Luận án tiến sĩ nghi lễ thờ cúng nữ thần ở thành phố nha trang

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN NGUYỄN THỊ THANH XUYÊN NGHI LỄ THỜ CÚNG NỮ THẦN Ở THÀNH PHỐ NHA TRANG LUẬN ÁN TIẾN SĨ NHÂN HỌC HÀ NỘI – 2018 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN NGUYỄN THỊ THANH XUYÊN NGHI LỄ THỜ CÚNG NỮ THẦN Ở THÀNH PHỐ NHA TRANG Chuyên ngành: Nhân học Mã số: 62 31 03 02 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NHÂN HỌC NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC PGS.TS NGUYỄN VĂN MINH HÀ NỘI – 2018 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan luận án tiến sĩ này là công trình nghiên cứu của riêng tôi dƣới sự hƣớng dẫn của ngƣời hƣớng dẫn khoa học. Nếu có gì sai sót tôi xin chịu hoàn toàn trách nhiệm. Tác giả luận án Nguyễn Thị Thanh Xuyên i LỜI CẢM ƠN Để hoàn thành luận án “Nghi lễ thờ cúng nữ thần tại thành phố Nha Trang”, ngoài nỗ lực của bản thân, tôi đã nhận đƣợc rất nhiều sự giúp đỡ từ các cá nhân và tập thể. Trƣớc hết, tôi xin trân trọng gửi lời cảm ơn đến các thầy cô đã tham gia giảng dạy và gợi ý trong quá trình thực hiện luận án tại khoa Nhân học, Đại học Khoa học xã hội và nhân văn - ĐHQGHN.

Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành đến PGS.TS Lê Sĩ Giáo và PGS.TS Nguyễn Văn Minh là những ngƣời thầy đã tận tình chỉ dạy và hƣớng dẫn tôi thực hiện luận án. Xin cảm ơn Ban giám hiệu trƣờng Đại học Khoa học xã hội và nhân văn - ĐHQGHN và lãnh đạo viện Khoa học xã hội vùng Trung Bộ đã tạo điều kiện cho tôi học tập. Tôi xin cảm ơn các cộng tác viên và những nhà nghiên cứu đã chia sẻ và giúp đỡ. Cuối cùng, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến bố mẹ và các anh chị đã luôn mong đợi và khuyến khích, giúp tôi có thêm động lực hoàn thành luận án.

Tác giả luận án Nguyễn Thị Thanh Xuyên ii MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN. ii MỤC LỤC. Lý do chọn đề tài. Mục đích nghiên cứu.

Đối tƣợng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu. Phƣơng pháp nghiên cứu. Ý nghĩa khoa học. Cấu trúc của luận án.

TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN. Tình hình nghiên cứu. Nghiên cứu về nữ thần dƣới góc độ thần tích, giao lƣu tiếp biến văn hóa, vai trò và giá trị. Nghiên cứu về ngƣời thực hành nghi lễ thờ cúng nữ thần.

Nghiên cứu về các chiều kích của tính hiện đại trong thực hành thờ cúng. Một số khái niệm cơ bản. Luận điểm tính hiệu nghiệm của nghi lễ. Xây dựng khung phân tích tính hiệu nghiệm của nghi lễ .39 Tiểu kết chƣơng 1.

BỐI CẢNH LỊCH SỬ, VĂN HÓA VÀ THỜ CÚNG NỮ THẦN Ở NHA TRANG. Hoàn cảnh lịch sử, văn hóa và tộc ngƣời. Sự hình thành của vùng đất Nha Trang. Dân cƣ - tộc ngƣời.

Bối cảnh hình thành làng/vạn. Bối cảnh hình thành đô thị. Thờ cúng thần linh của cộng đồng ngƣời Việt tại Nha Trang. Đặc điểm của cơ sở thờ cúng.

Thờ cúng thần linh của làng. Nữ thần của cộng đồng làng.56 Tiểu kết chƣơng 2. HÌNH THỨC THỜ CÚNG TỨ PHỦ VÀ HẦU THIÊNG TẠI NHA TRANG. Hình thức thờ cúng tứ phủ.

Những ngƣời thờ cúng tứ phủ. Các nữ thần thuộc thiết chế tứ phủ. Nghi lễ thờ cúng nữ thần của tứ phủ. Hình thức hầu thiêng.

Quá trình hình thành và đặc điểm của ngƣời hầu thiêng. Một số nữ thần tiêu biểu của ngƣời hầu thiêng. Kiến tạo niềm tin vào nữ thần của ngƣời hầu thiêng. Một số nhận xét về tính chất thờ cúng Thiên Y A Na và Liễu Hạnh của ngƣời hầu thiêng trong mối tƣơng quan với các nhóm thờ cúng khác.

Nghi lễ thờ cúng Thiên Y A Na của ngƣời hầu thiêng tại tháp Po Ina Nagar .87 Tiểu kết chƣơng 3. TRÌNH DIỄN NGHI LỄ VÀ CHIẾN LƢỢC THỰC HÀNH TRONG ĐỜI SỐNG HẰNG NGÀY. Tác động của tứ phủ đến thờ cúng nữ thần tại Nha Trang. Quá trình mở rộng của tứ phủ.

Tính chất của hầu thiêng trong bối cảnh mở rộng của tứ phủ. Ảnh hƣởng về cơ cấu điện thần. Ảnh hƣởng về thực hành nghi lễ. So sánh thực hành nghi lễ thờ cúng nữ thần của ngƣời hầu thiêng trƣớc và sau khi gia nhập tứ phủ.

Trình diễn nghi lễ lên đồng của ngƣời hầu thiêng theo phong cách tứ phủ Huế. Trƣờng hợp nghi lễ lên đồng. Trƣờng hợp nghi lễ trình đồng. Tính hiệu nghiệm và chuyển đổi thực hành của ngƣời hầu thiêng nhìn từ hoạt động trình diễn nghi lễ.

Chiến lƣợc thực hành trong đời sống hằng ngày của ngƣời hầu thiêng. Trƣờng hợp của đồng cựu. Trƣờng hợp của đồng tân. Trƣờng hợp ngƣời hầu thiêng không chuyển sang tứ phủ .140 Tiểu kết chƣơng 4.

BÀN LUẬN VỀ TÍNH HIỆU NGHIỆM CỦA NGHI LỄ TRONG TƢƠNG QUAN VỚI CHUYỂN ĐỔI THỰC HÀNH. Đóng góp của khung phân tích tính hiệu nghiệm đối với nghiên cứu chuyển đổi thực hành nghi lễ. Tƣơng quan giữa chủ trƣơng phục hồi tôn giáo tín ngƣỡng dân gian và bối cảnh chuyển đổi thực hành thờ cúng nữ thần ở Nha Trang. Động lực chuyển đổi thực hành nghi lễ của ngƣời hầu thiêng.

Tính hiệu nghiệm và xu hƣớng chuyển đổi của thực hành nghi lễ. Tính hiệu nghiệm nhìn từ vấn đề “kịch bản” của trình diễn nghi lễ. Tính hiệu nghiệm và kiểm soát rủi ro bằng thực hành nghi lễ. Một số hàm ý xã hội của hoạt động tôn giáo tín ngƣỡng nhìn từ các phát hiện của luận án .163 Tiểu kết chƣơng 5.166 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN .171 TÀI LIỆU THAM KHẢO.

Lý do chọn đề tài Thờ cúng nữ thần của ngƣời Việt ở Nha Trang nảy sinh và phát triển trong bối cảnh giao lƣu tiếp biến văn hóa của hai tộc ngƣời Chăm và Việt và lan tỏa văn hóa vùng miền. Từ quá trình tích hợp quan niệm về thần linh của tộc ngƣời khác và tiếp nối, chuyển đổi các hình thức thờ cúng từ miền quê cũ, ngƣời Việt ở Nha Trang đã xây dựng nên hệ thống nữ thần đa dạng, trong đó, quan trọng nhất là Thiên Y A Na đƣợc thờ cúng dƣới hai hình thức: Thiên Y A Na - một biểu tƣợng Việt hóa nữ thần xứ sở của ngƣời Chăm là Po Ina Nagar và Thiên Y A Na - hình ảnh tƣợng trƣng của Liễu Hạnh. Bên cạnh đó, ngƣời Việt cũng thờ cúng các nữ thần khác của cộng đồng làng và tứ phủ. Về khía cạnh nghi lễ, vì tính chất dung hợp trong thờ cúng đã khiến cho hình thức nghi lễ cũng trở nên đa dạng, phong phú nhƣ tế thần, hầu đồng - múa bóng và hầu đồng tứ phủ với ba nhóm thực hành là nhóm cộng đồng làng, ngƣời hầu thiêng và các ông/bà đồng của tứ phủ.

Trong nhiều nghiên cứu trƣớc đây về nữ thần và văn hóa thờ mẫu ở Nha Trang, ngƣời hầu thiêng gần nhƣ chƣa đƣợc nhắc đến một cách rõ ràng và cụ thể mặc dù họ góp mặt rất thƣờng xuyên vào hoạt động thờ cúng nữ thần của cộng đồng. Cùng với các ông/bà đồng của tứ phủ, trong nhiều năm gần đây, trình diễn nghi lễ của ngƣời hầu thiêng đã làm thay đổi đáng kể diện mạo của hoạt động thờ cúng nữ thần ở Nha Trang. Cho đến nay, nghi lễ lên đồng, hầu vui của tứ phủ và hầu thiêng đã đƣợc hợp thức hóa tại một số không gian thờ cúng của cộng đồng. Từ quá trình quan sát tham gia tại miếu nữ thần của cộng đồng làng và điện tứ phủ, tôi nhận thấy ngƣời hầu thiêng tham gia thực hành nghi lễ ở nhiều không gian khác nhau.

Với những thông tin bƣớc đầu, cho thấy nghi lễ của ngƣời hầu thiêng phát triển theo hai giai đoạn: trƣớc đây, họ tham gia vào hoạt động múa bóng/múa dâng bông, dung hợp giữa múa dâng bông và hầu đồng dân gian tạo nên hình thức hầu bóng; hiện nay, ngƣời hầu thiêng thực hành nghi lễ lên đồng và hội nhập với tứ phủ hoặc không tham gia vào tứ phủ. Thờ cúng nữ thần của ngƣời hầu 5 thiêng có tính chất liên kết giữa không gian thờ cúng cộng đồng và không gian tứ phủ, thể hiện qua biểu tƣợng thần linh và nghi lễ. Trong hoạt động thờ cúng nữ thần ở Nha Trang hiện nay, có một số vấn đề mới phát sinh nhƣ sau: mối quan hệ giữa hiện tƣợng chuyển đổi thực hành của ngƣời hầu thiêng và sự mở rộng của tứ phủ; tứ phủ đã thu hút những ngƣời hầu thiêng bằng cách nhƣ thế nào; liệu rằng thờ cúng tứ phủ có tạo nên phân hóa trong thị trƣờng tôn giáo thờ nữ thần hay không? Nhƣ vậy, việc tìm hiểu hoạt động thờ cúng của ngƣời hầu thiêng và tứ phủ trong bối cảnh xã hội đƣơng đại ở Nha Trang là cần thiết, nhất là quá trình chuyển đổi thực hành của ngƣời hầu thiêng, xa hơn nữa là khám phá mối quan hệ giữa mô hình tứ phủ và hầu thiêng. Rõ ràng, hƣớng đi này đã trực tiếp gợi mở cho ngƣời nghiên cứu lƣu ý đến bối cảnh và hàm ý văn hóa và xã hội đằng sau những hoạt động trên.

Hƣớng tiếp cận và nghiên cứu nghi lễ của luận án đƣợc xây dựng dựa trên các quan sát thực tiễn, nhất là gắn với hai đối tƣợng năng động và có ảnh hƣởng trực tiếp đến hoạt động thờ cúng nữ thần là ngƣời hầu thiêng và ngƣời thuộc tứ phủ. Do vậy, vấn đề nghiên cứu của luận án có thể mở ra những nhận thức mới về thờ cúng nữ thần ở Nha Trang, đặc biệt là khám phá mối quan hệ giữa chức năng nghi lễ và chuyển đổi thực hành Với những lý do nêu trên, tôi cho rằng chuyển đổi thực hành của ngƣời hầu thiêng trong bối cảnh mở rộng của tứ phủ có hàm ý về sự thay đổi cách nhìn nhận lại hiệu ứng và chức năng nghi lễ. Từ đây, luận án đặt ra vấn đề xem xét nghi lễ thờ cúng nữ thần bằng cách đánh giá các hiệu ứng của nghi lễ. Đặc biệt hơn, luận án còn mở rộng tìm hiểu tính hiệu nghiệm của nghi lễ và mối quan hệ giữa tính hiệu nghiệm với tính chất chuyển đổi thực hành của ngƣời hầu thiêng nhằm làm rõ ý nghĩa và chức năng nghi lễ trong cuộc sống đƣơng đại.

Nội dung chính của luận án thể hiện qua câu hỏi xuyên suốt nhƣ sau: “Thực hành và chuyển đổi thực hành nghi lễ của ngƣời hầu thiêng diễn ra nhƣ thế nào?