Luận án: Hiện trạng phân bố và bảo tồn Nai cà tông Rucervus eldii tại Lào

ii LỜI CẢM ƠN Cuốn luận án là kết quả của sự nỗ lực học tập, nghiên cứu của bản thân, dưới sự quan tâm giúp đỡ, chỉ bảo nhiệt tình của thầy hướng dẫn, của các cán bộ và Ban lãnh đạo Trường Đại học Lâm nghiệp và các nhà Khoa học trong nước và ngoài nước. Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến PSG. Vũ Tiến Thịnh, Trường Đại học Lâm nghiệp đã dành nhiều thời gian và công sức hướng dẫn tôi trong thời gian làm luận án, trong đó có việc đến tận khu nghiên cứu tại tỉnh Savannakhet, CHDCND Lào. Xin chân thành cảm ơn Đại sứ quán CHDCND Lào tại Việt Nam và Chính phủ Việt Nam đã tạo điều kiện và cung cấp học bổng cho tôi được học tập và nghiên cứu thuận lợi tại Việt Nam.

Xin chân thành cảm ơn các thầy cô giáo tại Khoa lâm nghiệp, Trường Đại học Quốc gia Lào và Trường Đại học Lâm nghiệp Việt Nam đã giúp đỡ và đóng góp ý kiến về chuyên môn trong thời gian học tập và nghiên cứu. Xin chân trọng cảm ơn Ban lãnh đạo, các cán bộ nhân viên của phòng Nông-lâm nghiệp Xonnabouly, đặc biệt là sinh và học viên từ đại học Savannkhet và đại học Quốc gia Lào đang thực tập tại Khu bảo tồn Nai cà tông đã tạo điều kiện và giúp đỡ trong quá trình điều tra ngoại nghiệp. Xin bảy tỏ lòng cảm ơn đến tất cả mọi người dân đã tham gia hỗ trợ công tác điêu tra ngoại nghiệp. Cảm ơn sự quan tâm chia sẻ, động viên và ủng hộ của gia đình, bạn bè về cả tinh thần và vật chất để tôi có thể hoàn thành luận án.

Xin trân trọng bày tỏ lòng cảm ơn tới tất cả những sự giúp đỡ quý báu đó! Hà Nội, 17 tháng 12 năm 2020 Tác giả luận án Thananh Khotpathoom iii MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN. II MỤC LỤC. III DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT. VI DANH MỤC CÁC BẢNG.

VIII DANH MỤC CÁC HÌNH. IX ĐẶT VẤN ĐỀ. TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU. Đặc điểm của thú thuộc họ Hươu nai (Cervidae).

Thành phần loài thú thuộc họ Hươu nai (Cervidae). Một số đặc điểm của thú thuộc họ Hươu nai (Cervidae). Một số đặc điểm của Nai cà tông (Rucervus eldii). Vị trí phân loại.2 Vùng phân bố của Nai cà tông (Rucervus eldii).

Đặc điểm hình thái của các phân loài Nai cà tông (Rucervus eldii) 16 1. Đặc điểm sinh học, sinh thái và tập tính Nai cà tông (Rucervus eldii)20 1. Tình trạng quản lý và bảo tồn Nai cà tông (Rucervus eldii). Các công trình nghiên cứu liên quan .1 Các công trình nghiêu cứu về mật độ và kích thước quần thể.

Các công trình nghiên cứu về sinh cảnh và sử dụng sinh cảnh. Các công trình nghiên cứu liên quan động vật hoang dã và Nai cà tông tại CHDCND Lào. Một số đặc điểm của khu vực nghiên cứu. Địa hình và các dạng sinh cảnh.

Tài nguyên đa dạng sinh học. Khí hậu, thủy văn. Điều kiện kinh tế-xã hội. 42 iv Chương 2.

NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU .1 Nội dung nghiên cứu .2 Phương pháp nghiên cứu.1 Tổng quan số liệu thứ cấp .2 Phương pháp phỏng vấn dân địa phương và lực lượng kiểm lâm. Thiết lập tuyến điều tra và thu thập số liệu trên tuyến. Thu thập số liệu tại các điểm quan trọng. Phương pháp thu thập số liệu về thực vật.

Phương pháp phân tích số liệu. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN. Tình trạng và phân bố của loài Nai cà tông tại CHDCND Lào. Phân bố của loài Nai cà tông tại CHDCND Lào.

Khu vực phân bố của Nai cà tông tại Khu bảo tồn Xonnabouly. Mật độ và kích thước quần thể Nai cà tông tại KBT Xonnabouly. Một số đặc điểm sinh thái của Nai cà tông tại KBT Xonnabouly. Đặc điểm sinh cảnh.

Đặc điểm sử dụng sinh cảnh sống. Thức ăn của Nai cà tông. Các nguồn muối khoáng trong Khu bảo tồn. Các loài động vật hoang dã khác có cùng sinh cảnh với Nai cà tông.

Các mối đe dọa tới quần thể và sinh cảnh Nai cà tông. Chó nhà của người dân địa phương. Xâm lấn sinh cảnh sống của Nai cà tông. Khai thác gỗ và thu hái lâm sản ngoài gỗ.

Săn bắt động vật hoang dã. Chăn thả gia súc. Đề xuất giải pháp quản lý, bảo tồn Nai cà tông và sinh cảnh. Bảo vệ quần thể loài Nai cà tông.2 Bảo vệ sinh cảnh và các yếu tố sinh thái.3 Các giải pháp gián tiếp về mặt kinh tế, xã hội .120 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ.

122 CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN. 124 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 125 PHỤ LỤC vi DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT Từ viết tắt Nghĩa đầy đủ CHDCND Lào Cộng hòa dân chủ nhân dân Lào CITES Công ước về quản lý buôn bán quốc tế các loài nguy cấp CBTT Cá thể cái bán trưởng thành CTT Cá thể cái trưởng thành ĐBTT Cá thể đực bán trưởng thành ĐTT Cá thể đực trưởng thành ĐK Đất khoáng (Điểm khoáng) DAFO Phòng Nông Lâm nghiệp DNA Deoxyribonucleic acid (Axit Deoxyribonucleic) E Chiều cao tai EN Nguy cấp GIS Hệ thống thông tin địa lý ha Héc ta HB Chiều dài thân-đầu i Răng cửa IUCN Tổ chức bảo tồn thiên nhiên thế giới IVI Importance Value Index (Chỉ Số Quan Trọng) KBT Khu bảo tồn KBVNN Phân khu bảo vệ nghiêm ngặt hoặc vùng lõi KĐT Khu điều tra Km Kilomet (Cây số) Km2 Kilomet vuông m Răng hàm Bộ tài nguyên thiên nhiên và môi trường (CHDCND MoNRE Lào) vii OTC Ô tiêu chuẩn pm Răng trước hàm RBTX Rừng bán thường xanh RK Rừng khộp RTX Rừng thường xanh SH Chiều cao vai STEA Cơ quan khoa học công nghệ và môi trường TT Số thứ tự Tt Trưởng thành T Chiều dài đuôi UNDP Chương trình phát triển liên hiệp quốc W Khối lượng WB Ngân hàng thế giới WCS Hiệp hội bảo tồn động hoang dã WWF Quý quốc tế bảo tồn thiên nhiên viii DANH MỤC CÁC BẢNG Bảng 1.1: Thành phần loài và giống của họ Hươu nai (Cervidae) .2: Các loài thú thuộc họ Hươu nai (Cervidae) của CHDCND Lào .3: Các dạng sinh cảnh và diện tích của từng loại sinh cảnh .1 Số tuyến điều tra và tổng chiều dài các tuyến .2 Đặc điểm nhận dạng nai cà tông theo nhóm tuổi .3 Hình ảnh phân loại và nhận dạng dấu vết Nai cà tông .1: Ước tính mật độ và kích thước quần thể Nai cà tông tại KBT Xonnabouly từ 2017-2019 theo phương pháp khoảng cách .2: Mật độ và số lượng cá thể Nai cà tông tại KBT Xonnabouly, ước lượng theo phương pháp khoảng cách với số liệu điều tra thu thập từ 2017- 2019 .3: Kích thước quần thể Nai cà tông của 3 loài phụ trên thế giới và CHDCND Lào .4: Kích thước và cấu trúc đàn Nai cà tông tại KBT Xonnabouly ghi nhận từ năm 2017-2019 từ kết quả điều tra trên tuyến .5: Tần suất phát hiện Nai cà tông trên các dạng sinh cảnh .6: Tần suất phát hiện Nai cà tông tại các dạng sinh cảnh dựa trên số lần bắt gặp trên chiều dài của tuyến điều tra trong mùa khô .7: Tần suất phát hiện Nai cà tông trên các dạng sinh cảnh dựa trên số lần bắt gặp trên chiều dài của tuyến điều tra trong mùa mưa .8: Một số loài thực vật được Nai cà tông sử dụng làm thức ăn tại Khu bảo tồn Xonnabouly .9: Danh sách một số loài thú hoang dã được phát hiện có cùng sinh cảnh sống với Nai cà tông tại Khu bảo tồn .10: Số liệu về các trường hợp tử vong của Nai cà tông trong thời gian 2017-2019.11: Tổng hợp các vụ khai hoang (phá rừng) làm ao, hồ và đất nông nghiệp được phát hiện .12: Tổng số vụ khai khác gỗ và thu hái lâm sản tại khu điều tra .13: Tần suất phát hiện vật nuôi trong KBT (2017-2019). 113 ix DANH MỤC CÁC HÌNH Hình 1.1: Dạ dày của thú Móng guốc chẵn nhai lại.2: Bản đồ khu phân bố của Nai cà tông (Rucervus eldii) trong quá khứ (a) và hiện tại (b).2 a: Angom and Husain (2013) và Hình 1.2 b: Gray et al.

siamensis tại khu bảo tồn Xnnabouly (a) Một đàn nai trong tháng 8 (Khotpathoom 2018), (b) và (c) Các cá thể đực trường thành trong tháng 5 (b, Phiapalath 2018 và c, Xayyasith 2018).4: Một đàn Nai cà tông phân loài R. siamensis trưởng thành tại Đảo Hải nam (còn gọi là R.hainanus) trong rừng tự nhiêu tại khu bảo tồn in Datian (a & c) và b: Các cá thể cái tại khu bảo vệ Bangxi (Ảnh: Chan and Mo Yanni, 2018).5: Đàn Nai cà tông R. eldii tại Vườn quốc gia Keibul Lamjao, Ấn Độ.6: Khu bảo tồn Nai cà tông Xonnabouly.1: Sơ đồ các tuyến điều tra trong khu vực điều tra .2: Mô phỏng phương pháp đo khoảng cách trên tuyến.3: Sơ đồ các điểm điều tra .4: Sơ đồ ô tiêu chuẩn 3 cấp phục vụ điều tra thảm thực vật .1: Mức độ phân bố của Nai cà tông tại hai khu điều tra phía bắc và phía Nam .2: Khu vực phân bố và đường di chuyển của Nai cà tông tại Khu bảo tồn trong năm 2017-2019 .3: Xác suất phát hiện của mô hình g(x) (Uniform+cosine) trong kết quả điều tra Nai cà tông tại KBT Xonnabouly từ năm 2017-2019 .4: Tỷ lệ diện tích của các dạng sinh cảnh tại khu điều tra, ở Khu bảo tồn Nai cà tông Xonnabouly.5: Cấu trúc rừng khộp hỗn loài .6: Cấu trúc của RK hỗn loài ngèo (a) và RK thuần loài (b) .7: Cấu trúc của rừng RTX tại phía bắc Khu bảo tồn.8: Dạng sinh cảnh rừng bán thường xanh .9: Sinh cảnh trảng cỏ tại phân khu bảo vệ nghiêm ngặt .10: Sinh cảnh đất nông nghiệp (a: mùa khô và b: mùa mưa) .11: Một số loài thức ăn được Nai cà tông sử dụng ở khu vực canh tác nông nghiệp (Rau mương thon và Lúa nước) .12: Các điểm khoáng tại Khu bảo tồn Nai cà tông Xonnabouly.13: Tình trạng nguồn đất khoáng trong Khu bảo tồn.14: Điểm khoáng số 5 với rất nhiều loài động vật hoang dã đến sử dụng cả ban ngày và ban đêm, .15: Các trường hợp Nai cà tông bị chó nhà tấn công .16: Các địa điểm chặt phá rừng làm ruộng và ao, hồ chứa nước.17: Ảnh minh họa mối đe dọa đến sinh cảnh sống của Nai cà tông tại Khu bảo tồn Xonnabouly. Tính cấp thiết của đề tại luận án CHDCND Lào là một trong những quốc gia có độ che phủ rừng tự nhiên khá lớn ở khu vực Đông Nam Á.

Diện tích rừng tự nhiên theo thống kê năm 2015 là 110.