Nghiên cứu cơ sở khoa học bảo tồn nguồn gen các loài Lan Kim Tuyến tại Thanh Hóa

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ NÔNG NGHIỆP VÀ PTNT TRƯỜNG ĐẠI HỌC LÂM NGHIỆP NGUYỄN TRỌNG QUYỀN NGHIÊN CỨU CƠ SỞ KHOA HỌC BẢO TỒN NGUỒN GEN CÁC LOÀI THUỘC CHI LAN KIM TUYẾN (Anoectochilus Blume) TẠI TỈNH THANH HOÁ Ngành Q Mã số 9620211 LUẬN ÁN TIẾN SĨ LÂM NGHIỆP NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC 1. BÙI VĂN THẮNG H Nộ - 2022 viii MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN .ii MỘT SỐ THUẬT NGỮ DÙNG TRONG LUẬN ÁN .iii DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VÀ TỪ VIẾT TẮT. iv MỤC LỤC .viii DANH MỤC CÁC HÌNH .xiii MỞ ĐẦU. TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU.

Thông tin chung về chi Lan kim tuyến. Thông tin một số loài thuộc chi Lan kim tuyến liên quan đến nghiên cứu. Kim tuyến trung bộ (Anoectochilus annamensis Aver). Kim tuyến đá vôi (A.

Giải thùy Elwes (A.Clarke ex Hook. Tình hình nghiên về chi Lan kim tuyến. Tình hình nghiên cứu đa dạng các loài thuộc chi Lan kim tuyến. Tình hình nghiên cứu bảo tồn nguồn gen các loài thuộc chi Lan kim tuyến.

Tình hình nghiên cứu giá trị dược liệu và thành phần dược tính các loài thuộc chi Lan kim tuyến. Tình hình nghiên cứu đối với loài Lan gấm (A. Tình hình nghiên cứu về nhân giống Lan gấm. Tình hình nghiên cứu về kỹ thuật trồng Lan gấm.

Tình hình nghiên cứu về đặc điểm di truyền đối với loài Lan gấm. Khái quát công tác bảo tồn và thông tin về các khu rừng đặc dụng có phân bố các loài thuộc chi Lan kim tuyến tại tỉnh Thanh Hoá. Công tác quy hoạch rừng đặc dụng trên địa bàn tỉnh Thanh Hoá. Điều kiện tự nhiên các khu rừng đặc dụng có phân bố tự nhiên các loài thuộc chi Lan kim tuyến tại tỉnh Thanh Hoá.

NỘI DUNG, ĐỊA ĐIỂM VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. Nội dung nghiên cứu. Địa điểm nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu.

Phương pháp kế thừa tài liệu. Phương pháp chuyên gia. Phương pháp phỏng vấn. Phuơng pháp điều tra ngoại nghiệp.

Phuơng pháp xây dựng bản đồ phân bố. Nghiên cứu đặc điểm di truyền của loài Lan gấm. Phuơng pháp phân tích hóa học. Phuơng pháp thí nghiệm.

Phương pháp xử lý số liệu. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ BÀN LUẬN. Tính đa dạng thành phần loài thuộc chi Lan kim tuyến tại Thanh Hóa. Kết quả điều tra đánh giá đa dạng thành phần loài.

Phân bố các loài thuộc chi Lan kim tuyến tại Thanh Hóa. Nghiên cứu mô tả hình thái, sinh thái các loài thuộc chi Lan kim tuyến tại Thanh Hóa. Kim tuyến Trung bộ (Anoectochilus annamensis Aver). Kim tuyến đá vôi (Anoectochilus calcareus Aver).

Giải thùy Elwes (Anoectochilus elwesii (C.Clarke ex Hook. Cơ sở khoa học tra cứu nhanh nhận biết một số loài thuộc chi Lan kim tuyến tại tỉnh Thanh Hoá. Nghiên cứu đa dạng di truyền loài Lan gấm nguồn gen tại tỉnh Thanh Hoá. Phân tích đa dạng di truyền Lan gấm bằng chỉ thị RAPD.

Phân tích một số trình tự DNA mã vạch của loài Lan gấm. Nghiên cứu kỹ thuật nhân giống in-vitro. Khử trùng mẫu và tái sinh chồi. Nhân nhanh chồi.

Ảnh hưởng của loại giá thể lên sự sinh trưởng của cây mô. Nghiên cứu kỹ thuật trồng Lan gấm. Nghiên cứu trồng Lan gấm trong nhà lưới. Nghiên cứu trồng Lan gấm dưới tán rừng.

Đề xuất giải pháp bảo tồn và phát triển các loài thuộc chi Lan kim tuyến tại Thanh Hóa. Đánh giá mối đe dọa chủ yếu đến các loài thuộc chi Lan kim tuyến tại tỉnh Thanh Hoá. Đề xuất giải pháp bảo tồn các loài thuộc chi Lan kim tuyến. 119 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ.

121 DANH MỤC CÁC BÀI BÁO, CÔNG TRÌNH KHOA HỌC. 124 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 125 PHỤ LỤC xi DANH MỤC CÁC BẢNG Bảng 2.1: Trình tự các mồi RAPD sử dụng trong nghiên cứu .2: Trình tự các cặp mồi và kích thước vùng gen đích theo lý thuyết .3: Hoá chất, dung môi sử dụng trong nghiên cứu .4: Công thức thí nghiệm ảnh hưởng của các chất điều hòa sinh trưởng lên khả năng tạo đa chồi .5: Công thức thí nghiệm ảnh hưởng của NAA đến tạo cây hoàn chỉnh .1: Tuyến điều tra chi Lan kim tuyến (Anoectochilus Blume) tại 11 khu rừng đặc dụng tỉnh Thanh Hoá .2: Toạ độ ghi nhận các loài thuộc chi Lan kim tuyến (Anoectochilus Blume) tại Thanh Hóa .3: Phân bố tự nhiên các loài thuộc chi Lan kim tuyến (Anoectochilus Blume) tại tỉnh Thanh Hóa .4: Khoá tra cứu nhanh nhận biết một số loài thuộc chi Lan kim tuyến (Anoectochilus Blume) tại tỉnh Thanh Hoá .5: Vị trí thu thập mẫu Lan gấm (A.6: Kết quả phân tích đa hình mồi RAPD trong nghiên cứu với 10 mẫu Lan gấm (A.7: Hệ số tương đồng di truyền khi so sánh theo từng cặp của 10 mẫu Lan gấm (A.8: Các vị trí nucleotide sai khác trong trình tự gen matK của loài Lan gấm (A.formosanus) nghiên cứu với 7 mã gen công bố trong Ngân hàng gen quốc tế NCBI .9: Các vị trí nucleotide sai khác trong trình tự gen rbcL của loài Lan gấm (A.formosanus) nghiên cứu với 5 mã gen công bố trong Ngân hàng gen quốc tế NCBI .10: Các vị trí nucleotide sai khác trong trình tự gen ITS2 của loài Lan gấm (A.formosanus) nghiên cứu với 4 mã gen công bố trong Ngân hàng gen quốc tế NCBI .11: Vị trí thu thập mẫu Lan gấm (A. formosanus) ở khu bảo tồn các loài thực vật hạt trần quý hiếm Nam Động (Thanh Hóa) .12: Ảnh hưởng của thời gian khử trùng đến tạo mẫu sạch và tái sinh chồi Lan gấm (A.13: Ảnh hưởng của môi trường khoáng đến nhân nhanh chồi Lan gấm (A.14: Ảnh hưởng của các tổ hợp chất điều hòa sinh trưởng (BAP, Kinetin và NAA) lên khả năng nhân chồi Lan gấm (A.15: Khả năng ra rễ của chồi Lan gấm (A.

formosanus) in vitro .16: Ảnh hưởng của các loại giá thể đến khả năng sống và sinh trưởng của cây mô Lan gấm (A. fomorsanus) sau 8 tuần ra ngôi .17: Ảnh hưởng của loại giá thể lên sự sinh trưởng của cây mô Lan gấm (A.formosanus) sau 12 tuần trồng trong nhà lưới .18: Ảnh hưởng mật độ đến sinh trưởng của Lan gấm (A.19: Ảnh hưởng của phân bón đến sinh trưởng của Lan gấm (A.20: Ảnh hưởng của thời vụ đến sinh trưởng của cây mô Lan gấm (A.fomorsanus) sau 12 tuần trồng trong nhà lưới .21: Sinh trưởng của cây mô Lan gấm (A. formosanus) sau 12 tháng trồng trong nhà lưới .22: Thành phần sâu, côn trùng gây hại Lan gấm (A.23: Thành phần bệnh hại Lan gấm (A.24: Thành phần động vật hoang dã gây hại Lan gấm (A.25: Kết quả định lượng tổng flavonoid mẫu Lan gấm (A. formosanus) 12 tháng tuổi nuôi trồng trong nhà lưới .26: Sinh trưởng của cây mô Lan gấm (A.

formosanus) sau 12 tuần trồng dưới tán rừng .27: Sinh trưởng của Lan gấm (A. formosanus) 12 tháng trồng dưới tán rừng hỗn giao gỗ - tre nứa tự nhiên .28: Tình hình sâu bệnh, động vật gây hại cây Lan gấm (A. formosanus) dưới tán rừng .29: Kết quả phân tích hàm lượng tổng flavonoid .30: Tổng hợp thông tin phỏng vấn người dân địa phương và cán bộ làm công tác bảo tồn tại các khu rừng đặc dụng có phân bố các loài thuộc chi Lan kim tuyến (Anoectochilus Blume) tại Thanh Hoá .117 xiii DANH MỤC CÁC HÌNH Hình 1.1: Kim tuyến Trung bộ (A.2: Kim tuyến đá vôi (A.3: Giải thùy Elwes (A.4: Cây và các bộ phận hoa của Lan gấm (A.5: Lan kim tuyến (A.1: Sơ đồ tuyến điều tra chi Lan kim tuyến (Anoectochilus Blume) tại 11 khu rừng đặc dụng tỉnh Thanh Hoá .2: Sơ đồ phân bố các loài thuộc chi Lan kim tuyến (Anoectochilus Blume) tại Thanh Hóa .3: Kim tuyến Trung bộ (A.annamensis) được thu thập về nuôi trồng tại khu vực nghiên cứu xã Vạn Xuân, tỉnh Thanh Hoá .4: Sơ đồ phân bố tự nhiên loài Kim tuyến Trung bộ (A.annamensis) tại Thanh Hoá .5: Kim tuyến đá vôi (A.calcareus) nguồn gen tại Thanh Hoá .6: Sơ đồ phân bố tự nhiên của loài Kim tuyến đá vôi (A.calcareus) tại Thanh Hóa .7: Giải thùy Elwes (A.elwesii) nguồn gen tại Thanh Hoá .8: Sơ đồ phân bố loài Giải thùy Elwes (A.elwesii) tại Thanh Hóa .formosanus) nguồn gen tại .10: Sơ đồ phân bố tự nhiên loài Lan gấm (A.formosanus) tại Thanh Hóa .setaceus) nguồn gen tại Thanh Hoá .12: Sơ đồ phân bố tự nhiên Kim tuyến tơ (A.setaceus) tại Thanh Hóa .13: Sơ đồ hình cây thể hiện mối quan hệ di truyền của 10 mẫu Lan gấm (A.14: Các sản phẩm nhân bản đoạn gen .15: Cây phát sinh chủng loại giữa loài Lan gấm (A.formosanus) nghiên cứu với 6 loài lan khác dựa trên sự so sánh trình tự nucleotide gen matK công bố trên Ngân hàng gen quốc tế NCBI .16: Cây phát sinh chủng loại giữa loài Lan gấm (A.formosanus) nghiên cứu với các loài lan khác dựa trên sự so sánh trình tự nucleotide gen rbcL công bố trên Ngân hàng gen quốc tế NCBI .17: Cây phát sinh chủng loại giữa loài Lan gấm (A.formosanus) nghiên cứu với 4 loài lan khác dựa trên sự so sánh trình tự nucleotide gen ITS2 công bố trên Ngân hàng gen quốc tế NCBI .18: Cụm chồi Lan gấm (A.formosanus) trên môi trường 1/2MS, MS và Knud sau 8 tuần nuôi cấy .19: Chồi Lan gấm (A.formosanus) trên môi trường khác nhau sau 8 tuần nuôi cấy .20: Cây Lan gấm (A.fomorsanus) hoàn chỉnh trên các môi trường khác nhau.21: Cây mô Lan gấm (A.formosanus) trồng trên các giá thể khác nhau sau 8 tuần ra ngôi .formosanus) trồng trên các giá thể .formosanus) trồng trong nhà lưới (a: cây giống;b,c, d: cây 12 tháng tuổi) .24: Sâu hại Lan gấm (A.formosanus): a- Bọ trĩ, b- Sên, c- Châu chấu .25: Bệnh hại Lan gấm (A.26: Bẫy bắt sóc gây hại Lan gấm (A.formosanus) sau 12 tuần trồng dưới tán rừng .28: Nhà trông coi bảo vệ và khu rừng nghiên cứu tại xã Vạn Xuân, huyện Thường Xuân (giáp với vùng lõi Khu BTTN Xuân Liên) .29: Mô hình trồng Lan gấm (A.formosanus) dưới tán rừng tại KBTTN Xuân Liên.30: Lan kim tuyến bị người dân thu hái (3/2020). Tí h cấp h ế của l ậ á Chi Lan kim tuyến (Anoectochilus Blume), thuộc họ Lan (Orchidaceae), là một chi thực vật có giá trị làm thuốc, chúng được dùng trong việc điều trị các chứng bệnh đau ngực, đau bụng, tiểu đường, viêm thận, sốt, huyết áp cao, liệt dương, rối loạn gan, lá lách và chứng đau nhói ngực (Nguyễn Tiến Bân, 2005) [6].

Theo y học cổ truyền Trung Quốc, Lan kim tuyến được dùng làm thuốc để điều trị bệnh tiểu đường, làm tan khối u, giảm lipase trong máu và chữa viêm gan (Đỗ Tất Lợi, 2004) [27]. Nghị định 06/2019/NĐ-CP ngày 22/01/2019 của Chính phủ xếp 3 loài thuộc nhóm IA (A.calcareus Aver) và các loài còn lại của chi đều thuộc nhóm IIA[12].