Luận án Tiến sĩ: Đánh giá cảnh quan nhân sinh Kon Tum, định hướng sử dụng tài nguyên đất rừng

MUC LỤC Mở đầu. 10 Cơ sở lý luận nghiên cứu Cảnh quan nhân sinh lónh thổ Kon Tum phục vụ sử dụng hợp lý tài nguyờn đất rừng. Tổng quan về cảnh quan nhân sinh. Tình hình nghiên cứu cảnh quan nhân sinh.

Những quan niệm về cảnh quan nhân sinh. Phân loại cảnh quan nhân sinh. Lịch sử nghiên cứu tổng hợp tự nhiên, kinh tế - xã hội phục vụ. 28 khai thác lãnh thổ Kon Tum.

quan điểm và phương pháp nghiên cứu cảnh quan nhân sinh lãnh thổ kon tum. Quan điểm nghiên cứu. Các bước và phương pháp nghiên cứu, đánh giá cảnh quan nhân sinh lãnh thổ Kon Tum. 36 Cảnh quan nhân sinh.

Cỏc hợp phỏn và yếu tố thành tạo cảnh quan nhõn. 41 sinh lãnh thổ Kon Tum. Các hợp phần và yếu tố tự nhiên tạo nguồn vật chất và không gian cho hoạt động nhân sinh. Vị trí địa lý.

Đặc điểm địa chất. Đặc điểm địa hình. Đặc điểm khí hậu. Đặc điểm thuỷ văn.

Đặc điểm thổ nhưỡng. Đặc điểm thảm thực vật. 54 Về tài nguyên đa dạng sinh học. Con người với các hoạt động phát triển – yếu tố quyết định sự hình thành và phát triển của cảnh quan nhân sinh.

Dân số, dân tộc và nguồn lao động. Tập quán canh tác, sử dụng lãnh thổ của các dân tộc ở Kon Tum 61 2. Chiến tranh hoá học. Số phi vụ rải chất độc hoá học vùng Sa Thầy.

66 Các kiểu rừng nguyên sinh. Hiện trạng sử dụng đất lãnh thổ Kon Tum. Các chính sách, dự án, chương trình phát triển kinh tế, xã hội. Một số đặc trưng kinh tế xã hội khác của Kon Tum.

70 Chƣơng 3, Cảnh quan nhõn sinh lónh thổ Kon tum. phân loại Cảnh quan nhân sinh lãnh thổ Kon Tum. Nguyên tắc và chỉ tiêu phân loại. Hệ thống phân loại và bản đồ cảnh quan nhân sinh lãnh thổ Kon Tum tỷ lệ 1/250.

Đặc điểm cảnh quan nhân sinh lãnh thổ Kon Tum. Lớp cảnh quan nông nghiệp. Lớp cảnh quan quần cư và công nghiệp. Lớp cảnh quan rừng nhân sinh.

Lớp cảnh quan trảng cỏ, cây bụi, cây gỗ nguồn gốc nhân sinh. 100 Lớp cảnh quan rừng tự nhiên bảo tồn. Lớp cảnh quan thuỷ vực nhân sinh. phân vùng Cảnh quan nhân sinh lãnh thổ Kon Tum.

Nguyên tắc phân vùng cảnh quan nhân sinh. Chỉ tiêu phân vùng cảnh quan nhân sinh. Đặc điểm các vùng cảnh quan nhân sinh lãnh thổ Kon Tum. Biến đổi tự nhiên – nhân tác trong cấu trúc nội tại cảnh quan nhân sinh.

Diễn thế nhân tác của cảnh quan nhân sinh. 121 CQ rừng tự nhiên. Đỏnh giỏ cảnh quan nhõn sinh và định hƣớng sử dụng hợp lý tài nguyên đất, rừng lãnh thổ kon tum. nguyên tắc và phương pháp phân tích, đánh giá tính phù hợp của.

127 cảnh quan nhân sinh lãnh thổ Kon Tum. Phương pháp. Phân tích, đánh giá tính phù hợp của cảnh quan nhân sinh lãnh thổ Kon Tum. Phân tích, đánh giá tính phù hợp của các cảnh quan lúa nước.

Phân tích, đánh giá tính phù hợp của các cảnh quan hoa màu - cây công nghiệp hàng năm. Phân tích, đánh giá tính phù hợp của các cảnh quan cây công nghiệp lâu năm. Phân tích, đánh giá tính phù hợp của các cảnh quan nương rẫy. Phân tích, đánh giá tính phù hợp của các cảnh quan trảng cỏ + cây bụi cho phát triển đồng cỏ chăn thả gia súc.

Kết quả đánh giá mức độ thuận lợi CQ trảng cỏ + cây bụi. Định hướng sử dụng hợp lý tài nguyên đất, rừng lãnh thổ Kon Tum theo các đơn vị Cảnh quan nhân sinh. Định hướng khai thác sử dụng các cảnh quan lúa nước .Định hướng khai thác sử dụng cảnh quan hoa màu - cây công nghiệp hàng năm. Định hướng khai thác sử dụng cảnh quan cây công nghiệp lâu năm.

Định hướng khai thác sử dụng cảnh quan nương rẫy. Định hướng khai thác sử dụng một số cảnh quan trảng cỏ + cõy bụi. Định hướng sử dụng hợp lý các vùng cảnh quan nhân sinh lãnh thổ Kon Tum. 150 Tài liệu tham khảo.

TÍNH CẤP THIẾT CỦA LUẬN ÁN Một sự thật hiện hữu có tính bao trùm trong thế giới của chúng ta là mối quan hệ giữa con người và tự nhiên, trong đó những tác động nhân sinh đã ảnh hưởng sâu rộng khác nhau tới tài nguyên và môi trường xung quanh chúng ta. Câu hỏi lớn đặt ra ở đây là: mối quan hệ giữa con người và giới tự nhiên có đặc trưng gì, nó tồn tại và phát triển có theo quy luật nào không và chúng ta nên có cách cư xử thế nào cho đúng đối với các loại tài nguyên, các đơn vị lãnh thổ tự nhiên? Chính câu hỏi vừa mang tính cấp bách, vừa mang tính lâu dài đó đã thúc đẩy khoa học cảnh quan tới một bước phát triển mới, đó là sự ra đời của cảnh quan học nhân sinh (CQHNS). Ở các nước phát triển như Anh, Mỹ, Canada, Liên bang Nga và các nước cộng hoà thuộc Liên Xô trước đây… CQHNS đã được quan tâm nghiên cứu và đạt được những thành tựu nhất định cả về lý luận và thực tiễn [111-128, 130,131, 133- 135, 137]. Những kết quả đó đã góp phần làm sáng tỏ cơ chế hình thành, sự phát triển của các đơn vị tự nhiên khi xuất hiện của các hoạt động con người, đồng thời định hướng cách thức khai thác, sử dụng lãnh thổ, nhất là trong ngành nông, lâm nghiệp, là những lĩnh vực có quan hệ chặt chẽ đến sử dụng đất lớn nhất của nhiều Quốc gia.

Trong bối cảnh quốc tế như vậy nhưng ở nước ta, CQHNS còn ít được quan tâm. Một số công trình đã công bố mới dừng lại ở việc bàn luận các quan điểm, đối tượng nghiên cứu hoặc một vài hệ thống phân loại lý thuyết, do đó không tránh khỏi sự nhìn nhận chưa thống nhất về đối tượng nghiên cứu, về khả năng ứng dụng cũng như chưa thấy hết được sự cần thiết phải nghiên cứu cảnh quan nhân sinh (CQNS). Trong khi những vấn đề lý luận đang đặt ra như vậy thì thực tiễn ở nước ta cho thấy thiên nhiên đang ngày càng chịu sức ép mạnh mẽ từ phía con người: đó là sự tàn phá của chiến tranh cùng với nạn khai thác tài nguyên thiên nhiên thiếu cơ sở khoa học, lạm dụng tài nguyên tái tạo, lãng phí tài nguyên không tái tạo, trình độ công nghệ lạc hậu, dân trí thấp và không đồng đều, cơ sở vật chất xã hội nghèo nàn. đã tác động tiêu cực đến cảnh quan (CQ) và làm cho tiềm năng dự trữ tài nguyên của CQ bị giảm sút nghiêm trọng.

Chính do những tác động đó mà các đơn vị CQ nhiệt đới gió mùa của Việt Nam ở nhiều nơi không còn giữ được cấu trúc, 1 chức năng của mình, hệ quả là tạo ra những đơn vị CQNS với đặc điểm cấu trúc, chức năng mới mà trong đó nguồn tài nguyên dự trữ thường nghèo nàn và kém bền vững [37, 79, 83]. Có thể nhận thấy rằng ở mỗi vùng khác nhau của nước ta đã chứa đựng những đặc trưng về tự nhiên, kinh tế xã hội, vì vậy thế mạnh và hạn chế cũng rất khác nhau. Kon Tum là một lãnh thổ đất rộng, người không đông, nhưng có sự phân hoá khá sâu sắc về các điều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội. Rừng và tài nguyên rừng là thế mạnh, là nguồn lợi giàu có của khu vực, song những năm qua diện tích và chất lượng của chúng không ngừng bị suy giảm, mà nguyên nhân chủ yếu là do các tác động nhân sinh không hợp lý, thiếu cơ sở khoa học và không có tính “chiến lược” của con người [9, tr.

Hệ quả của mối tác động tổng hợp và đa chiều này từ phía con người đã và đang làm thay đổi, biến đổi mạnh mẽ CQ theo hướng tiêu cực, không những ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống dân cư, chiến lược phát triển kinh tế xã hội của Kon Tum, mà còn tác động đến các tỉnh khác của Tây Nguyên, Duyên Hải miền Trung và cả nước. Từ những yêu cầu bức xúc cả về cơ sở lý luận và thực tiễn đặt ra như vậy, hơn lúc nào hết cần phải đi sâu vào nghiên cứu tổng hợp, cụ thể các hợp phần tự nhiên, nghiên cứu mối quan hệ giữa con người với thiên nhiên, đồng thời tìm ra xu thế phát triển của chúng. Muốn như vậy lời giải duy nhất chỉ có thể đi sâu vào nghiên cứu đầy đủ CQNS khu vực, phân tích đánh giá chúng để từ đó đề xuất giải pháp hữu hiệu cho việc sử dụng tài nguyên thiên nhiên Kon Tum, trong đó đặc biệt quan trọng và cấp thiết là tài nguyên đất, rừng. Đề tài “Nghiên cứu, đánh giá cảnh quan nhân sinh lãnh thổ Kon Tum phục vụ sử dụng hợp lý tài nguyên đất, rừng” sẽ góp phần giải quyết những nhiệm vụ vừa cấp bách, vừa thiết thực nói trên.

MỤC TIÊU VÀ NHIỆM VỤ CỦA LUẬN ÁN * Mục tiêu Xác lập các luận cứ khoa học của sự thành tạo và biến đổi cảnh quan nhân sinh lãnh thổ Kon Tum, từ đó đề xuất định hướng sử dụng hợp lý và bảo vệ tài nguyên đất, rừng một cách bền vững. * Nhiệm vụ 2 Để đạt được mục tiêu trên, luận án thực hiện một số nhiệm vụ sau: - Xác lập cơ sở lý luận khoa học của sự thành tạo và biến đổi cảnh quan nhân sinh lãnh thổ Kon Tum. - Nghiên cứu các yếu tố và quy luật thành tạo, phân hoá cảnh quan nhân sinh lãnh thổ Kon Tum. - Nghiên cứu, phân tích đặc điểm và biến đổi cảnh quan nhân sinh lãnh thổ Kon Tum.

- Đánh giá cảnh quan nhân sinh lãnh thổ Kon Tum và đề xuất định hướng sử dụng hợp lý và bảo vệ tài nguyên đất, rừng. PHẠM VI NGHIÊN CỨU * Về không gian Với mục đích nghiên cứu ứng dụng, lãnh thổ nghiên cứu được lựa chọn là tỉnh Kon Tum, với diện tích 961.450,00 ha, Toạ độ địa lý: 13055'06'' - 15026'44'' vĩ bắc 107020'16'' - 108032'30'' kinh đông * Về nội dung Nghiên cứu CQNS là một hướng ứng dụng mới trong khoa học địa lý hiện đại, vì vậy luận án chỉ tập trung xem xét một số nội dung liên quan đến cơ sở lý luận nghiên cứu CQNS, các yếu tố cơ bản thành tạo CQNS, phân tích đặc điểm CQNS và đánh giá chúng phục vụ định hướng khai thác, sử dụng hợp lý và bảo vệ tài nguyên đất, rừng lãnh thổ Kon Tum.