Phòng ngừa tội vi phạm quy định bảo vệ rừng ở Tây Nguyên - Lê Văn Công

Điều 232 Bộ luật Hình sự quy định cụ thể cấu thành tội vi phạm quy định về khai thác, bảo vệ rừng và quản lý lâm sản. Hành vi khách quan bao gồm khai thác trái phép cây rừng, vận chuyển, tàng trữ và mua bán gỗ không có nguồn gốc hợp pháp. Hậu quả của tội phạm thể hiện qua khối lượng lâm sản bị thiệt hại hoặc giá trị tài chính cụ thể theo từng nhóm gỗ. Mặt chủ quan của tội phạm luôn mang lỗi cố ý trực tiếp hoặc cố ý gián tiếp. Người phạm tội nhận thức rõ hành vi bị pháp luật nghiêm cấm nhưng vẫn thực hiện vì mục đích vụ lợi kinh tế. Các tình tiết định khung tăng nặng căn cứ vào quy mô hủy hoại, tính chất tái phạm nguy hiểm và mức độ tổ chức chuyên nghiệp. Việc xác định đúng khung hình phạt giúp bảo đảm tính nghiêm minh và nâng cao hiệu quả răn đe của pháp luật.

Dưới góc độ chuyên ngành tội phạm học và phòng ngừa tội phạm, việc nhận diện quy luật vận động của tội phạm là tiền đề xây dựng biện pháp ngăn chặn. Phòng ngừa tội phạm lâm nghiệp bao gồm hai phân hệ chính: phòng ngừa xã hội và phòng ngừa chuyên môn nghiệp vụ. Phòng ngừa xã hội tập trung giải quyết các mâu thuẫn sinh kế, xóa đói giảm nghèo và nâng cao dân trí vùng đồng bào thiểu số. Phòng ngừa nghiệp vụ hướng đến việc phát hiện, triệt phá các đường dây mua bán gỗ lậu và xử lý nghiêm minh kẻ chủ mưu. Mục tiêu cốt lõi là triệt tiêu các điều kiện thuận lợi phát sinh hành vi phạm tội. Các chủ thể phòng ngừa gồm chính quyền địa phương, cơ quan kiểm lâm và lực lượng công an nhân dân.

Hoạt động tư pháp đòi hỏi sự phân định ranh giới chuẩn xác giữa tội vi phạm quy định về khai thác bảo vệ rừng với tội hủy hoại rừng Điều 243. Tội phạm quy định tại Điều 232 hướng tới việc chiếm đoạt gỗ và các loại lâm sản có giá trị thương mại cao. Ngược lại, tội hủy hoại rừng Điều 243 tập trung vào hành vi chặt phá, đốt rừng nhằm mục đích lấn chiếm đất canh tác hoặc làm biến dạng hoàn toàn sinh cảnh. Khách thể trực tiếp và động cơ phạm tội của hai tội danh có sự khác biệt rõ nét trong thực tiễn điều tra. Đánh giá chính xác động cơ giúp các cơ quan tiến hành tố tụng áp dụng đúng điều luật tương ứng. Việc định tội danh chuẩn xác ngăn ngừa tình trạng bỏ lọt tội phạm hoặc làm oan người vô tội.

Số liệu thống kê tư pháp phản ánh rõ nét tính chất nghiêm trọng của tình hình tội phạm về rừng Tây Nguyên trong nhiều năm qua. Hàng trăm bị can và bị cáo bị truy tố, đưa ra xét xử lưu động nhằm giáo dục và răn đe cộng đồng. Thiệt hại tập trung chủ yếu vào các nhóm gỗ quý hiếm thuộc nhóm I và nhóm II có giá trị kinh tế đặc biệt cao. Tình trạng chuyển đổi mục đích sử dụng đất rừng trái phép và lấn chiếm đất lâm nghiệp diễn ra tràn lan tại các địa bàn giáp ranh. Nhiều khu vực thuộc vườn quốc gia và khu bảo tồn thiên nhiên quốc gia bị xâm hại nghiêm trọng. Số lượng vụ án hình sự có tổ chức với sự tham gia của nhiều đối tượng liên tỉnh chiếm tỷ lệ ngày càng gia tăng.

Các đối tượng phạm tội áp dụng phương thức thủ đoạn khai thác gỗ trái phép rất tinh vi và manh động nhằm đối phó sự kiểm tra. Chúng sử dụng cưa xăng giảm thanh và tổ chức cưa hạ cây gỗ lớn vào ban đêm hoặc trong điều kiện thời tiết mưa bão. Gỗ sau khi đốn hạ được xẻ hộp ngay tại hiện trường trong rừng sâu để tiện cho việc vận chuyển. Lâm tặc dùng xe gắn máy độ chế, thuyền máy hoán cải và gắn biển số giả để nhanh chóng tẩu tán tang vật ra khỏi bìa rừng. Chúng bố trí mạng lưới cảnh giới dày đặc nhiều tầng nấc nhằm theo dõi mọi di biến động của lực lượng tuần tra. Khi bị vây bắt, các đối tượng sẵn sàng chống trả quyết liệt bằng hung khí tự chế để tẩu thoát.

Hoạt động khai thác lâm sản trái phép luôn gắn liền với các đường dây tiêu thụ gỗ lậu liên tỉnh có quy mô khép kín. Các đầu nậu ngụy trang lâm sản bất hợp pháp bằng hồ sơ giấy tờ quay vòng hoặc hóa đơn khống để qua mắt lực lượng kiểm soát. Gỗ lậu được nhanh chóng hợp thức hóa thông qua các xưởng mộc gia công nằm rải rác ven các trục đường giao thông liên huyện. Chúng vận chuyển lâm sản đi tiêu thụ tại các trung tâm kinh tế lớn hoặc đưa qua biên giới bằng đường tiểu ngạch. Chuỗi cung ứng phi pháp này tạo ra nguồn siêu lợi nhuận, thúc đẩy các đối tượng ngoan cố tiếp tục thực hiện hành vi tái phạm nhiều lần.

Nghiên cứu hồ sơ tư pháp giai đoạn 2008 - 2017 làm rõ đặc điểm nhân thân người phạm tội về rừng với nhiều nét đặc trưng. Đa số người trực tiếp tham gia chặt phá rừng là lao động nghèo, trình độ văn hóa thấp và thiếu đất canh tác ổn định. Họ bị các đầu nậu thuê mướn với mức tiền công rẻ mạt để trực tiếp đối mặt với rủi ro pháp lý. Ngược lại, nhóm đối tượng chủ mưu có hiểu biết pháp luật, tiềm lực tài chính dồi dào và mạng lưới quan hệ xã hội phức tạp. Nhóm này hầu như không bao giờ xuất hiện tại hiện trường nhằm trốn tránh trách nhiệm hình sự. Tỷ lệ tái phạm trong nhóm đối tượng vận chuyển và tiêu thụ lâm sản trái phép duy trì ở mức rất cao.

Đời sống kinh tế khó khăn và tình trạng thiếu đói giáp hạt thúc đẩy một bộ phận cư dân địa phương tham gia phá rừng. Tập quán canh tác nương rẫy lạc hậu của đồng bào dân tộc thiểu số tại chỗ chưa được chuyển đổi đồng bộ. Tình trạng thiếu đất ở và đất sản xuất sau các làn sóng di dân tự phát làm nảy sinh các điểm nóng tranh chấp đất lâm nghiệp. Rừng bị coi là nguồn khai thác tự nhiên miễn phí để giải quyết các nhu cầu tài chính cấp bách trước mắt. Sự chênh lệch mức sống giữa các nhóm dân cư tạo cơ hội cho tội phạm có tổ chức dễ dàng lôi kéo người nghèo vào con đường vi phạm pháp luật hình sự.

Công tác giao đất giao rừng tại các địa phương Tây Nguyên còn mang nặng tính hình thức và chậm tiến độ so với kế hoạch. Tình trạng diện tích rừng vô chủ hoặc ranh giới giữa các lâm phần bị chồng lấn kéo dài chưa được phân định dứt điểm. Nhiều công ty lâm nghiệp nhà nước hoạt động kém hiệu quả, buông lỏng quản lý đối với hàng ngàn héc-ta rừng tự nhiên được giao. Chế độ chính sách và tiền lương cho lực lượng bảo vệ rừng chuyên trách chưa bảo đảm đời sống cơ bản. Sự phối hợp thiếu chặt chẽ giữa chính quyền cấp xã và các đơn vị chủ rừng tạo ra kẽ hở lớn cho các hành vi khai thác lâm sản trái phép diễn ra ngang nhiên.

Lực lượng công an và kiểm lâm đẩy mạnh công tác nắm tình hình và quản lý nghiệp vụ tại các tuyến, địa bàn trọng điểm. Các cơ quan chuyên môn lập danh sách theo dõi sát sao những đối tượng có tiền án, tiền sự về tội phạm lâm nghiệp. Hệ thống trạm kiểm soát lâm sản liên ngành được bố trí chốt chặn trên các tuyến quốc lộ và tỉnh lộ huyết mạch. Công tác thụ lý, điều tra tội vi phạm quy định về khai thác bảo vệ rừng theo Điều 232 Bộ luật Hình sự được thực hiện nghiêm ngặt từ khâu khám nghiệm hiện trường. Tuy vậy, cơ sở vật chất, vũ khí quân dụng và phương tiện hỗ trợ của lực lượng cơ sở còn thiếu thốn, gây khó khăn cho việc xử lý các tình huống đột xuất.

Quy chế phối hợp liên ngành giữa lực lượng Kiểm lâm, Công an nhân dân và Bộ đội Biên phòng từng bước đi vào chiều sâu. Các đơn vị định kỳ trao đổi thông tin tội phạm và tổ chức lực lượng tuần tra chung tại các khu vực biên giới và vùng giáp ranh. Nhiều chuyên án lớn được xác lập và triệt phá thành công nhờ sự hợp đồng tác chiến nhịp nhàng giữa các lực lượng. Dẫu vậy, cơ chế chia sẻ thông tin dữ liệu về quản lý lâm sản đôi khi còn chậm trễ và mang tính cục bộ. Việc phân định thẩm quyền xử lý ban đầu tại một số địa bàn hiểm trở còn lúng túng, làm giảm đi tính kịp thời và hiệu lực trấn áp tội phạm.

Hệ thống văn bản pháp luật lâm nghiệp và hình sự cần được tiếp tục hoàn thiện nhằm bịt kín các khoảng trống pháp lý. Cần ban hành thông tư hướng dẫn chi tiết các tiêu chí định lượng về khối lượng gỗ và giá trị thiệt hại trong Điều 232 Bộ luật Hình sự. Bổ sung chế tài phạt tiền với mức phạt thật nặng và tịch thu toàn bộ phương tiện tham gia vào hoạt động khai thác lâm sản trái phép. Quy định rõ ràng và gắn chặt trách nhiệm cá nhân của người đứng đầu chính quyền địa phương nếu để xảy ra phá rừng quy mô lớn. Nâng cao tính nghiêm minh của chế tài hình sự sẽ tạo ra sức răn đe mạnh mẽ, ngăn chặn ý định phạm tội từ sớm.

Nhà nước cần ưu tiên bố trí nguồn ngân sách thỏa đáng để hỗ trợ sinh kế lâu dài cho người dân sống gần rừng Tây Nguyên. Đẩy nhanh tiến độ giao đất lâm nghiệp gắn liền với chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng minh bạch, kịp thời. Khuyến khích người dân phát triển các mô hình kinh tế nông lâm kết hợp, trồng cây dược liệu dưới tán rừng để tăng thu nhập. Hoàn thành dứt điểm công tác định canh định cư, quy hoạch các cụm dân cư ổn định và hỗ trợ đất sản xuất cho đồng bào thiểu số. Khi đời sống được bảo đảm và có nguồn lợi hợp pháp từ rừng, người dân sẽ tự giác trở thành những người bảo vệ rừng tích cực nhất.

Tăng cường ứng dụng công nghệ viễn thám, máy bay không người lái và hệ thống camera cảm biến để theo dõi biến động diện tích rừng theo thời gian thực. Dữ liệu số giúp các lực lượng chức năng phát hiện kịp thời các vụ phá rừng ngay từ khi mới manh nha để xử lý nhanh chóng. Xây dựng phần mềm quản lý lâm sản và truy xuất nguồn gốc gỗ bằng mã QR trên toàn quốc để triệt tiêu thị trường tiêu thụ gỗ lậu. Đồng thời, đầu tư trang bị vũ khí chuyên dụng, công cụ hỗ trợ và tổ chức đào tạo nâng cao trình độ nghiệp vụ cho cán bộ kiểm lâm cơ sở. Hiện đại hóa công tác bảo vệ rừng là chìa khóa để chặn đứng tội phạm lâm nghiệp hiệu quả.