHXH - Khoa học Xã hội. KHXH&NV - Khoa học Xã hội và Nhân văn. MSVĐKCHMNVN - Một số vấn đề về khảo cổ học ở miền Nam Việt Nam. NPHMVKCH - Những phát hiện mới về khảo cổ học.

nnk - Những người khác. - Nhà xuất bản. TC - Tạp chí. TCKCH - Tạp chí Khảo cổ học.

TGLX - Tứ giác Long Xuyên. viii TPHCM - Thành phố Hồ Chí Minh. TTKCH - Trung tâm Khảo cổ học. VHOE&VHCĐBSCL- Văn hóa Óc Eo và các văn hóa cổ ở đồng bằng sông Cửu Long.

VHOE&VQPN - Văn hóa Óc Eo và vương quốc Phù Nam. ix DANH MỤC BẢNG BIỂU SỬ DỤNG TRONG CHÍNH VĂN Bảng 1.1: Thống kê diễn biến mực nước biển qua các đợt biển tiến-thoái Holocene [146, tr.1: Thống kê các di tích tiêu biểu thời tiền Óc Eo và giai đoạn Óc Eo sớm ở vùng Tứ Giác Long Xuyên [108] [109] [148] [172].2: Thống kê chung hiện vật phát hiện ở di chỉ Gò Cây Tung [162] [166] [170] [108].3: Thống kê chung hiện vật phát hiện tại di tích An Phú [108] [172].4: Thống kê chung hiện vật phát hiện tại di tích Gò Cây Sung [108] [172].5: Thống kê hiện vật phát hiện ở di tích Phum Quao [104] [108].6: Thống kê hiện vật phát hiện ở di tích Gò Me-Gò Sành [104] [108].7: Thống kê hiện vật phát hiện tại di tích K9 (năm 2006) [101].8: Thống kê chung hiện vật đá phát hiện ở vùng TGLX [9] [166] [170] [108] [172].9: Thống kê công cụ đá phát hiện ở vùng TGLX [9] [166] [170] [108] [172].10: Thống kê đặc điểm nhóm công cụ rìu hình thang đốc hẹp [Tác giả].11: Thống kê đặc điểm nhóm công cụ rìu hình thang đốc rộng [Tác giả].12: Thống kê đặc điểm công cụ rìu hình vuông sắc cạnh [Tác giả].13: Thống kê đặc điểm nhóm phác vật công cụ đá [Tác giả].14: Thống kê số liệu, đặc điểm kỹ thuật nhóm rìu đá có vai [Tác giả].15: Thống kê số liệu, đặc điểm kỹ thuật nhóm hiện vật cuốc không có vai [Tác giả].16: Thống kê số liệu, kích thước nhóm loại hình hiện vật cuốc có vai [Tác giả].17: Thống kê mảnh vỡ công cụ đá tìm thấy trong các di tích ở vùng TGLX [Tác giả].18: Thống kê số lượng vòng trang sức đá ở vùng TGLX [9] [166] [170] [108] [172].19: Thống kê hiện vật vòng đá phát hiện ở vùng TGLX [tác giả].20: Thống kê các tỷ lệ kích thước vòng đá ở vùng TGLX [tác giả].21: Thống kê hiện vật vòng đá phát hiện ở di tích Rạch Rừng [Tác giả].22: Thống kê hiện vật vòng đá phát hiện ở di tích Gò Ô Chùa [41] [64] [tác giả].23: Thống kê số liệu hạt chuỗi thủy tinh ở di tích K9 và Gò Cây Thị [65] [101].24: Thống kê hiện vật gốm-đất nung tiền Óc Eo-Óc Eo sớm vùng TGLX [5] [6] [9] [32] [108] [111] [166] [170] [172].25: Thống kê chất liệu phân loại được ở các di tích tiền Óc Eo và Óc Eo sớm ở vùng TGLX [5] [6] [9] [32] [166] [170] [108] [172].26: Thống kê tỷ lệ chất liệu gốm loại 1 (“gốm thô truyền thống”) so với các loại gốm khác ở di chỉ Gò Cây Tung [166] [170].27: Thống kê tỷ lệ các loại chất liệu gốm ở di chỉ K9 [101].28: Thống kê chất liệu gốm di chỉ Giồng Xoài [4] [5].29: Thống kê chất liệu gốm trong lớp cư trú sớm ở di tích Óc Eo-Ba Thê [5] [111].30: Thống kê so sánh tỷ lệ gốm loại 4, loại 5 và 6 trong các di tích tiền Óc Eo-Óc Eo sớm ở vùng TGLX [tác giả].31: Thống kê mảnh đồ đựng gốm các loại phát hiện ở di chỉ Gò Cây Tung [9] [108] [166] [170] [172].32: Thống kê số lượng mảnh thân có và không có hoa văn [9] [108] [162] [166] [170] [172].