Luận án tiến sĩ: Tác động du lịch sinh thái đến quản lý rừng đặc dụng tại Vườn Quốc gia Ba Vì - Trường Đại học Lâm nghiệp

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ NÔNG NGHIỆP VÀ PTNT TRƯỜNG ĐẠI HỌC LÂM NGHIỆP TRẦN NHO ĐẠT TÁC ĐỘNG CỦA DU LỊCH SINH THÁI ĐẾN QUẢN LÝ RỪNG ĐẶC DỤNG TẠI VƯỜN QUỐC GIA BA VÌ Ngành: Quản lý tài nguyên rừng Mã số: 9620211 LUẬN ÁN TIẾN SĨ LÂM NGHIỆP NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: 1: PGS. NGUYỄN AN THỊNH 2: PGS. ĐỒNG THANH HẢI HÀ NỘI, 2022 luan an i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan Luận án tiến sỹ Lâm nghiệp “Tác động của du lịch sinh thái đến quản lý rừng đặc dụng tại Vườn quốc gia Ba vì” thuộc chuyên ngành Quản lý tài nguyên rừng, mã số 9620211 là công trình nghiên cứu khoa học độc lập của riêng tôi, dưới sự hướng dẫn khoa học của tập thể giáo viên hướng dẫn. Các số liệu sử dụng phân tích trong Luận án do nghiên cứu sinh tự điều tra, phân tích trung thực, khách quan, có nguồn gốc rõ ràng.

Tất cả những tham khảo và kế thừa đều được trích dẫn và tham chiếu đầy đủ. Kết quả nghiên cứu trong Luận án chưa từng được công bố trong bất kỳ công trình nghiên cứu khoa học nào khác. Tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm về những lời cam đoan của mình/. Hà Nội, tháng 12 năm 2022 Tác giả Luận án Trần Nho Đạt luan an ii LỜI CẢM ƠN Luận án được hoàn thành tại Khoa Quản lý tài nguyên rừng và môi trường, Trường Đại học Lâm nghiệp, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Nguyễn An Thịnh và PGS.TS Đồng Thanh Hải.

Nghiên cứu sinh xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc nhất đến các Quý thầy - những người đã luôn tận tình định hướng, hỗ trợ, động viên, khuyến khích hiện thực hóa những cố gắng của bản thân nghiên cứu sinh trong suốt thời gian các năm thực hiện Luận án. Trong quá trình nghiên cứu, nghiên cứu sinh đã nhận được những hướng dẫn và góp ý quý báu của quý thầy, cô trong và ngoài trường: PGS.TS Phùng Văn Khoa, PGS.TS Trần Đức Thanh, TS Bùi Thị Minh Nguyệt, PGS.TS Lưu Quang Vinh, TS Nguyễn Văn Hợp, PGS.TS Phạm Hồng Long. Bên cạnh đó, nghiên cứu sinh đã nhận được sự hỗ trợ rất có hiệu quả của các đồng nghiệp: PGS.TS Trần Quang Bảo, TS Đoàn Hoài Nam, TS Trần Thế Liên, ThS Đỗ Thanh Hùng, TS Trần Minh Tuấn, ThS Nguyễn Phi Hùng, ThS Nguyễn Thị Duy Linh. Bằng cả tấm lòng của mình, xin được chân thành cảm ơn những giúp đỡ quý báu đó.

Nghiên cứu sinh xin bày tỏ lòng cảm ơn chân thành tới cán bộ thuộc Ban quản lý Vườn quốc gia Ba Vì, Vụ Quản lý rừng đặc dụng, phòng hộ (thuộc Tổng cục Lâm nghiệp), Viện Nghiên cứu và Phát triển lâm nghiệp nhiệt đới cùng du khách, người dân, doanh nghiệp tại khu vực Vườn quốc gia Ba Vì đã tạo điều kiện, tận tình giúp đỡ và trả lời phiếu hỏi khi tác giả luận án tiến hành nghiên cứu ngoại nghiệp. Tác giả xin gửi lời cảm ơn sâu sắc đến Ban giám hiệu Trường Đại học Lâm nghiệp, Phòng Đào tạo sau đại học, Khoa Quản lý tài nguyên rừng và môi trường, Bộ môn Động vật rừng đã giúp đỡ, tạo mọi điều kiện để tác giả hoàn thành Luận án. Cuối cùng, xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới gia đình, người thân và bạn bè đã luôn động viên tác giả rất nhiều trong suốt quá trình thực hiện Luận án. Hà Nội, tháng 12 năm 2022 Tác giả Luận án Trần Nho Đạt luan an iii DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT Từ viết tắt Nguyên nghĩa BQL Ban quản lý BTTN Bảo tồn thiên nhiên DLST Du lịch sinh thái ĐDSH Đa dạng sinh học HST Hệ sinh thái RĐD Rừng đặc dụng TNTN Tài nguyên thiên nhiên VQG Vườn quốc gia UBND Ủy ban nhân dân luan an iv MỤC LỤC .i LỜI CAM ĐOAN .ii DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT.

iii DANH MỤC BẢNG. ix DANH MỤC HÌNH .xii MỞ ĐẦU. Tính cấp thiết của đề tài luận án. Mục tiêu nghiên cứu.

Đối tượng nghiên cứu. Phạm vi nghiên cứu. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài. Những điểm mới của Luận án.

Bố cục của Luận án. 6 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN. Tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án. Nghiên cứu ngoài nước.

Nghiên cứu trong nước. Đánh giá tổng quan và xác định khoảng trống nghiên cứu. Cơ sở lý luận và quy định pháp luật về tác động của du lịch sinh thái đến quản lý rừng đặc dụng. Du lịch sinh thái.

Quản lý, phát triển du lịch sinh thái trong rừng đặc dụng. Quản lý du lịch sinh thái trong rừng đặc dụng. Tổ chức phát triển du lịch sinh thái trong rừng đặc dụng. Tài chính bền vững trong quản lý rừng đặc dụng.

Tác động du lịch sinh thái đến các lĩnh vực quản lý rừng đặc dụng. Tác động đến quản lý tài nguyên và môi trường trong rừng đặc dụng. Tác động của du lịch sinh thái đến quản lý hạ tầng du lịch. Tác động của du lịch sinh thái đến cơ chế tài chính bền vững.

28 NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. Nội dung nghiên cứu. Thiết kế nghiên cứu. Khung phân tích Động lực - Áp lực - Thực trạng - Tác động - Đáp ứng (DPSIR).

Khung đánh giá hình ảnh điểm đến đối với lòng trung thành của du khách. Khung đánh giá tự chủ tài chính trên cơ sở các mô hình lượng giá tài nguyên du lịch. Phương pháp nghiên cứu. Nhóm phương pháp điều tra, thu thập số liệu.

Các phương pháp thu thập số liệu thứ cấp. Các phương pháp thu thập số liệu sơ cấp. Phương pháp phân tích, tổng hợp tài liệu. Nhóm các phương pháp phân tích số liệu.

Quá trình phân tích thứ bậc (AHP). Phương pháp phân tích thống kê mô tả sử dụng thang đo Likert 5. Phương pháp ma trận tác động Leopond. Mô hình hóa phương trình cấu trúc (Structural Equation Modeling - SEM).

Nhóm phương pháp lượng giá giá trị tài nguyên du lịch. 41 luan an vi 2. Phương pháp chi phí du lịch vùng (Zonal Travel Cost Method -ZTCM). Phương pháp định giá ngẫu nhiên (CVM).

45 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN. Thực trạng công tác quản lý rừng đặc dụng và hoạt động du lịch sinh thái. Thực trạng công tác quản lý tại Vườn quốc gia Ba Vì. Cơ cấu tổ chức.

Công tác quản lý môi trường. Cho thuê môi trường rừng. Phân tích thực trạng hoạt động du lịch sinh thái. Thực trạng tài nguyên du lịch.

Thực trạng tổ chức lãnh thổ du lịch sinh thái. Thực trạng tổ chức hoạt động du lịch sinh thái. Thực trạng du khách và doanh thu du lịch. Đánh giá tác động của hoạt động du lịch sinh thái đối với công tác quản lý môi trường.

Các vấn đề môi trường chính. Tác động môi trường của hoạt động du lịch sinh thái. Tác động môi trường tại Vườn quốc gia. Đánh giá tác động môi trường tại các tuyến du lịch.

Phân tích nhận thức, ý kiến của du khách và Ban quản lý Vườn quốc gia Ba Vì về vấn đề quản lý môi trường. Nhận thức và ý kiến của du khách về công tác quản lý môi trường. Ý kiến của Ban quản lý Vườn quốc gia Ba Vì về vấn đề quản lý môi trường. 76 luan an vii 3.

Đánh giá tác động của du lịch sinh thái tới bảo tồn đa dạng sinh học. Tác động của hoạt động du lịch sinh thái đến lĩnh vực quản lý phát triển. 78 hạ tầng du lịch sinh thái. Kết quả phân tích bảng khảo sát.

Kiểm định sự tin cậy của thang đo. Kết quả phân tích nhân tố khám phá (EFA). Kết quả phân tích nhân tố khẳng định (CFA). Kết quả xây dựng mô hình cấu trúc mạng (SEM).

Đánh giá tác động của du lịch sinh thái đối với lĩnh vực quản lý tài chính và công tác tự chủ tài chính. Tác động đối với nguồn thu trực tiếp. Nguồn thu tiềm năng từ vốn tự nhiên. Lượng giá giá trị cảnh quan du lịch trên cơ sở phương pháp chi phí du lịch vùng (ZTCM).

Lượng giá giá trị cảnh quan du lịch trên cơ sở phương pháp định giá ngẫu nhiên (CVM). Cơ cấu giá trị sử dụng và phi sử dụng trong tổng giá trị kinh tế của Vườn quốc gia Ba Vì hướng tới cơ chế tự chủ tài chính. Đánh giá tổng hợp tác động của du lịch sinh thái đến công tác quản lý rừng đặc dụng tại Vườn quốc gia Ba Vì. Đề xuất giải pháp quản lý rừng đặc dụng thúc đẩy hoạt động du lịch.

Mô hình hóa quá trình phân tích thứ bậc (AHP) xác định các giải pháp. 104 ưu tiên quản lý, tổ chức du lịch sinh thái. Đề xuất bộ tiêu chí phục vụ đánh giá, giám sát công tác quản lý rừng đặc dụng. 112 luan an viii KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ.

123 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 134 luan an ix DANH MỤC BẢNG Bảng 1. Quản lý bảo tồn và bảo vệ môi trường trong phát triển du lịch sinh thái tại rừng đặc dụng. Các lĩnh vực trong quản lý rừng đặc dụng và dự kiến tác động của hoạt động du lịch sinh thái.

Thiết kế khung nghiên cứu. Bảng phân cấp wMean theo thang đo Likert 5. Tổng hợp diện tích các đơn vị thực hiện thuê môi trường rừng tại Vườn quốc gia Ba Vì năm 2018. Diện tích các đơn vị nhận khoán bảo vệ rừng có hoạt động kinh doanh du lịch tại VQG Ba Vì năm 2018.

Thành phần thực vật bậc cao có mạch theo các ngành, họ, chi. Thành phần động vật rừng. Phân theo giá trị công dụng tài nguyên động vật. Tổng hợp hoạt động thu dịch vụ du lịch sinh thái giai đoạn 2012-2020.

Ma trận Leopold đánh giá tác động của hoạt động du lịch sinh thái tới môi trường tại VQG Ba Vì. Ma trận Leopold đánh giá tác động tại các tuyến du lịch tới môi trường tại Vườn quốc gia Ba Vì. Phân tích thống kê mô tả các yếu tố động lực (D) ảnh hưởng đến chất lượng môi trường tại Vườn quốc gia Ba Vì. Phân tích thống kê mô tả các yếu tố áp lực (P) ảnh hưởng đến chất lượng môi trường tại Vườn quốc gia Ba Vì.

Phân tích thống kê mô tả các yếu tố hiện trạng (S) chất lượng môi trường tại Vườn quốc gia Ba Vì. Phân tích thống kê mô tả hiện trạng (S) nguồn thải tại Vườn quốc gia Ba Vì .