Nghiên cứu các cuộc vận động dân chủ Việt Nam 1904-1945 - Nguyễn Thị Thanh Thủy

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN --------------- NGUYỄN THỊ THANH THỦY CÁC CUỘC VẬN ĐỘNG DÂN CHỦ TRONG QUÁ TRÌNH PHI THỰC DÂN HOÁ Ở VIỆT NAM, GIAI ĐOẠN 1904 - 1945 LUẬN ÁN TIẾN SĨ LỊCH SỬ Hà Nội 2013 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN --------------- NGUYỄN THỊ THANH THỦY CÁC CUỘC VẬN ĐỘNG DÂN CHỦ TRONG QUÁ TRÌNH PHI THỰC DÂN HOÁ Ở VIỆT NAM, GIAI ĐOẠN 1904 - 1945 CHUYÊN NGÀNH : LỊCH SỬ VIỆT NAM CẬN ĐẠI VÀ HIỆN ĐẠI MÃ SỐ : 62.05 LUẬN ÁN TIẾN SĨ LỊCH SỬ Người hướng dẫn khoa học PGS. PHẠM HỒNG TUNG Hà Nội 2013 MỤC LỤC MỞ ĐẦU. Lý do nghiên cứu đề tài. Nội dung nghiên cứu.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu. Cơ sở lý luận, nguồn tƣ liệu và phƣơng pháp nghiên cứu của Luận án. Cơ sở lý luận và nguồn tƣ liệu của Luận án. Phƣơng pháp nghiên cứu đề tài Luận án.

Phạm vi nghiên cứu. Đối tƣợng nghiên cứu. Ý nghĩa khoa học và ý nghĩa thực tiễn của Luận án. Ý nghĩa khoa học .Ý nghĩa thực tiễn.

Kết cấu của Luận án. 9 CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ CÁC CUỘC VẬN ĐỘNG DÂN CHỦ Ở VIỆT NAM, GIAI ĐOẠN 1904 - 1945 .Các nghiên cứu ở Việt Nam. Các nghiên cứu ở nƣớc ngoài. Những vấn đề đặt ra cần tiếp tục nghiên cứu .23 CHƢƠNG 2: CÁC CUỘC VẬN ĐỘNG DÂN CHỦ Ở VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 1904 - 1945: MỘT SỐ KHÁI NIỆM CƠ BẢN VÀ YẾU TỐ TÁC ĐỘNG CHÍNH.

Khái niệm “dân chủ”, “cuộc vận động dân chủ”, “quá trình phi thực dân hoá” và một số khía cạnh của vấn đề dân chủ. Khái niệm về “dân chủ”, “cuộc vận động dân chủ” và một số khía cạnh của vấn đề dân chủ. Về khái niệm “Quá trình phi thực dân hóa”. Một số yếu tố tác động chính đến các cuộc vận động dân chủ ở Việt Nam giai đoạn 1904 - 1945 .Thiết chế chính trị và truyền thống dân chủ làng xã ở Việt Nam trƣớc thời cận đại.

Chính sách cai trị của thực dân Pháp. Ảnh hƣởng của tình hình thế giới tới Việt Nam. Sự biến đổi về kinh tế, xã hội và văn hoá tƣ tƣởng ở Việt Nam .48 CHƢƠNG 3: CÁC CUỘC VẬN ĐỘNG DÂN CHỦ Ở VIỆT NAM NHỮNG NĂM 1904 - 1908. Sự du nhập tƣ tƣởng dân chủ phƣơng Tây vào Việt Nam.

Khái lƣợc quá trình du nhập tƣ tƣởng dân chủ phƣơng Tây vào Việt Nam. Đặc điểm của nội dung tƣ tƣởng dân chủ đƣợc du nhập từ phƣơng Tây vào Việt Nam. Nội dung chủ yếu của các cuộc vận động dân chủ ở Việt Nam những năm 1904 - 1908. Quan niệm mới của các nhà Nho duy tân về vai trò của ngƣời dân và sự khởi xƣớng các cuộc vận động dân chủ để duy tân, cứu nƣớc.

Xác định những mô hình chính trị mới của quốc gia Việt Nam sau khi giành đƣợc chủ quyền dân tộc. Sự gắn kết giữa cuộc vận động duy tân với cuộc vận động cứu nƣớc 77 3. Tác động thực tiễn của các cuộc vận động dân chủ ở Việt Nam những năm 1904 - 1908. Tiểu kết chƣơng 3.

81 CHƢƠNG 4: CÁC CUỘC VẬN ĐỘNG DÂN CHỦ Ở VIỆT NAM TỪ NĂM 1918 ĐẾN NĂM 1939. Vài nét về một số cuộc vận động dân chủ đầu tiên theo xu hƣớng mới. Một số yếu tố quan trọng tác động đến các cuộc vận động dân chủ từ năm1918 đến năm 1939. Các cuộc vận động dân chủ từ năm 1918 đến năm 1939.

Cuộc vận động dân chủ của Đảng Lập Hiến ở Nam Kỳ những năm 1923 - 1926. Cuộc vận động của Nguyễn An Ninh (1923 - 1926). Phong trào đòi thả Phan Bội Châu, để tang Phan Châu Trinh và hoạt động của Đảng Thanh Niên. Cuộc vận động qua báo chí của Phạm Quỳnh và nhóm Nam Phong ở Bắc Kỳ.

Cuộc vận động chính trị của giáo phái Cao Đài (1926 - 1939) .Cuộc vận động nữ quyền trên báo chí công khai. Trào lƣu văn học lãng mạn và văn học hiện thực phê phán trong cuộc vận động giải phóng con ngƣời, giải phóng xã hội (1930 - 1939). Cuộc vận động dân tộc, dân chủ của Việt Nam Quốc dân Đảng. Các cuộc vận động dân tộc, dân chủ dƣới ngọn cờ của những ngƣời cộng sản (1925 - 1939).

Tiểu kết chƣơng 4. 151 CHƢƠNG 5: CUỘC VẬN ĐỘNG DÂN TỘC, DÂN CHỦ Ở VIỆT NAM TỪ NĂM 1939 ĐẾN NĂM 1945. Vài nét về bối cảnh của cuộc vận động dân tộc, dân chủ ở Việt Nam từ năm 1939 đến năm 1945. Nội dung của cuộc vận động dân tộc, dân chủ ở Việt Nam giai đoạn 1939 – 1945.

Sự chuyển hƣớng chiến lƣợc của cách mạng Việt Nam dƣới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Đông Dƣơng. Quá trình tập hợp, xây dựng lực lƣợng của cách mạng ở khu vực nông thôn. Quá trình tập hợp xây dựng lực lƣợng cách mạng của Đảng Cộng sản Đông Dƣơng ở khu vực thành thị. Tính chất nhân dân và dân chủ của cuộc giành chính quyền trong Cách mạng tháng Tám.

Tiểu kết chƣơng 5. 192 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN. 199 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 200 DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT CNXH Chủ nghĩa xã hội CTQG Chính trị Quốc gia ĐH Đại học ĐHQG Đại học Quốc gia GD Giáo dục H Hà Nội HVNCMTN Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên KHXH Khoa học xã hội KHXH&NV Khoa học Xã hội và Nhân văn Nxb Nhà xuất bản ST Sự thật TP Thành phố TVCMĐ Tân Việt Cách mạng Đảng VH Văn học VHTT Văn hoá thông tin VNQDĐ Việt Nam Quốc dân Đảng XHCN Xã hội chủ nghĩa DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU Trang Bảng 1.1: Biến chuyển cơ cấu kinh tế ở Việt Nam 48 Bảng 1.2: Biến chuyển cơ cấu xã hội ở Việt Nam 49 MỞ ĐẦU 1.

Lý do nghiên cứu đề tài Với thắng lợi của cuộc Cách mạng tháng Tám năm 1945, nƣớc Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời, nền độc lập của dân tộc Việt Nam đƣợc khôi phục trên một tầm cao mới. Chế độ thực dân Pháp, ách thống trị của phát xít Nhật và cùng với nó là toàn bộ thiết chế chính trị - xã hội quân chủ chuyên chế từ trung ƣơng đến làng xã bị lật đổ. Những biến đổi vĩ đại đó chính là kết quả của cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc lâu dài và anh dũng của nhân dân ta khởi đầu từ năm 1858, đặc biệt là kết quả trực tiếp của cuộc đấu tranh yêu nƣớc và cách mạng của nhân dân Việt Nam dƣới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Đông Dƣơng (1930 - 1945). Bao trùm hơn, những biến đổi đó chính là kết quả của toàn bộ quá trình phi thực dân hóa (decolonization) diễn ra ở Việt Nam, là sự tái sinh của dân tộc Việt Nam trên một tầm cao mới.

Ngay từ khi vừa mới ra đời vào năm 1930, Đảng Cộng sản Việt Nam (sau là Đảng Cộng sản Đông Dƣơng) đã giữ quyền lãnh đạo cuộc vận động yêu nƣớc và cách mạng ở Việt Nam. Từ năm 1930 đến 1945, trong quá trình lãnh đạo cuộc cách mạng tƣ sản dân quyền kiểu mới ở Việt Nam, Đảng Cộng sản Đông Dƣơng đã giƣơng cao hai ngọn cờ "Dân tộc" và "Dân chủ" hƣớng tới hai mục tiêu chính là "Phản đế" và "Phản phong". Thực tế, cuộc vận động cách mạng của nhân dân Việt Nam dƣới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Đông Dƣơng là dòng chảy chủ đạo, là yếu tố cốt lõi của toàn bộ quá trình phi thực dân hóa. Song bên cạnh "Dòng chảy chình" đó còn không ít "Dòng chảy phụ", tùy theo điều kiện lịch sử cụ thể mà song hành với dòng chảy chính ở những thời điểm nhất định, nhƣng cuối cùng đều tƣơng tác với dòng chảy chính và hợp chung lại thành dòng thác cuồn cuộn, tạo nên xung lực tái sinh và phát triển mạnh mẽ của dân tộc trong giai đoạn 1939 - 1945, với cuộc Cách mạng tháng Tám vĩ đại.

Từ trƣớc tới nay ở Việt Nam và nƣớc ngoài đã có nhiều công trình nghiên cứu về "Dòng chảy chình" và một số "Dòng chảy phụ", nhƣng chƣa có công trình nào đặt tất cả các trào lƣu đó trong một hệ qui chiếu thống nhất của quá trình phi thực dân hóa. Vì vậy mối tƣơng tác (xung đột hay hòa hợp) giữa các dòng mạch, trào lƣu nhiều sắc thái đó còn chƣa đƣợc nghiên cứu đầy đủ, và do 1 đó còn chƣa mang lại một cái nhìn toàn diện và biện chứng về lịch sử dân tộc. Việt Nam cận đại. Với hy vọng góp phần vào việc tìm hiểu một cách sâu sắc và toàn diện về quá trình phi thực dân hóa ở Việt Nam, tôi quyết định chọn vấn đề "Các cuộc vận động dân chủ trong quá trính phi thực dân hóa ở Việt Nam, giai đoạn 1904 - 1945" làm đề tài luận án tiến sĩ sử học của mình.

Nhƣ đã nói ở trên, cho đến nay ở Việt Nam và nƣớc ngoài đã có khá nhiều công trình nghiên cứu về các cuộc vận động dân chủ ở Việt Nam từ năm 1904 đến năm 1945. Tuy nhiên, phần lớn các công trình nghiên cứu đó chỉ đề cập đến từng phong trào, từng cuộc vận động riêng lẻ, nhƣ các nghiên cứu về phong trào Duy Tân, Đông Kinh Nghĩa Thục, về hoạt động của Đảng Lập Hiến, của nhóm Nam Phong, về các cuộc đấu tranh thời kỳ 1925 - 1926, về các cuộc vận động trên báo giới, trên văn đàn công khai, về một số cuộc vận động dân chủ thời kỳ 1936 - 1939 và về tính chất dân chủ của Cách mạng tháng Tám vv… Cho đến nay ở Việt Nam cũng nhƣ ở nƣớc ngoài chƣa có một nghiên cứu chuyên sâu nào mang tính hệ thống về các cuộc vận động dân chủ ở Việt Nam từ năm 1904 đến năm 1945 đặt trên nền của quá trình phi thực dân hóa. Vì vậy nghiên cứu này của chúng tôi, một mặt sẽ kế thừa đƣợc kết quả nghiên cứu của nhiều tác giả đi trƣớc nhƣng lại không trùng lặp với bất cứ công trình nào đã công bố. Nội dung nghiên cứu 2.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu Mục tiêu của Luận án là làm sáng tỏ lịch sử của các cuộc vận động dân chủ trong quá trình phi thực dân hóa ở Việt Nam từ 1904 đến 1945.