Nghiên cứu di tích kiến trúc Hội An qua các thời kỳ lịch sử - Tạ Thị Hoàng Vân

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN --------------------------- TẠ THỊ HOÀNG VÂN DI TÍCH KIẾN TRÚC HỘI AN TRONG TIẾN TRÌNH LỊCH SỬ Chuyên ngành: Lịch sử Việt Nam cổ đại và trung đại Mã số: 62 22 54 01 TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ LỊCH SỬ Hà nội - 2007 MỤC LỤC A. Lý do chọn đề tài 4 2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề 5 3. Mục đích, đối tượng phạm vi nghiên cứu 10 3.

Mục đích nghiên cứu 10 3. Đối tượng và phạm vi nghiên cúu 11 4. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn 11 5. Các phương pháp nghiên cứu 14 7.

Đóng góp của luận án 14 8. Cấu trúc luận án 15 B. NỘI DUNG CHƢƠNG 1: NHỮNG ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN - XÃ HỘI VÀ QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH CẢNG THỊ HỘI AN 1. VỊ TRÍ ĐỊA LÝ TỰ NHIÊN VÙNG HỘI AN 1.

Vị trí địa lý và lịch sử hình thành vùng đất 19 1. Đặc điểm khí tƣợng thuỷ văn 20 1. Đặc điểm khí hậu 20 1. Đặc điểm thuỷ văn 22 1.

Đặc điểm chung về sự phát triển địa hình khu vực Hội An 24 1. Vị thế vùng Hội An với quan hệ thông thƣơng trong nƣớc 25 và ngoài nƣớc 1. ĐIỀU KIỆN LỊCH SỬ - XÃ HỘI VÀ NHỮNG BIẾN ĐỘNG VỀ KINH TẾ TÁC ĐỘNG TỚI SỰ HÌNH THÀNH CẢNG THỊ HỘI AN 1. Bối cảnh xã hội Việt Nam từ thế kỷ XVI đến thế kỷ XVIII 1.

Hoàn cảnh quốc tế và khu vực 29 1. Tình hình chính trị - xã hội ở Việt Nam 31 1. Hội An thời các chúa Nguyễn 1. Chính sách của chính quyền 35 1.

Người Việt ở Hội An 37 1. Người Nhật ở Hội An 39 1. Người Trung Quốc ở Hội An 42 1. Người phương Tây ở Hội An 45 1.

Vai trò của chúa Nguyễn đối với sự hình thành phố cảng Hội An 1. Vai trò của các chúa Nguyễn trong việc phát triển kinh 50 tế - xã hội 1. Chính sách của các chúa Nguyễn đối với dân nhập cư 52 và cư dân gốc 1. TIỂU KẾT 54 CHƢƠNG 2.

DI TÍCH KIẾN TRÚC HỘI AN TỪ THẾ KỶ XVI ĐẾN ĐẦU THẾ KỶ XVIII 2. DẤU TÍCH NHỮNG BẾN THUYỀN CỔ 56 2. CÁC LOẠI HÌNH KIẾN TRÚC TIÊU BIỂU 2. Nhà thờ tộc/từ đƣờng 75 2.

VỊ TRÍ, QUY MÔ VÀ CÁC THƢƠNG ĐIẾM 77 2. Thƣơng điếm và vị trí, quy mô phố Nhật Bản 78 2. Các thƣơng điếm phƣơng Tây 86 2. Thƣơng điếm và vị trí quy mô phố Khách 92 2.

DIỆN MẠO ĐÔ THỊ HỘI AN THỜI KỲ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN 93 2. TIỂU KẾT 101 CHƢƠNG 3: DI TÍCH KIẾN TRÚC HỘI AN TỪ THẾ KỶ XVIII ĐẾN NỬA ĐẦU THẾ KỶ XX 3. NHỮNG NHÂN TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN QUÁ TRÌNH SUY TÀN CỦA CẢNG THỊ HỘI AN 3. Các nhân tố tự nhiên 103 3.

Các nhân tố xã hội 106 3. DI TÍCH KIẾN TRÚC HỘI AN TỪ THẾ KỶ XVIII ĐẾN NỬA ĐẦU THẾ KỶ XIX 3. Các loại hình kiến trúc 3. Nhà thờ, thánh thất 114 3.

Phạm vi và quy mô 116 3. Diện mạo đô thị Hội An thời kỳ suy tàn 120 3. DI TÍCH KIẾN TRÚC HỘI AN TỪ CUỐI THẾ KỶ XIX ĐẦU THẾ KỶ XX 3. Tình hình quy hoạch - kiến trúc ở Hội An 122 3.

Những công trình xây dựng ở Hội An 3. Kiến trúc nhà ở/nhà phố 127 3. Kiến trúc công sở 133 3. TIỂU KẾT 134 CHƢƠNG 4: PHONG CÁCH KIẾN TRÚC ĐÔ THỊ HỘI AN 4.

NGHỆ THUẬT-KIẾN TRÚC ĐÔ THỊ HỘI AN 4. Đặc điểm bố cục mặt bằng kiến trúc 136 4. Đặc điểm chung 136 4. Bố cục mặt bằng và không gian kiến trúc 136 4.

Tổ hợp công trình và cấu trúc không gian kiến trúc 139 4. Tổ hợp công trình theo tuyến 139 4. Cấu trúc không gian kiến trúc 141 4. Những đặc trƣng trong nghệ thuật trang trí - điêu khắc và biểu tƣợng kiến trúc truyền thống Hội An 4.

Những đặc trưng chung 144 4. Ý nghĩa - biểu tượng của một số môtíp trang trí 149 4. Nghệ thuật khảm sành sứ và sử dụng màu sắc trang trí 158 kiến trúc 4. SO SÁNH ĐÔ THỊ HỘI AN VỚI MỘT SỐ ĐÔ THỊ TRONG VÀ NGOÀI NƢỚC 4.

Hội An với một số đô thị trong nƣớc 159 4. Hội An với Thăng Long - Kẻ Chợ 159 4. Hội An với Phố Hiến 162 4. Hội An với đô thị Huế - phố cổ Bao Vinh 164 4.

Hội An với một số đô thị phƣơng Đông 4. KẾT LUẬN 177 NHỮNG CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN 181 ĐẾN LUẬN ÁN TÀI LIỆU THAM KHẢO 183 PHẦN PHỤ LỤC Phụ lục 1: Về tên gọi Đàng Trong và Hội An 230 Phụ lục 2: Về chùa Bà Mụ hay thương quán Nhật Bản ở Hội An 234 Phụ lục 3: Mộ của người Hoa 240 Phụ lục 4: Mộ của người Việt 244 Phụ lục 5: Mộ chum Sa Huỳnh 246 Phụ lục 6: Giếng Chăm 247 Phụ lục 7: Thương quán người Hà Lan ở Nagasaki 255 Phụ lục 8: Những công trình kiến trúc của người Minh Hương 269 Phụ lục 9: Văn bia trong các công trình kiến trúc ở Hội An 244 Phụ lục 10: Khổng Tử miếu ở Hội An 252 Phụ lục 11: Hội An - Đà Nẵng thời Pháp thuộc 262 CÁC CHỮ CÁI VIẾT TẮT TRONG LUẬN ÁN A.H Những người bạn cố đô Huế BĐ Bản đồ BV Bản vẽ BTDT Bảo tồn Di tích BTDS Bảo tồn Di sản BXD Bộ Xây dựng DS Di sản DTH Dân tộc học ĐHTH Đại học tổng hợp ĐNA Đông Nam Á HTQT Hội thảo Quốc tế KCH Khảo cổ học KHKT Khoa học Kỹ thuật KHLS Khoa học Lịch sử KHXH Khoa học Xã hội KTS Kiến trúc sư NCKH Nghiên cứu Khoa học NCKT Nghiên cứu Kiến trúc NCLS Nghiên cứu Lịch sử Những PHMVKCH Những Phát hiện mới về Khảo cổ học NTMK Nguyễn Thị Minh Khai NTH Nguyễn Thái Học NXB Nhà xuất bản h. Huyện SCN Sau công nguyên SĐ Sơ đồ QN - ĐN Quảng Nam - Đà Nẵng TBD Thái Bình Dương TCN Trước công nguyên Toàn thư Đại Việt sử ký toàn thư t. Thành phố TP Trần Phú T/c Tạp chí PCT Phan Chu Trinh PL Phụ lục VHTT Văn hoá Thông tin PHẦN MỞ ĐẦU 1.

Lý do chọn đề tài Cùng với sự phát triển của Thăng Long, Phố Hiến, Thanh Hà. đô thị Hội An có tác động không nhỏ đến quá trình phát triển chung của các đô thị trung đại Việt Nam nói riêng và vùng ĐNA nói chung. Tuy không phải là đô thị cổ xưa nhất, nhưng Hội An cũng có một quá trình hình thành lâu dài và trở thành đô thị tiêu biểu của Việt Nam ở thế kỷ XVII - XVIII. Từng là đô thị một thời vang bóng, song Hội An để lại nhiều dấu ấn tạo nên những nét quyến rũ đặc biệt.

So với các đô thị khác ở Việt Nam trên nhiều phương diện Hội An có nhiều đặc điểm riêng tạo nên dáng vẻ lịch sử, văn hoá, nghệ thuật kiến trúc, tôn giáo tín ngưỡng và tâm linh. Bằng chứng là một hệ thống di tích, phần lớn là nhà ở, công trình công cộng, công trình tôn giáo tín ngưỡng. còn khá vẹn nguyên - cũng là duy nhất của Việt Nam và trường hợp hiếm có trên thế giới. Bộ môn đô thị học được đề cập trên nhiều phương diện xã hội, dân cư, kinh tế.

là những yếu tố ban đầu đặt nền tảng cho việc tìm hiểu sâu rộng hơn những vấn đề về đô thị. Biến động của xã hội dẫn đến những biến đổi về diện mạo đô thị, biểu hiện rõ ràng nhất giữa không gian đô thị truyền thống và không gian đô thị đang bị thoái hoá, bên cạnh không gian đô thị được cách tân và ngày một hiện đại. Đó là hiện trạng ở đô thị Hội An. Vì thế, tiến hành nghiên cứu cụ thể và toàn diện đô thị cổ Hội An là nhiệm vụ của giới sử học nhằm góp phần vào đánh giá chính xác hơn về đô thị đã từng phồn vinh, bổ sung thêm vào những nghiên cứu chuyên sâu về hệ thống đô thị Việt Nam trong lịch sử.

Hội An được tôn vinh là Di sản Văn hoá Thế giới đã khẳng định những giá trị trường tồn về Văn hoá - Lịch sử - Kiến trúc đặc sắc của khu phố cổ, thu hút sự quan tâm của giới khoa học trên nhiều lĩnh vực trong nước và quốc tế. Quỹ di sản kiến trúc đô thị mặc dù đã được nghiên cứu nhưng vẫn thiếu vắng công trình 4 chuyên sâu tổng hợp đầy đủ có hệ thống dưới góc nhìn biện chứng của sử học, phân tích và làm rõ bản chất cũng như những đặc trưng của các loại hình kiến trúc nhằm xây dựng nền tảng cơ bản cho việc nghiên cứu khoa học về lịch sử kiến trúc đô thị Hội An, góp phần vào công tác nghiên cứu lịch sử kiến trúc Việt Nam nói chung. Từ những lý do trên, chúng tôi mạnh dạn chọn vấn đề “Di tích kiến trúc Hội An trong tiến trình lịch sử” làm đề tài luận án tiến sĩ lịch sử. Lịch sử nghiên cứu vấn đề Từ những năm đầu thế kỷ XX, đã có một số công trình đơn lẻ dưới dạng khảo sát trực tiếp của các nhà nghiên cứu trong, ngoài nước tại Hội An.

Nếu Sallet với Le vieux Faifo - BAVH 1919 là người mở đầu, thì Trần Kinh Hoà là người có đóng góp nhiều hơn về học thuật, với Historical Notes on Hoi An được Indiana University ấn bản năm 1975; Phố Đường Nhai và việc buôn bán ở Hội An thế kỷ XVII - XVIII (bằng Trung văn); Mấy điều nhận xét về Minh Hương xã và cổ tích tại Hội An. Tác giả Nguyễn Thiệu Lâu có chuyên khảo La formation et l’évolution du village de Minh Hương (Faifo) - BAVH 1941. Các tác giả này đều đi sâu vào hai thế kỷ XVII - XVIII, nghiên cứu các vấn đề trên nhiều phương diện (kinh tế, chính trị, địa lý, tự nhiên, xã hội, nguồn gốc cư dân. Các loại hình kiến trúc mà chủ yếu là kiến trúc tôn giáo cũng đã có một số chuyên khảo nhưng chỉ riêng đối với một vài công trình điển hình được nhìn nhận dưới góc độ lịch sử.) có liên quan tới Hội An ở mỗi giai đoạn lịch sử.

Đặc biệt, các tác giả đã khai thác rất tỉ mỉ về phố Khách, Hoa thương, Minh Hương xã. Bức tranh Giao chỉ quốc mậu dịch độ hải đồ của dòng họ Chaya (Nhật Bản) là nguồn tư liệu quý phác hoạ về diện mạo Hội An thời kỳ hưng thịnh.