Luận án Tiến sĩ: Quan hệ đồng minh Hoa Kỳ - Hàn Quốc 2008-nay dưới góc độ Tân Hiện thực

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ NGOẠI GIAO HỌC VIỆN NGOẠI GIAO ------------------ BÙI NGUYÊN BẢO QUAN HỆ ĐỒNG MINH HOA KỲ - HÀN QUỐC TỪ NĂM 2008 ĐẾN NAY: LUẬN GIẢI DƢỚI GÓC ĐỘ CHỦ NGHĨA TÂN HIỆN THỰC LUẬN ÁN TIẾN SĨ CHUYÊN NGÀNH QUAN HỆ QUỐC TẾ MÃ SỐ: 9 31 02 06 Hà Nội - 2020 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ NGOẠI GIAO HỌC VIỆN NGOẠI GIAO ------------------ BÙI NGUYÊN BẢO QUAN HỆ ĐỒNG MINH HOA KỲ - HÀN QUỐC TỪ NĂM 2008 ĐẾN NAY: LUẬN GIẢI DƢỚI GÓC ĐỘ CHỦ NGHĨA TÂN HIỆN THỰC Chuyên ngành: Quan hệ Quốc tế Mã số: 9310206 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC GS. Nguyễn Thái Yên Hƣơng Hà Nội - 2020 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan luận án “Quan hệ đồng minh Hoa Kỳ - Hàn Quốc từ năm 2008 đến nay: Luận giải dưới góc độ Chủ nghĩa Tân Hiện thực” là công trình nghiên cứu của tôi. Các nội dung nghiên cứu và kết quả được trình bày trong luận án là trung thực và chưa từng được công bố. Hà Nội, ngày tháng năm 2020 Tác giả Luận án LỜI CẢM ƠN Tôi sớm đối diện với ngã rẽ từ một người yêu công việc báo chí sang say mê lĩnh vực quan hệ quốc tế khi còn học cấp hai ở nơi cách xa Hà Nội hơn ngàn cây số.

Lựa chọn học sau đại học tại Học viện Ngoại giao cũng đã được lên kế hoạch từ đó. Vì thế, thật khó tin khi viết những dòng cuối cùng trong luận án này là tròn 15 năm từ khi tôi có những nhận thức đầu tiên về ngành quan hệ quốc tế và Học viện Quan hệ quốc tế - Học viện Ngoại giao. Do đó, trước hết, tôi muốn dành sự tri ân cho tất cả những ai đã và đang chung thủy cho sự phát triển của ngành quan hệ quốc tế, nghiên cứu chính sách đối ngoại tại Việt Nam để tôi có cơ hội được yêu, học, hiểu và theo đuổi một lĩnh vực giàu ý nghĩa. Tôi muốn thể hiện sự kính trọng, lòng biết ơn sâu sắc đến GS.

Nguyễn Thái Yên Hương - người hướng dẫn, người thầy, người truyền cảm hứng. Ba năm qua, sự nghiêm khắc, tận tình của cô đã giúp tôi vượt qua những thời điểm khó khăn nhất, giúp tôi trưởng thành, mỗi phiên bản của tôi và luận án qua từng ngày đều tốt hơn về chất. Cùng với đó, xin cảm ơn quí thầy cô giảng dạy các chuyên đề, quí thầy cô đã qua các hội đồng. Xin cảm ơn các cán bộ Phòng Đào tạo Sau Đại học, Ban Đào tạo và tất cả thầy cô ở trường Ngoại giao đã yêu mến tôi.

Trong đó, xin tri ân TS. Đỗ Thị Thanh Bình, Th.S Hà Thị Huyền Trang - những người trực tiếp đồng hành, giúp đỡ. Xin cảm ơn thầy cô qua các bậc học, đồng nghiệp, bạn bè trong và ngoài nước, các bạn sinh viên…đã ủng hộ lý tưởng của tôi, chia sẻ tài liệu, tin tưởng và sẵn sàng gánh vác cùng tôi những vất vả. Cuối cùng và rất thiêng liêng, xin khắc ghi công ơn của ba mẹ, em trai luôn bên cạnh ủng hộ tôi.

Khóa học và quá trình nghiên cứu đã cho tôi một nền tảng vững vàng về chuyên môn, nhưng quan trọng hơn là đạo lý mà tôi cảm nhận được và xem đó là nguồn động viên để chinh phục những giấc mơ tiếp theo. Bùi Nguyên Bảo Bùi Nguyên Bảo MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN LỜI CẢM ƠN MỤC LỤC DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CHỮ VIẾT TẮT DANH MỤC CÁC BẢNG, HÌNH, BIỂU ĐỒ MỞ ĐẦU. 1 CHƢƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ LUẬN GIẢI QUAN HỆ ĐỒNG MINH HOA KỲ - HÀN QUỐC GIAI ĐOẠN 2008-2019 DƢỚI GÓC ĐỘ TÂN HIỆN THỰC. Cơ sở lý luận và khuôn khổ phân tích.

Lý luận của Chủ nghĩa Tân Hiện thực về quan hệ đồng minh. Khái niệm, phân loại quan hệ đồng minh. Sự bền vững và tan rã của quan hệ đồng minh. Khuôn khổ phân tích của Chủ nghĩa Tân Hiện thực.

Môi trường quốc tế và đơn vị quốc gia. Cách tiếp cận hệ thống và cấu trúc phân bố quyền lực của hệ thống. Khung phân tích quan hệ đồng minh Hoa Kỳ - Hàn Quốc dưới góc độ Tân Hiện thực. Cấp độ hệ thống.

Cấp độ dưới hệ thống. Cơ sở thực tiễn. Khái quát về quan hệ đồng minh Hoa Kỳ - Hàn Quốc. Nền tảng lịch sử, pháp lý.

Nền tảng lợi ích. Tình hình khu vực Đông Bắc Á. Phân bố lại quyền lực giữa các nước lớn. Chủ nghĩa khu vực Đông Bắc Á.

Tình hình Bán đảo Triều Tiên. Các yếu tố khác. Tình hình nội bộ của Hoa Kỳ và Hàn Quốc. Tình hình Hoa Kỳ.

Tình hình Hàn Quốc. Vai trò của các nhà lãnh đạo. Các lãnh đạo Hoa Kỳ. Các lãnh đạo Hàn Quốc.

53 CHƢƠNG 2: LUẬN GIẢI QUAN HỆ ĐỒNG MINH HOA KỲ - HÀN QUỐC GIAI ĐOẠN 2008-2019 DƢỚI GÓC ĐỘ TÂN HIỆN THỰC. Quan hệ chính trị - an ninh. Nâng tầm quan hệ đồng minh. Tăng cường hợp tác quân sự - an ninh.

Đồng thuận tiếp cận cứng rắn với Triều Tiên. Gia tăng tỷ trọng lợi ích kinh tế trong quan hệ. Một số luận giải. Cấp độ hệ thống.

Cấp độ dưới hệ thống. Quan hệ chính trị - an ninh. Không đột phá về chính trị - ngoại giao. Mâu thuẫn và đồng thuận trong cách tiếp cận với Triều Tiên.

Bất đồng và nhượng bộ trong hợp tác quân sự - an ninh. Bất đồng và nhượng bộ trong quan hệ kinh tế. Một số luận giải. Cấp độ hệ thống.

Cấp độ dưới hệ thống. Đánh giá chung. 106 CHƢƠNG 3: CHIỀU HƢỚNG CỦA QUAN HỆ ĐỒNG MINH HOA KỲ - HÀN QUỐC ĐẾN NĂM 2030 DƢỚI GÓC ĐỘ TÂN HIỆN THỰC VÀ HÀM Ý CHÍNH SÁCH ĐỐI VỚI VIỆT NAM. Dự báo quan hệ đồng minh Hoa Kỳ - Hàn Quốc đến năm 2030.

Cơ sở dự báo dưới góc độ Tân Hiện thực. Cấp độ hệ thống. Cấp độ dưới hệ thống. 109 Về phía Hàn Quốc.

Các kịch bản của quan hệ đồng minh Hoa Kỳ - Hàn Quốc đến năm 2030. Kịch bản 1: Vận động theo chiều hướng tốt hơn. Kịch bản 2: Vận động theo chiều hướng xấu hơn. Kịch bản 3: Vận động theo hướng duy trì như hiện tại.

Đánh giá các kịch bản. Chiều hướng của quan hệ đồng minh Hoa Kỳ - Hàn Quốc đến năm 2030. Nhận xét lý thuyết và hàm ý chính sách đối với Việt Nam. Nhận xét khi vận dụng Chủ nghĩa Tân Hiện thực.

Hàm ý chính sách đối với Việt Nam. 145 DANH MỤC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ. 151 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 174 DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CHỮ VIẾT TẮT CHỮ VIẾT TIẾNG ANH TIẾNG VIỆT TẮT Asian Infrastructure Ngân hàng Đầu tư Cơ sở hạ tầng AIIB Investment Bank châu Á (AIIB) Asia - Pacific Economic Diễn đàn hợp tác kinh tế châu Á – APEC Cooperation Thái Bình Dương The Association of Southeast Hiệp hội các quốc gia ASEAN Asian Nations Đông Nam Á CA-TBD Asia-Pacific Châu Á - Thái Bình Dương The Central Treaty CENTO Tổ chức Hiệp ước Trung ương Organization CNHT Realism Chủ nghĩa Hiện thực CFC Combined Forces Command Bộ Chỉ huy lực lượng kết hợp CSĐN Foreign Policy Chính sách đối ngoại EAS East-Asia Summit Hội nghị Thượng đỉnh Đông Á EU European Union Liên minh châu Âu FDI Foreign Direct Investment Đầu tư trực tiếp nước ngoài FTA Free Trade Agreement Hiệp định thương mại tự do Free Trade Agreement of the Khu vực Thương mại Tự do Châu FTAAP Asia Pacific Á – Thái Bình Dương HTQT International System Hệ thống quốc tế IMF International Monetary Fund Quỹ Tiền tệ quốc tế KORUS Korea – US.

Free Trade Hiệp định thương mại tự do FTA Agreement Hàn Quốc – Hoa Kỳ North Atlantic Treaty Tổ chức Hiẹp ước NATO Organization Bắc Đại Tây Dương QHQT International Relations Quan hệ quốc tế The Southeast Asia Treaty Tổ chức Hiệp ước SEATO Organization Đông Nam Á SMA Special Measure Agreement Th a thuạn lien quân đạc biẹt Terminal High Altitude Area THAAD Hẹ thống phòng thủ giai đoạn cuối Defense THT Neo-realism Tân Hiện thực USD US Dollar Đô la Mỹ Lực lượng quân đội Hoa Kỳ đồn USFK United States Forces Korea trú tại Hàn Quốc WB World Bank Ngân hàng Thế giới WTO World Trade Organization Tổ chức thương mại thế giới DANH MỤC CÁC BẢNG, HÌNH, BIỂU ĐỒ Bảng: Bảng 1.1: So sánh của tác giả Luận án về quan điểm về đơn vị (quốc gia) và HTQT giữa CNHT Cổ điển và các biến thể của Chủ nghĩa THT.1: Thống kê xuất nhập khẩu hàng hóa của Hoa Kỳ với Hàn Quốc giai đoạn 2008-2016 .2: Thống kê lực lượng đồn trú quân đội Hoa Kỳ tại Hàn Quốc .3: Quan điểm của người Hàn Quốc về quan hệ đồng minh Hoa Kỳ - Hàn Quốc.1: Lối tiếp cận giản lược (Kenneth Waltz).2: Cách tiếp cận hệ thống (Kenneth Waltz) .3: Phương pháp tiếp cận hệ thống trong chính trị quốc tế (Kenneth Waltz) 28 Biểu đồ: Biểu đồ 2.1: Số lượng quân đội Hoa Kỳ đồn trú ở các nước đồng minh tại Châu Á – Thái Bình Dương .2: Giá trị FDI giữa Hoa Kỳ và Hàn Quốc giai đoạn 2008-2018. Lý do lựa chọn đề tài Quan hệ đồng minh Hoa Kỳ - Hàn Quốc có vai trò rất quan trọng tại Đông Bắc Á nói riêng và Châu Á - Thái Bình Dương (CTA-TBD) nói chung. Tìm hiểu về quan hệ đồng minh Hoa Kỳ - Hàn Quốc để thấy rõ quan điểm, chính sách của Hoa Kỳ đối với đồng minh, với khu vực cũng như thấy được đường lối, chính sách của Hàn Quốc - một nước tầm trung với đồng minh là nước lớn là cần thiết. Từ đó, đánh giá mô hình quan hệ nước lớn - nước tầm trung, nước lớn - nước nh và những kinh nghiệm trong quan hệ quốc tế (QHQT) là nhu cầu cấp thiết đối với các nhà lãnh đạo, hoạch định - thực thi chính sách và giới học giả.

Trên thực tế, đã có không ít công trình khoa học về quan hệ đồng minh Hoa Kỳ - Hàn Quốc với những khía cạnh, thời điểm khác nhau nhưng cần bổ sung thêm các nghiên cứu cập nhật đối với giai đoạn 2008-2019 với phương pháp mới. Những năm 2008-2016, quan hệ đồng minh Hoa Kỳ - Hàn Quốc phát triển mạnh mẽ, được xem là thời kỳ tốt đẹp nhất qua nhiều thập niên - xuất phát từ việc Hoa Kỳ đề cao vai trò của Hàn Quốc trong chính sách tái cân bằng sau thời gian sa lầy ở Trung Đông. Từ năm 2017, quan hệ giữa hai nước gặp biến động xuất phát từ việc Hoa Kỳ yêu cầu Hàn Quốc chia sẻ trách nhiệm, nhất là về chi phí quân sự.