Luận án tiến sĩ: Hội quán người Hoa ở Nam Bộ từ cuối thế kỷ XVIII đến giữa thế kỷ XX - Lê Thụy Hồng Yến

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI LÊ THỤY HỒNG YẾN HỘI QUÁN NGƢỜI HOA Ở NAM BỘ TỪ CUỐI THẾ KỶ XVIII ĐẾN GIỮA THẾ KỶ XX Ngành: Lịch Sử Việt Nam Mã số: 9229013 LUẬN ÁN TIẾN SĨ SỬ HỌC NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC: 1. NGÔ MINH OANH 2. PHẠM THỊ THU NGA HÀ NỘI – 2019 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả nghiên cứu trong luận án là trung thực và chƣa từng đƣợc ai công bố trong bất cứ một công trình nào.

Tác giả luận án LÊ THỤY HỒNG YẾN MỤC LỤC MỞ ĐẦU. 1 CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ MỘT SỐ KHÁI NIỆM, THUẬT NGỮ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI. Tổng quan tình hình nghiên cứu. Đánh giá tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án.

Thuật ngữ liên quan đến đề tài. 25 CHƢƠNG 2: KHÁI QUÁT VỀ VÙNG ĐẤT, CON NGƢỜI NAM BỘ VÀ QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH, PHÁT TRIỂN CỦA HỘI QUÁN NGƢỜI HOA Ở NAM BỘ. Khái quát về vùng đất, con ngƣời Nam Bộ. Quá trình di cƣ của ngƣời Hoa đến Nam Bộ.

Sự hình thành và phát triển của hội quán ngƣời Hoa ở Nam Bộ. 51 CHƢƠNG 3: HOẠT ĐỘNG CỦA HỘI QUÁN NGƢỜI HOA Ở NAM BỘ TỪ CUỐI THẾ KỶ XVIII ĐẾN GIỮA THẾ KỶ XX. Hoạt động của hội quán ngƣời Hoa ở Nam Bộ từ cuối thế kỷ XVIII đến năm 1945. Hoạt động của hội quán ngƣời Hoa ở Nam Bộ từ năm 1945 đến năm 1963.

97 CHƢƠNG 4: ĐẶC ĐIỂM, TÍNH CHẤT, VAI TRÕ CỦA HỘI QUÁN ĐỐI VỚI CỘNG ĐỒNG NGƢỜI HOA Ở NAM BỘ. Đặc điểm, tính chất của hội quán ngƣời Hoa ở Nam Bộ. Vai trò của hội quán đối với cộng đồng ngƣời Hoa ở Nam Bộ. 130 CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ.

135 TÀI LIỆU THAM KHẢO. Tính cấp thiết của đề tài Với sự trỗi dậy và hoạt động di dân của Trung Quốc hiện nay thì việc nghiên cứu về ngƣời Hoa cần phải đƣợc quan tâm nghiêm túc và có tính hệ thống. Việc ứng xử với cộng đồng ngƣời Hoa ra sao, có những chính sách nào phù hợp đều cần phải dựa trên cơ sở hiểu rõ về cộng đồng này. Ở Việt Nam, Nam Bộ là nơi có đông ngƣời Hoa sinh sống nhất, đặc biệt là vùng đất Sài Gòn – Chợ Lớn chiếm 50% ngƣời Hoa cả nƣớc và 60% ngƣời Hoa của vùng đất phƣơng Nam, điều này đang tạo ra cả cơ hội lẫn thách thức đối với vấn đề an ninh, phát triển và hội nhập.

Chính vì vậy, việc nghiên cứu về ngƣời Hoa nói chung có ý nghĩa cấp thiết cao. Trong tiến trình phát triển của lịch sử Việt Nam, do có những đặc thù về mặt địa lý, đồng thời chịu những ảnh hƣởng về điều kiện chính trị, xã hội của khu vực và quốc tế, cho nên Việt Nam là nơi diễn ra sự đan xen, giao thoa giữa các nền văn hóa, tộc ngƣời; trong đó nhân tố ngƣời Hoa nổi lên thƣờng xuyên và có ảnh hƣởng lớn. Từ rất sớm, ngƣời Hoa đã có mặt ở Việt Nam với số lƣợng khá đông đảo. Từ cuối thế kỷ XVII, những nhóm lƣu dân ngƣời Hoa đã đến Đàng Trong và dần dần trở thành một bộ phận của cƣ dân Việt Nam.

Trƣớc những khó khăn, thách thức phải đối mặt ở vùng đất mới, cộng đồng ngƣời Hoa đã thành lập các hội quán để hỗ trợ, giúp đỡ nhau, đồng thời qua đó tăng thêm sự cố kết lẫn nhau trong cộng đồng. Hội quán của ngƣời Hoa đƣợc thành lập với chức năng là nơi dành cho các hiệp hội theo ngôn ngữ hay theo xuất xứ. Hội quán là hình thức cổ truyền quan trọng nhất của cộng đồng ngƣời Hoa trong quá trình thích nghi tại Đông Nam Á nói chung và tại Việt Nam nói riêng. Do vậy, có thể khẳng định hội quán ngƣời Hoa là một đối tƣợng nghiên cứu về đề tài ngƣời Hoa nói chung.

Từ trƣớc đến nay đã có nhiều công trình nghiên cứu về đề tài ngƣời Hoa xoay quanh vấn đề định cƣ, tôn giáo, tín ngƣỡng, chùa chiền, các lĩnh vực sinh hoạt kinh tế, thƣơng mại, chính sách của các chính quyền…, nhƣng chƣa có một công trình riêng biệt, chuyên sâu nào nghiên cứu về hội quán 1 ngƣời Hoa ở Nam Bộ. Vì vậy, việc chúng tôi nghiên cứu hội quán ngƣời Hoa ở Nam Bộ với một cách nhìn toàn diện, hệ thống, qua đó làm rõ quá trình hình thành, cơ cấu tổ chức, hoạt động và vai trò của hội quán đối với cộng đồng ngƣời Hoa ở Nam Bộ là việc làm có ý nghĩa thiết thực, đóng góp vào cơ sở khoa học và thực tiễn. Với những lý do trên, chúng tôi chọn đề tài “Hội quán người Hoa ở Nam Bộ từ cuối thế kỷ XVIII đến giữa thế kỷ XX” để nghiên cứu và làm luận án Tiến sĩ, chuyên ngành Lịch sử Việt Nam. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài 2.

Mục đích nghiên cứu của đề tài Mục đích nghiên cứu của chúng tôi là nhằm hiểu rõ hơn cộng đồng ngƣời Hoa ở vùng đất Nam Bộ đó là sự hình thành và phát triển, cơ cấu tổ chức, hoạt động, đặc điểm, tính chất, vai trò của hội quán; từ đó, cung cấp cơ sở khoa học để góp phần giúp chính quyền có những chủ trƣơng, chính sách phù hợp đối với cộng đồng ngƣời Hoa. Nhiệm vụ nghiên cứu Để đạt đƣợc mục đích nghiên cứu trên, đề tài cần giải quyết các nhiệm vụ sau: - Trình bày quá trình di cƣ của ngƣời Hoa từ cuối thế kỷ XVII và sự định cƣ của ngƣời Hoa ở vùng đất Nam Bộ. - Phục dựng quá trình hình thành của các bang, hội quán ngƣời Hoa ở Nam Bộ. - Làm rõ các hoạt động của hội quán ngƣời Hoa ở Nam Bộ, từ cơ cấu tổ chức, quản lý đến kinh tế, văn hóa, xã hội.

- Khẳng định vai trò của hội quán đối với cộng đồng ngƣời Hoa ở Nam Bộ. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu 3. Đối tượng nghiên cứu Luận án xác định đối tƣợng nghiên cứu của mình là các hội quán ngƣời Hoa ở vùng đất Nam Bộ. Phạm vi nghiên cứu Phạm vi về thời gian: luận án tập trung tìm hiểu các hội quán ngƣời Hoa ở Nam Bộ từ cuối thế kỷ XVIII đến giữa thế kỷ XX.

Mốc thời gian mở đầu là vào năm 1787, Chúa Nguyễn Phúc Ánh cho lập bốn bang ngƣời Hoa, bao gồm: Quảng Châu, Phúc Kiến, Triều Châu và Hải Nam nhằm đơn giản hóa các thủ tục hành chính, dễ dàng trong việc kiểm soát và thu thuế mau lẹ [102, tr. Tiếp đó, vào năm 1790, Chúa Nguyễn Ánh lập ra “phủ” với các chức Cai phủ, Ký phủ để tổ chức, quản lý ngƣời Hoa di trú ở Gia Định [111, tr. Mốc thời gian kết thúc là vào ngày 10/6/1960, Tổng thống Ngô Đình Diệm đã ra “Sắc lệnh số 133-NV (gồm 8 điều) quyết định giải tán các Lý sự Hội quán Trung Hoa và các Bang Á kiều khác”. Sau đó, Thủ tƣớng chính phủ lâm thời Sài Gòn là Nguyễn Ngọc Thơ tiếp tục ban hành “Sắc lệnh số 39-TTP ngày 23/12/1963 sửa đổi sắc lệnh số 133-NV ngày 10/6/1960 về việc giải tán các Lý sự Hội quán Trung Hoa và các Bang Á kiều khác”.

Phạm vi về không gian: luận án nghiên cứu trên một phạm vi không gian khu vực Nam Bộ. Vùng đất Sài Gòn – Chợ Lớn là một trong những địa phƣơng có ngƣời Hoa cƣ trú lâu đời và chiếm số lƣợng đông đảo nhất; nơi đây vẫn còn bảo lƣu nhiều hội quán với các đặc điểm cơ cấu tổ chức, các hoạt động văn hóa, xã hội, kiến trúc, nghệ thuật… cũng nhƣ các yếu tố đặc trƣng văn hóa của tộc ngƣời Hoa. Do vậy, trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi chọn Sài Gòn – Chợ Lớn làm địa bàn nghiên cứu chính, đồng thời tiến hành khảo sát ở các địa phƣơng còn lại của vùng đất Nam Bộ để có cái nhìn tổng quan về hội quán của ngƣời Hoa. Phạm vi nội dung nghiên cứu: chúng tôi xác định đây là vấn đề vừa rộng vừa khó, do vậy khuôn khổ luận án chỉ tập trung giải quyết một số vấn đề chính là: quá trình hình thành, cơ cấu tổ chức, các hoạt động và vai trò của hội quán đối với cộng đồng ngƣời Hoa ở vùng đất Nam Bộ.

Phƣơng pháp luận, phƣơng pháp nghiên cứu và nguồn tƣ liệu 4. Cơ sở phương pháp luận Trong quá trình thực hiện đề tài, chúng tôi dựa trên phƣơng pháp luận chủ yếu là phƣơng pháp luận Sử học. Phương pháp nghiên cứu Đề tài sử dụng hai phƣơng pháp chính là phƣơng pháp lịch sử và phƣơng pháp logic. Phƣơng pháp lịch sử: giúp chúng tôi phân tích vấn đề theo lịch đại và phân kỳ (khi trình bày bối cảnh quá trình di dân và định cƣ của ngƣời Hoa ở vùng đất Nam Bộ, sự hình thành các hội quán ở vùng đất này theo trình tự thời gian và có tính liên tục.

Phƣơng pháp này cho thấy đƣợc sự chuyển biến của hội quán từ khi ở Trung Quốc ra hải ngoại; ở Việt Nam thì từ khi giai đoạn Hội An đến Sài Gòn – Chợ Lớn biến đổi ra sao), theo đồng đại (tìm ra sự tƣơng tác của hội quán đối với ngƣời Hoa ở Nam Bộ cũng nhƣ giữa các Hội quán với nhau). Phƣơng pháp logic: đảm bảo cho các sự kiện đƣợc kết nối với nhau trong mối tƣơng quan vốn có và cùng hƣớng tới mục đích chúng tôi đặt ra từ đầu là nhằm hiểu rõ hơn cộng đồng ngƣời Hoa ở Nam Bộ thông qua việc nghiên cứu về hội quán. Trong từng chƣơng, mục nhất định mà nổi lên phƣơng pháp lịch sử hay phƣơng pháp logic, hoặc có sự kết hợp cả hai phƣơng pháp trong từng nội dung nghiên cứu. Bên cạnh đó, chúng tôi còn sử dụng các phƣơng pháp nghiên cứu cụ thể sau đây: Phƣơng pháp phân tích – phê khảo sử liệu: giúp chúng tôi hệ thống hóa các loại tài liệu và đánh giá tính khả thi cũng nhƣ vai trò của từng loại tài liệu khi thực hiện đề tài.

Phƣơng pháp so sánh, đối chiếu: làm sáng rõ hơn hội quán ngƣời Hoa ở Nam Bộ so với hội quán ngƣời Hoa ở những nơi khác. Phƣơng pháp nghiên cứu trƣờng hợp cụ thể: giúp chúng tôi chọn ra những địa phƣơng mang tính đặc trƣng nhất khi nghiên cứu hội quán ngƣời 4 Hoa ở Nam Bộ (nơi mà ngƣời Hoa sinh sống với mật độ dân cƣ lớn, tập trung) nhƣ: Đồng Nai, Mỹ Tho và đặc biệt là Sài Gòn – Chợ Lớn.